Putin yeniden Ukrayna'da, dünya alarmda

2014 yılında Kırım’ın ilhakıyla sonuçlanan Ukrayna'nın Donbas bölgesindeki Rusya yanlısı ayrılıkçı hareket, 7 yıl sonra ikinci bir zafer elde etti. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, geçtiğimiz gün Ukrayna'nın Donetsk ve Lugansk Halk Cumhuriyetleri'nin bağımsızlık taleplerini tanıyan kararı imzaladı. 

İmza töreninde konuşma yapan Putin, Lenin'in Sovyetler Birliği'ndeki devlet inşası yöntemine ağır eleştiriler getirdi ve Bolşevik İhtilali'nden önceki döneme, "Büyük Rusya'ya" olan özlemin sinyallerini verdi. Konuşmasında Batı'ya da seslenen Putin, NATO'ya karşı tüm yükümlülüklerini yerine getiren Rusya'nın bunun karşılığında "boğazına bıçak dayandırılarak" sıkıştırıldığını ileri sürdü.

Donetsk ve Lugansk'a "barışı korumak" üzere asker gönderen Rusya, uluslararası toplumun yaptırım açıklamalarına rağmen herhangi bir geri adım atmadı. Rus Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, ülkesinin yaptırımlara alışkın olduğunu belirtirken Kiev yönetiminin zaten 2014 yılından beri Ukrayna'daki herkesi temsil etmediğini ifade etti.

• Zelenski'den yanıt: Kararın hemen ardından Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, ulusa sesleniş konuşması yaptı. Rusya'nın kararını tanımadıklarını ve uluslararası sınırlarının aynı kalacağını açıklayan Zelenski, "Hiçbir şeyden ve hiç kimseden korkmuyoruz. Kimseye hiçbir şey borçlu değiliz. Ve kimseye bir şey vermeyeceğiz." ifadelerini kullandı.

Neler olmuştu? 

Rusya Devlet Duma’sı, cumhuriyetlerin bağımsızlık taleplerinin devlet başkanına iletilmesini 15 Şubat'ta onaylandı. Bu tarihten beri tırmanan çatışmalar Münih Güvenlik Konferansı'nda da tartışıldı. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von Der Leyen , 19 Şubat'ta Münih Güvenlik Konferansı sonrasında yaptığı konuşmada; Kremlin'in bir saldırı gerçekleştirmesi durumunda, AB'nin yüksek maliyetli ekonomik yaptırımlar uygulayacağını ilan etmişti.

Gazete Pencere'nin haberine göre; bundan sonraki süreçte Donetsk ve Lugansk'ın Kırım gibi Rusya'ya katılma başvurusunda bulunup referendum yapmaları bekleniyor. Referandumun olumlu sonuçlanması durumunda Putin'in onay imzasıyla birlikte yeni bir ilhak süreci başlayabilir.

Birleşmiş Milletler'den acil toplantı 

Ukrayna’nın çağrısı üzerine acilen toplanan BM Güvenlik Konseyi'nde ülkeler birbirlerini suçlamaya devam etti. Ukrayna'nın BM Daimi Temsilcisi Sergiy Kyslytsya , Rusya'nın işgal birliklerini kınadı. Rusya'nın BM Daimi Temsilcisi Vasily Nebenzya ise ABD ve müttefiklerinin bölgeye silah yığdığını, Ukrayna'nın şimdiye kadar yeterli diplomatik çaba göstermediğini ileri sürdü.

BM Güvenlik Konseyi’nin daimi üyesi olarak veto yetkisini elinde bulunduran Rusya'nın dönem başkanlığı altında yürütülen toplantıda herhangi bir karar açıklanmadı.

Toplantı şartlarındaki asimetri, Ukrayna'nın NATO ve AB gibi uluslararası ittifaklara katılma isteğini doğrular nitelikte. Bu millî hedefler 2019'da Ukrayna Anayasası'na girdi.

Toplantının en dikkat çeken açıklamalarından biri, BM Güvenlik Konseyi'nin geçici üyesi Kenya'yı temsil eden Martin Kimani'nin konuşması oldu. Martini, Avrupa ülkesi devletlerin çizdiği Afrika haritalarına rağmen, etnik homojenliğe göre yeniden birleşme amacı gütmediklerini ifade etti. Sözlerini "Yayılmacılığın ve genişlemeciliğin etnik, ırksal, dinî, kültürel her biçimini reddettik. Bugün tekrar reddediyoruz." ifadeleriyle bitirdi.

