Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinde Çin'in denge politikası

Rusya ile ilişkilerini "Sınırsız Dostluk" konseptiyle tanımlayan Çin Halk Cumhuriyeti, 24 Şubat'ta başlayan işgalin ardından ne Batı ülkeleri gibi Rusya’ya karşı ekonomik ve siyasi bir savaş başlattı, ne de beklentilerin aksine Moskova’ya sınırsız destek sağladı. Peki, Çin’in Rusya işgaline karşı yürüttüğü denge politikasının temelinde ne yatıyor? Ekonomik yaptırımların zayıflattığı Rusya’yı kendine bağımlı bir müttefik hâline mi getirmeye çalışıyor, yoksa olası bir Tayvan işgali için "bekle ve gör" stratejisi mi uyguluyor?

Sınırsız Dostluk

Soğuk Savaş döneminde, özellikle 1960'lardaki sınır çatışmaları ve ideolojik ayrışmadan sonra, ideolojik ayrılıkların gölgesinde kalan Sovyetler Birliği-Çin Halk Cumhuriyeti ilişkileri, soğuk savaşın bitmesiyle yeni bir aşamaya geçti. 1990’larda başlayan yakınlaşma süreci, özellikle 2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı işgali ve Batı ülkelerinin yaptırımları sonrası "stratejik ortaklığa" evrildi. Savunma sanayi, teknoloji, ticaret, yatırım ve uluslararası kuruluşlarda ortak hareket edilmesi gibi birçok alanda derinleşen ilişkiler, başta ABD olmak üzere Batı ülkeleri nezdinde bir tehdit olarak algılanmaya başladı. İki otoriter ülkenin ittifakı olarak görülen Çin-Rusya yakınlaşmasının temelde ABD öncülüğündeki Batı hegemonyasına karşı geliştirilen bir ortaklık olduğu yorumları temel argüman hâline geldi. 

4 Şubat’ta Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin arasında gerçekleştirilen görüşme iki ülke arasındaki ilişkilere yeni bir boyut kazandırması açısından önem taşıyor. Görüşme akabinde açıklanan ortak bildiride "İki ülke arasındaki ilişkilerin sınırı olmayan bir dostluk" olduğu tüm dünyaya ilan edildi. Söz konusu bildiri ve "sınırsız dostluk" konsepti üzerine tartışmalar devam ederken Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesiyle uluslararası gündem tamamen bu konuya odaklandı. Başta ABD ve AB olmak üzere birçok ülke Rusya’nın işgalini kınayıp ağır yaptırımlar uygularken Çin Halk Cumhuriyeti, dış politika anlayışına uygun bir şekilde Rusya ve Ukrayna’ya karşı denge politikası izlemeye devam ediyor. "Sınırsız dostluk" anlayışına uygun şekilde askerî ve ekonomik olarak Rusya’ya tam destek vermesi beklenen Çin’in uyguladığı denge politikasının nedenleri ve amaçlarının kapsamlı şekilde irdelenmesi ise önem arz ediyor.

Çin’in, Rusya’nın işgaline karşı yürüttüğü politika iki temel argüman çerçevesinde analiz edilebilir. Birincisi, ekonomik yaptırımların zayıflattığı bir Rusya’nın ekonomik ve siyasi anlamda Çin’e bağımlı gelmesi ikili ilişkilerdeki dengeyi Çin lehine değiştirecektir. İkinci argüman ise, Çin’in temel dış politika doktrinlerinden biri olan Tayvan’ın anakaraya yeniden bağlanması hedefine yönelik bir "bekle ve gör" stratejisi takip ediyor olduğudur.

Çin’e bağımlı bir Rusya

Ekonomik, askerî ve siyasi olarak güç kaybına uğrayan Rusya’nın Çin için büyük avantajlar oluşturacağına dair argümanlar hem Batı hem de Çin akademisyenleri tarafından sıklıkla dile getiriliyor. Çin, AB’nin ardından Rusya’nın en büyük ikinci ticaret ortağı konumunda bulunuyor. AB ülkelerinin uyguladığı ambargolar ve enerji tedarikinde Rusya’ya olan bağımlılıklarını azaltma politikalarının ikili ticaret hacmini büyük ölçüde daraltacağını öngörmek mümkün. Bu noktada, en büyük ticaret ortağını ve enerji ithalatçısını kaybeden Rusya’nın büyük ölçüde Çin’e yöneleceği söylenebilir. Vladimir Putin’in "Rusya'nın Çin'e ve diğer Asya ülkelerine enerji ihracatını artırmak için gerekli altyapıyı oluşturması gerektiği" yönündeki açıklaması da bu argümanı destekler nitelikte. Hâlihazırda, Çin enerji ihtiyacının %15’inden fazlasını Rusya’dan karşılamakta ve 2035 yılına kadar Rusya’nın en büyük enerji ithalatçısının da Çin olacağı öngörülmektedir. Nitekim, 2014 yılında Rusya’nın Kırım’ı işgaline yönelik Batı ülkelerinin uyguladığı ambargolar iki ülke arasındaki ticaret hacmini %50’den fazla artırmıştı.  

