”Tren gelir hoş gelir…”

19. yüzyılın ikinci yarısına yaklaşırken demiryolu Osmanlı Devleti’nin de gündemine girmişti. 1855’e gelindiğinde hükümet Avrupalı sermayedarlara İstanbul-Belgrad arasında bir demiryolu hattı yaptırmak istediğini duyurdu, tecrübe ve sermaye talebinde bulundu. İlk olarak bu hattın yapılmak istenmesinin nedeni Balkanlarda artan isyanlar ve olası bir Rus savaşında asker sevkiyatını kolaylaştırmaktı. Ayrıca Avrupa ile demiryolu aracılığıyla bağlantılı kurulması düşünülüyordu. 

Bu çağrıya cevap veren çeşitli yabancı sermayedarlarla yapılan görüşmeler bir türlü olumlu sonuçlanamadı. Nihayet Baros Hirsch isimli bir banker ile 1869’da anlaşmaya varıldı. Ertesi yıl Hirsch, Rumeli Demiryolları İşletme Kumpanyası’nı kurdu. 1871’de Rumeli demiryolu hattının ilk kısmı olan Yedikule-Küçükçekmece hattı açıldı. Ancak Yedikule’nin başlangıç için uygun olmadığı görülünce Sirkeci tercih edildi. 1870’ler boyunca çeşitli hatlar yapıldıysa da demiryolu politikasından istenilen verim alınamadı.

Tarihler 2 Ağustos 1888’i gösterdiğinde ünlü Şark Ekspresi (Orient Express) Viyana’ya varmak üzere Sirkeci’den hareket ettiğinde demiryoluyla Avrupa’ya ulaşma hayali gerçekleşmiş oldu. Ancak bir yandan da Osmanlı Devleti ile Baron Hirsch arasındaki ihtilaf devam ediyordu. Nihayet 1878’de Rumeli Demiryolları İşletme Kumpanyası Avusturya uyruğuna geçti ve Şark Demiryolları Kumpanyası adını aldı. II. Meşrutiyet’in ilanının ardından Osmanlı’nın yaşadığı siyasi buhranların gölgesinde 1910-12 yıllar arasında Sirkeci-Yeşilköy arasında çift hatlı demiryolu yapıldı. 

Ayastefanos (Yeşilköy) tren istasyonu 

Cumhuriyet döneminde demiryollarınín millîleştirilmesi ve anayurdun dört baştan demir ağlarla örülmesine çok önem verildi. Hatta bu önem o derecedeydi ki 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulduğunda muhalefetin karşı çıktığı konuların başında bu demiryolu politikası gelmiş ve böyle büyük bir masrafın tek bir nesle yüklendiği eleştirileri yapılmıştı. 1920 ve 30’lar boyunca devam eden bu millîleştirme kapsamında 25 Aralık 1936’da şirket ile anlaşma yapıldı. Şirketin elindeki imtiyaz ve mallar, Nisan 1937’deki kanunla 1 Ocak 1937’den itibaren yürürlüğe girmek üzere satın alındı.

Cumhuriyet gazetesinin 1 Ocak 1937 tarihli haberi

Gerek şehirler arası gerekse İstanbul içi ulaşımda vapurla beraber uzun yıllar başat konumda olan demiryolları, Demokrat Parti döneminde Amerika’nın yönlendirmesiyle (!) ikinci plana itildi ve karayolu ulaşımına ağırlık verilmeye başlandı. Karayolunun gelişimi özellikle Anadolu içlerine ulaşabilmeyi kolaylaştırdı şüphesiz ama bu yapılırken demiryolu ihmal edildi. Ve mevzu zamanla “duble yol yapma”ya kadar geldi.