Rusya karşıtı blok

ABD, AB ve İngiltere dün Rusya'ya "hızlıca" yaptırım uygulayacaklarını açıkladı. Almanya Kuzey Akım 2 projesini askıya aldı. AB ülkeleri, hazırladıkları yaptırım listesinin son hâle gelmesi için çalışmalarını sürdürdüklerini belirtti. AB Genel İşler Konseyi Toplantısı'nda bir araya Avrupa İşlerinden Sorumlu Bakanlar, durum değerlendirmesi yaptı. Yaptırımların hızla hayata geçmesi için yazılı onam (written confirmation) uygulamasıyla resmîleştirilmesinin beklendiği bildirildi.

Beyaz Saray'da konuşan ABD Başkanı Biden, ülkesinin yaptırımları artıracağını, açıkladığı ekonomik yaptırımların yalnızca ilk aşama olduğunu vurguladı. Rusya'nın son hamlesini Ukrayna işgalinin ilk adımı olarak tanımlayan Başkan; uluslararası hukukun aleni ihlaline karşı uluslararası toplumu dayanışmaya davet etti. Rusya'nın agresif tavırlarını affedilemez olarak nitelendiren Biden, diplomatik çözümlerin tükendiği noktada "Artık Rusya'yı sözlerine göre değil, eylemlerine göre yargılayacağız." dedi.

Uluslararası hukuk açısından durum  

Devlet liderleri ve uluslararası örgütler, kararın uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguluyor. Rusya, Donbas bölgesi için self determinasyon tezini ileri sürüyor. Kelime anlamıyla "kendi kaderini tayin hakkı" olarak çevirebileceğimiz bu terimin uluslararası hukuktaki karşılığını Avukat Onur Karadal, şöyle özetledi:

"Self determinasyon özellikle Uluslararası Adalet Divanı'nın bazı tavsiye niteliğindeki kararlarında sıkça tartışılan ve tam olarak kriterleri bugün dahi belirlenmemiş bir ilke olarak yer alıyor. Self determinasyon, yaşadığı ülkenin geniş toplumundan dil, ırk ya da dinî-kültürel inançlar bakımından farklı olan ve bu farklılığı nedeniyle sistematik olarak dışlanan, yönetime katılamayan ve yer yer etnik temizlik/katliamlara varan uygulamalara maruz kalan grupların, son çare olarak kullanabilecekleri bir hak olarak tanımlanıyor. Ayrılıkçı grupların bağımsızlık ilanının self determinasyon hakkı kapsamında değerlendirilmesi hususunda hiçbir zaman bir küresel konsensus olmamakla beraber, Uluslararası Adalet Divanı'nın Kosova'nın bağımsızlık ilanına ilişkin verdiği tavsiye niteliğindeki kararda self determinasyona ilişkin kriterlerin bir kısmına yer veriliyor."

Donetsk ve Lughansk'taki durumun bu kriterlere uymaması nedeniyle self determinasyon olarak tanımlanmasının zor olduğunu belirten Karadal, şunları söylüyor: 

"Zira Donetsk ve Lughansk'taki geniş Rus nüfusun yönetime katılma gibi bir problemi olmadığı gibi, Ukrayna'da önemli derecede Rus nüfusun bulunduğu Harkov gibi yerleşim yerlerinde ayrılıkçı hareketin görülmemesi de self determinasyon iddialarını zorlaştırıyor. Esasında burada uluslararası hukuk bakımından self determinasyon hakkının kullanılmasından ziyade, BM şartında da belirtilen toprak bütünlüğünün korunmasına karşı ihlal mevcut. Burada temel mesele kendini tehdit altında hisseden bir ülkenin kültürel ve tarihi ortaklığı olan komşu ülkesiyle bağlarını geri dönülmez biçimde koparmak pahasına kendi güvenliğini sağlama çabası mevcut, meşru bir amaç olarak görülse de seçilen yöntem açıkça uluslararası hukuka aykırı."

Son Not: 21'inci yüzyılda devletler arasında yaşanan toprak değişimlerinde ya da Suriye İç Savaşı gibi tüm dünyayı ilgilendiren müzakerelerde Rusya'nın etkisi yadsınamaz. Kasım 2020'de Azerbaycan ve Ermenistan'la masaya oturup Dağlık Karabağ'ı Azerbaycan'a teslim eden Rusya, Sovyet coğrafyasında ne kadar etkili olduğunu tekrar ispatlamıştı. Biden, dünkü konuşmasında Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi direkt olarak karşıt liderine seslenerek Batı kamplaşması stratejisi izledi. Bu noktada Ukrayna'nın Batı'dan alacağı güçlü olmazsa, Ukrayna halkının batı ülkelerine dâhil olma motivasyonu ve desteği ciddi biçimde düşebilir.