^{BBC Türkçe}

Ticari yaptırımlara ek olarak, birçok Batı merkezli şirketin Rusya'dan yatırımlarını çekmesi de Çin'e yeni yatırım alanları yaratarak Rusya üzerindeki ekonomik tahakkümünü artırmasına zemin hazırlayacaktır.

Tayvan’ın işgaline hazırlık mı?

1949 yılında, iç savaştan galip çıkan Mao Zedong önderliğindeki komünistlerin kurduğu Çin Halk Cumhuriyeti, anakaranın ayrılmaz parçası olarak gördükleri Tayvan ile yeniden birleşmeyi temel dış politika hedeflerin biri olarak benimsedi. Ukrayna’nın işgaliyle Çin’in de Tayvan’a karşı bir işgal girişimi başlatacağı yönündeki yorumlar uluslararası gündem de yer alırken Çin Halk Cumhuriyeti tarafından yapılan resmî açıklamalar "Ukrayna’nın bağımsız bir ülke olduğunu ve ülkelerin toprak bütünlüğüne saygı duyulması gerektiğini" belirtti ancak; Çin yetkilileri Tayvan’ı bağımsız bir ülke olarak tanımıyorlar. Dolayısıyla, Ukrayna’nın işgaliyle Tayvan meselesinin birbirinden bağımsız konular olarak yorumlanması Çin’in resmî doktrinini destekleyen argümanlar olarak görülebilir. Buradan hareketle, Çin’in Rusya’nın işgaline açık destek vermesi, uzun yıllardır istikrarlı bir şekilde dile getirilen Çin’in "Ülkelerin iç işlerine karışılmaması ve toprak bütünlüğüne saygı duyulması" yönündeki politikasına ters düşecek ve Sincan’daki Uygur kökenli vatandaşlara uygulanan asimilasyon politikası ve Tayvan meselesine karşı eleştiri ve söylemlerin artmasına da zemin hazırlayacaktır. 

Dolayısıyla, Çin’in Rusya’nın işgaline açık destek vermemesi, kendi iç politikası ve Tayvan’ın statüsüyle ilgili söylemlerini destekler niteliktedir. Aynı zamanda Çin’in Rusya’ya vereceği destek, Washington Mutabakatı olarak adlandırılan ve ABD öncülüğündeki liberal uluslararası düzene karşı otoriter-kapitalist bir alternatif olarak öne çıkan Beijing-Moscow Consensus’un (Pekin-Moskova Mutabakatı) gücünü ve dayanıklılığını göstermesi açısından da önem taşımakta. ABD hegemonyasına açıkça meydan okuyan bu ittifakın ağır siyasi ve ekonomik baskılara rağmen varlığını sürdürmesi, Çin’in süper güç olma iddiasını ve pro-aktif dış devam ettirebilmesi açısından hayati öneme sahip. Çin’in Rusya’ya vereceği siyasi ve ekonomik destek bu ittifakın sürdürülmesi ve hegemonya mücadelesinin geleceği için bir gereklilik olarak da değerlendirilebilir.

Çin’in işgal sürecindeki politikasının, olası bir Tayvan işgalinde uluslararası tepkinin ne olacağı ve ne gibi yaptırımlar uygulanacağı konusunda somut bir gözlem süreci olduğu yönündeki argümanlar da göz önünde bulundurulmalıdır. Rusya’ya göre dünya ekonomisine daha entegre olan ve uluslararası kuruluşlardaki nüfuzunu artırmaya çalışan Çin için olası bir Tayvan işgalinde maruz kalacağı yaptırımların etkisi çok daha yıkıcı olabilir. Özellikle, yüksek büyüme trendini devam ettirmesi için enerji ithalatına bağımlı olması ve ihracata dayalı ekonomik modeli Çin’i uluslararası düzenin istikrarına önem vermeye zorluyor. Sonuç olarak, Rusya’nın Ukrayna’nın işgalindeki askerî yetersizliği, yaptırımların ekonomik etkileri ve özellikle ABD öncülüğündeki Batı dünyasının verdiği tepkiler Çin’in uzun vadeli Tayvan politikasını ne şekilde yürüteceği konusunda canlı bir gözlem fırsatı sunuyor.

Özetle yaptırımlarla zayıflayan bir Rusya’nın Çin’e bağımlı hâle gelmesi, Çin’in "ülkelerin iç işlerine karışılmaması ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi" yönündeki istikrarlı dış politika söylemleri ve olası bir Tayvan işgali için gözlem yapma ve kendini hazırlama sürecine girmesi Çin’in Ukrayna’nın işgaline karşı yürüttüğü denge politikasının temel nedenleri olarak görülebilir.