Rusya'dan Avrupa’ya gaz kesintisi: Bakım mı tehdit mi?

Avrupa’nın enerji ithalatının büyük bir kısmını gerçekleştiren Rusya merkezli enerji şirketi Gazprom, 31 Ağustos’tan 2 Eylül’e kadar Avrupa yönündeki doğalgaz akışını durdurdu. Şirket, Kuzey Akım 1 boru hattı üzerinde yapılacak kesintiyi 31 Ağustos sabahı Telegram hesabından paylaştı.

Kesintinin ardından gaz fiyatları bir günde %30 artarken "borularda sızıntı olduğu ve kesintinin devam edeceği" belirtildi. Boru hattının ne zaman açılacağı ise açıklanmadı. 

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın yarattığı en büyük açmazlardan biri olan Avrupa-Rusya enerji ticaretiyle ilgili endişeler bir kere daha körüklendi. Bu yazımda, Avrupa-Rusya arası enerji akımının son dönem gelişmelerine ve Avrupa’nın olası enerji krizini (ve dolaylı olarak çıkması muhtemel olan ekonomik krizi) aşmak için değerlendirdiği seçeneklere yer vereceğim.

Ekonomik yaptırımlardan enerji savaşına

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ilk dönemlerinden beri Avrupa Birliği ve ABD’nin ortak kullandığı silahlardan biri ekonomik yaptırımlar oldu. Ekonomik yaptırımların en belirgin amacı hükümetin gelir kaynaklarını azaltarak savaşa devam etmesini engellemek olsa da bu uygulamaların uzun vadede hedefi, var olan hükümetleri halkın gözünde zor duruma düşürmek ve demokratik veya anti-demokratik yöntemlerle yönetimin değiştirilmesine alan açmak olarak da düşünülebilir.

Fakat her ülke ve her bölge ekonomik yaptırımlara aynı şekilde bağlılık göstermiyor veya gösteremiyor. Konu enerji olunca, ABD ve AB arasındaki en büyük fark, savaştan önce kurulu enerji akımı düzeninde AB’nin Rusya enerji şirketleri ile olan ilişkileri olarak karşımıza çıkıyor. Öte yandan, AB ülkelerinin Rusya doğalgazının akışına olan bağımlılığını hesaplayan Putin hükümeti için, Avrupa’dan gelen ekonomik yaptırımlara karşı kullanılabilecek bir silah olarak da göze çarpıyor.

Silah olarak enerji ihracatı

Geçtiğimiz nisan ayının sonunda enerji ithalatının tehdit amaçlı kullanılabileceğini fiili olarak gösteren Rusya, ithalat ödemesini Rus Rublesi ile yapmayı reddeden Bulgaristan ve Polonya’ya olan doğalgaz ihracatını durdurdu. Rusya'nın iki ülkeye "ibret-i alem" amacıyla ihracatı kestiği ve diğer AB ülkelerini endişeye sokmak istediği yorumları yapıldı. 

Kuzey Akım-1 hattı yıllık bakım dönemi

Temmuz ayında yıllık bakım onarım nedeniyle 10 gün doğalgaz akımının durdurulduğu hat, gerekli işlemlerden sonra beklenen tarihte yeniden çalışmaya başlamıştı. Fakat Reuters, anonim Rus kaynaklardan gelen bilgilere dayanan haberinde boru hattının günlük kapasitesi olan 160 milyon metreküpün altında bir akım seviyesiyle çalışmaya devam edeceğini yazmıştı. Ukrayna Savaşı boyunca ve özellikle Kuzey Akımı bakım onarım sürecinde batılı devletler, Rusya’yı petrol ve doğalgaz ticareti üzerinden ithalatçı ülkelere baskı uygulamakla suçlarken Rusya, güvenilir bir tedarikçi olduğunun altını çizmişti.

Öte yandan, 19 Temmuz tarihli Wall Street Journal haberine göre Kuzey Akım-1 hattı bakım için kapatıldığında AB, ‘hattın bir daha açılmayacağı’ varsayımına dayanan bir acil durum planlaması için çalışmaları başlatmıştı. 31 Ağustos sabahı açıklanan kesinti ise takvimde olmayan bir kesintiydi. Gazprom’un yaptığı açıklamaya göre, "Rusya'da bulunan bir kompresör istasyonunda, gazın daha sonra diğer Avrupa ülkelerine ihraç edildiği Sibirya gaz sahalarını doğrudan Almanya'nın kuzeyine bağlayan borunun tamir ve bakımı" gerekçesiyle yapıldı. 3 Eylül’de Gazprom, yağ sızıntısı olduğu gerekçesiyle hattın belirsiz bir süre için tamamen kapalı tutulacağını resmi Twitter hesabından duyurdu. İlerleyen günlerde ise Kremlin, Avrupalı devletleri suçlayarak ekonomik yaptırımların Gazprom’un bakım sürecini uzattığını açıkladı.

En kötü senaryoya hazırlık

AB alternatif kaynak bulmadan Rusya bölgeye olan enerji akışını keserse Avrupa devletleri geçen yıl toplam enerji ithalatlarının %40’ına karşılık gelen Rusya doğalgazının yokluğunda yaklaşan kış döneminde hem vatandaşları hem de fabrikaları zorlayacak olan bir enerji kriziyle karşı karşıya kalabilir.

IMF’nin yayımladığı son raporda ekonomistler, alternatif kaynaklara ve enerji kaynaklarına erişim ve daha önceki yüksek fiyatlardan daha düşük talep göz önüne alındığında, kısa vadede Rusya gazında %70'e varan bir azalmanın yönetilebileceğini ifade etti. Fakat rapor, tam kapatma seviyesinde kıtlık yaşanacağını, özellikle Orta ve Doğu Avrupa’daki bazı ülkelerde yıllık tüketimin %15-40 arasında azalacağını gösteriyor.

Şimdiden Çekya'da 70 bin kişinin katıldığı bir gösteride NATO karşıtı sloganlar atıldığını, askeri tarafsızlığın savunulduğunu ve hükümetten gaz tedarikçileriyle ucuz fiyatlı sözleşmeler yapılmasının talep edildiğini de hatırlatmak gerekiyor.  

"Güvenli bir kış için gazdan tasarruf edin"

Temmuz ayında hattın yıllık bakım sürecinde artan endişelerle AB Komisyonu, bir acil durum planı ilan etmişti. Vatandaşların ve işletmelerin gazdan tasarruf etmesini ve devletlerin gaz tasarrufu ve alternatif araştırmalarını teşvik etmesini öngören plan, alınan ilk fili önlem olarak düşünülebilir.

Öte yandan, Avrupa’da gazın fiyat artışı geçen yıla kıyasla %400’ü buldu ve bu durum daha ciddi önlemler gerektirdiğini gösteriyor. Amerika’nın Sesi haberine göre, önümüzdeki günlerde Avrupa Komisyonu, Avrupa enerji pazarı kurallarını değiştirerek tüm üye ülkelerde %15 oranında gaz tasarrufu yapılmasını öngören iki ayrı plan daha sunacak. Ayrıca, her ülke kendi şartları çerçevesinde hazırlayacağı tasarruf planının detaylarını açıklayacak.