"Savaşta mıyız?": Gıda fiyatları

Gıda fiyatları, son dönemde Türkiye'nin ve tüm dünyanın gündeminde önemli bir yer tutuyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) verilerine göre küresel gıda fiyatları Ağustos 2021'de bir önceki yılın aynı dönemine göre %33 artış gösterdi. 

Tüm ülkeler bu artışlardan etkilense de yükselişin etkileri en çok gıdanın hane halkı harcamalarının daha büyük bir bölümünü oluşturduğu gelişmekte olan pazarlarda hissediliyor. FAO'nun yıllıklandırılmış ve enflasyona göre ayarlanmış verilerine göre gıda fiyatları, neredeyse FAO’nun bu endeksi başlattığı yıl olan 1961’deki seviyelerine ulaşmış görünüyor.

• Neden artıyor? Pandeminin en çok etkilediği alanlardan biri tedarik zincirleriydi. Pandemi boyunca taşıma maliyetleri yükseldi. Geçtiğimiz haftalarda navlun fiyatları 16 bin doların üzerine çıktı. Dünya Ticaret Örgütü istatistikleri konteyner fiyatlarının bir yılda %351 artış yaşadığını söylüyor. Maskeler, aşılar, yarı iletkenler, plastik polimerler ve hatta bisikletler bile bu yıl tedarik zinciri problemlerinden etkilendi. Pandeminin yanı sıra olağanüstü iklim koşulları, kuraklık, seller ve yangınlar üretim verimliliğini düşürdü. Tüm bu durumlar küreselde yüksek enflasyonları beraberinde getirdi. 

Türkiye’de nasıl önlemler alınıyor?

Cumhurbaşkanı Erdoğan geçtiğimiz günlerde yaptığı bir açıklamada "Enflasyonun yol açtığı hayat pahalılığı konusundaki sıkıntıları da gayet iyi biliyoruz. En kısa sürede enflasyonu da kontrol altına alarak raflardaki, etiketlerdeki fahiş fiyat artışlarının önüne geçeceğiz." ifadelerine yer verdi.

Türkiye gıda fiyatlarını kontrol altına almanın yöntemi olarak marketler üzerindeki denetimleri artırmayı görüyor. Ticaret Bakanlığı son dönemde İstanbul başta olmak üzere büyükşehirlerde marketlerde eş zamanlı fiyat ve etiket denetimleri başlatıyor.

Oysa uzmanlar Türkiye’de enflasyon ve gıda fiyatlarındaki artışın pandeminin geçici sayılan etkilerinden çok yapısal problemlerden kaynaklandığını düşünüyor. "Etiketleri dövmenin" kalıcı bir etkisi olmayacağı ifade ediliyor.

Dünya Gazetesi yazarı Dr. Şeref Oğuz "Sorunu zaptiye tedbirlerle çözmeye çalışan bir anlayış şu anda ne yazık ki gıda fiyatlarıyla uğraşıyor. Etiketlerin sorunu fahişlik değil. Fahişi nasıl tespit edeceğiz? Serbest piyasa ekonomisinde siz fiyatları belirlemeye çalışırsanız bu yasa ekonomisine dönüşür." ifadelerini kullanıyor.

Kura bağlı bir ekonomide artışların olası olduğunu söyleyen Oğuz, yalnızca domatesin bile 11 döviz girdisiyle üretildiği örneğini veriyor. Diğer yandan arz konusunda problem olduğuna, aracıların değer üretmeden pay almak istediğine, kimsenin enflasyon yükü taşımak istemediği için yükü o tüketimi gerçekleştirmek zorunda olan tüketiciye yönlendirdiğine dikkat çekiyor.

Gelecekte ne olacak? 

Farklı ülkeler, farklı yöntemlerle artışlarla mücadele etmeye çalışıyor. Romanya çiftlik depolama ve işleme yatırımları için 760 milyon avro ayırmayı planlıyor. ABD'nin düşük ve orta gelirli ABD vatandaşlarına sunduğu yardım olanaklarını artırdığı söyleniyor. Rusya, çözümü ithalat vergisi gibi yeni ticaret kurallarında arıyor. Hindistan, tahıl sübvansiyonlarını artırıyor.

Uzmanlar, gıda fiyatlarındaki artışların 2022'ye kadar süreceğini öngörüyor. Düşünce kuruluşu Chatham House, önümüzdeki on yılda karbon emisyonlarında hatırı sayılır bir düşüş olmadığı durumda temel mahsul veriminin 2050'de üçte bir oranında azalacağını, çiftçilerin %50 daha fazla üretim yapmaları gerekeceğini tahmin ediyor.