Sokakta Oynamak, Doğaya Dokunmak

Yazar: Elif Bilge Bozan

Düzenleyen: Dr. Gizem Sürenkök

Çocukluğunuzda sokakta oynama fırsatınız olmuş muydu? Eğer olduysa koşturan çocuk seslerine, oradan oraya fırlatılan toplara veya ip atlama yarışmalarına aşinasınızdır. Araştırmalar doğada oynamanın,

• çocukların bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimlerine birçok faydası olduğunu, 
• hem çocuklar arasında hem de çocuklar ve doğa arasında birleştirici bir bağ kurduğunu gösteriyor.

Her ne kadar çok yakın zamana kadar evin dışında, doğada oynamak çok yaygın olsa da şehirleşmenin getirdiği değişimlerle günümüz çocukları çok daha farklı oyun deneyimleri yaşıyor. Teknolojik aletler birçok oyunu avucumuzun içine kadar getiriyor. Hobilerimize ulaşmamız kolaylaşıyor olsa da bu iletişim, doğa ile aramızda bir bariyer oluşturabiliyor. Çocukların oyun kavramıyla eşleştirdikleri dünyanın evlerinin önündeki sokak, mahalledeki park veya bahçeleri olmaması, doğayı nasıl tanıdıklarını ve ona olan yaklaşımlarını şekillendiriyor. 

Peki toprakla, ağaçlarla ve sokak oyunlarıyla pek ilişkisi kalmamış çocukların doğayla ilişkisi nasıl? 

Araştırmalara göre, doğada bulunmanın kazandırdığı gözlem ve yaratıcılık becerileri çocukların kendilerini doğayla barış içinde ve doğanın bir parçası olarak görmelerini sağlıyor. Çocukların doğa ile teması ne kadar fazlaysa antisosyal davranışa, zorbalığa veya vandalizme meyilleri ve hatta anksiyete seviyeleri o oranda düşük oluyor. Yani bireylerin hem kendilerine ve çevrelerindeki insanlara hem de diğer canlılara ve doğaya olan davranışlarının, doğa ile kurdukları temasla yakından ilişkisi bulunuyor.

Neden masallar doğada geçer ve birçoğunun başrolünde konuşan hayvanlar vardır? 

Araştırmacılar bu durumu ekopsikoloji kavramı ile açıklıyor. Bireylerin dünyayı organik bir biçimde içselleştirmelerine ekopsikoloji deniyor. Birçok araştırmacı, insanların onları doğaya bağlayan genlerle ve içgüdülerle doğduğunu ve evrimsel süreçte bu doğuştan gelen bağlılığın empati, doğaya karşı sevgi duyma (biyofili), çevreye karşı duyarlı olma gibi davranışları beraberinde getirdiğini düşünüyor. Okul öncesi dönemde çocukların ekopsikolojik benliklerini keşfetmelerine imkan tanınması ve doğaya bağlılıklarının desteklenmesi de oldukça önemli görülüyor.

Erken yaşta ekopsikolojik benlikleri desteklenmiş çocuklar, sosyal becerilerinin gelişim süreçleri içerisinde kendilerini de doğal dengenin bir parçası olarak görebiliyorlar. Bu sağlanmadığında ise;

• Doğa sevilen, korunan ve parçası olunan bir bütün yerine, kontrol edilen ve karşısında üstün olunan bir yapı olarak algılanıyor. 
• Çocukların doğal ortamlara alışamamasına ve doğayla ilgili bir fobi (biyofobi) geliştirmelerine yol açabiliyor. 
• Bu bireyler, doğayı yeterince benimsemedikleri için, doğaya karşı herhangi bir sorumluluk hissetmiyorlar.  
• Doğal kaynakların tükenmesi karşısında harekete geçmeye yönelik bir istekleri bulunmuyor.

Doğayla düzenli bir ilişki kurulması bu bağı destekler ve güçlendirir nitelikte olmakla birlikte elimizden gelen tek şey, çocukları doğayla tanıştırmaktan ibaret değil. Çocukların bu konudaki gelişim süreçlerinde bir diğer önemli adım ise; rol model alabilecekleri ebeveyn, öğretmen gibi yetişkinlerin varlığı. Çocuklar hayatlarında önem sahibi birinin doğa içinde rahat olduğunu, doğayla iç içe olmaktan keyif aldığını, doğaya saygı duyduğunu gördüklerinde dünyaya karşı olumlu duygular beslemeleri kolaylaşıyor.

Günümüz şartlarında çocukların hala güvende ve doğa ile iç içe olmaları nasıl sağlanabilir? 

Oyun çocukları doğa ile birleştirmek için hala mükemmel bir araç! Ancak çevremize baktığımızda gördüğümüz oyun parkları genellikle beton üzerine inşa edilmiş tekdüze yapılardan oluşuyor. Bu tekdüzeliğin sebeplerinden biri de oyun parklarının tasarımının pek de çocukların oyun ihtiyacına göre dizayn edilmemiş olması. Gelişim psikolojisi alanında bir araştırmacı olan Roger Hart, bu durumun oyunun öneminin yeterince bilinmediğinden kaynaklandığını savunuyor. 

Doğayla daha entegre edilmiş ve çocukların gelişimsel ihtiyaçlarına göre hazırlanmış bir oyun parkı dizaynı neleri içerir? 

Su içeren alanlar, kum veya çamur, fazlasıyla yeşil alan, hayvanlar ve bir sürü renk! Oyuncaklar ise çocukların kendi hayal güçleriyle şekillendirebilecekleri ve farklı şeyler inşa edebilecekleri nesnelerden oluşabilir. Bunların yanı sıra, çocukların yükseklik, sıcaklık, uzunluk gibi kavramları deneyimleyerek öğrenebilecekleri ilginç düzenekler de güzel bir fikir olabilir!