Uçurumun kenarında bir dünya: 2026’da yeni bir salgına ne kadar hazırız?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından düzenlenen 79. Dünya Sağlık Kurulu, 18-23 Mayıs tarihleri arasında İsviçre'nin Cenevre kentinde düzenlenen oturumların ardından sona erdi. "Küresel sağlığı yeniden şekillendirmek: Ortak bir sorumluluk" teması altında toplanan zirvede, küresel sağlık alanındaki zorluklarla mücadele etmek üzere yeni stratejiler görüşüldü.

• 190’ı aşkın ülke delegasyonu, geçen yıl kabul edilen tarihî Pandemi Anlaşması'nın (WHA78.1) ilk uygulama raporlarını, Uluslararası Sağlık Tüzüğü'ndeki güncellemeleri ve daralan bütçelerin gölgesinde kalan küresel sağlık personeli krizlerini görüşmek üzere biraraya gelmişti.

Öte yandan: Sahadaki DSÖ ekipleri, Hantavirüs gündeminin ardından bu kez de Ebola salgınıyla mücadele ediyor. Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda sınırında hızla yayılan nadir Bundibugyo virüsü nedeniyle bölgede 1.018'den fazla şüpheli vaka ve 234 ölümün kayda geçtiğini belirten DSÖ, resmî olarak "Uluslararası Önemi Haiz Halk Sağlığı Acil Durumu" ilan etti. Henüz onaylı bir aşısı bulunmayan bu varyant nedeniyle bölgesel risk "yüksek" görülüyor.

2026 yılında insanlık, Ebola’nın yanı sıra yeni COVID varyantları, yakın dönemde bir cruise gemisinde yayılmasıyla gündeme gelen hantavirüs, "yatağa düşüren grip" olarak bilinen İnfluenza A ve mutasyon riskleri barındıran Mpox (maymun çiçeği) gibi birçok salgınla karşı karşıya kalsa da henüz hiçbiri adına dünya genelinde bir "pandemi" alarmı verilmedi. Peki, olası bir alarm durumunda buna gerçekten hazır mıyız?

GPMB 2026 Raporu: Küresel alarm

Küresel Hazırlık İzleme Kurulu (GPMB) 2026 Raporu, COVID-19 pandemisinden bu yana kağıt üzerinde birçok küresel reform ve fon hayata geçirilmesine rağmen, biyolojik risklerin tırmanma hızının bu adımları gölgelediğini ortaya çıkardı. 

Son 10 yılda ilan edilen altı büyük uluslararası sağlık acil durumunun (Ebola, Zika, COVID-19 ve Mpox) incelendiği "Uçurumun Kenarında Bir Dünya" isimli raporda, salgınların artık çok daha sık yaşandığı fakat buna karşın dünyayı koruması gereken finansal ve toplumsal sistemlerin hızla zayıfladığı vurgulanıyor.

Resmî verilere göre DSÖ, 2024 yılında 2015 yılına kıyasla neredeyse iki kat daha fazla salgın ve sağlık acil durumu vakası tespit etti. İklim krizi ve ekolojik bozulmalar virüslerin hayvandan insana sıçrama riskini artırırken 2020-2030 yılları arasında pandemiler nedeniyle küresel ekonominin uğrayacağı toplam kaybın 50 trilyon doları bulacağı öngörülüyor. 

• Buna rağmen, salgınları büyümeden durduracak küresel sağlık yardımları hızla azalarak yeniden 2009 seviyelerine gerilemiş durumda.

Raporda dikkat çekilen en somut gerileme alanı, tıp dünyasında "eşitlik yorgunluğu" olarak adlandırılan küresel bıkkınlık ve tedarik adaletsizliği oldu. Zengin ülkelerin pandeminin başındaki küresel dayanışma ruhunu kaybetmesi ve kendi iç mali baskılarına dönmesinin, kırılganlığı artırdığı söylenirken bunun en belirgin kanıtı olarak Mpox salgını gösteriliyor. COVID-19 döneminde hayat kurtarıcı aşıların düşük gelirli ülkelere ulaşması 17 ay sürmüşken yakın zamandaki Mpox krizinde bu süre, zengin ülkelerin aşıları erkenden stoklaması ve ön satın alma anlaşmaları nedeniyle 24-27 ayı buldu.

DSÖ Pandemi Anlaşması

Küresel salgın yönetimi tarihinde ilk kez devletlere yasal olarak bağlayıcı sorumluluklar yükleyen tarihi DSÖ Pandemi Anlaşması (WHA78.1), geçen yıl düzenlenen 78. Dünya Sağlık Genel Kurulu'nda kabul edilmişti. Anlaşma, 12. madde kapsamında kurulan PABS (Patojen Erişimi ve Fayda Paylaşımı) sistemine sahip, böylelikle küresel bir pandemi ilanı durumunda, ilaç ve aşı üreticilerinin ürettikleri biyolojik önlemlerin (aşı, ilaç, tanı kiti ve kişisel koruyucu ekipman) %20'sini gerçek zamanlı olarak DSÖ'ye teslim etmesini zorunlu kılıyor. 

• 79. Dünya Sağlık Genel Kurulu'nun Komite A oturumlarında resmî olarak tartışılan ilk uygulama raporları, bu hukuki çerçevenin COVID-19 sürecinde ortaya çıkan tıbbi malzeme dağıtımındaki eşitsizlikleri çözmeyi hedeflerken patojen verilerinin küresel ağlarda şeffaf paylaşımını ve gelişmekte olan ülkelerde bölgesel aşı üretim kapasitelerinin kurulmasını planlıyor.

Öte yandan bu yasal çerçeve; bütçe daralmaları, çıkar çatışmaları ve ulusal meclislerdeki onay süreçlerinin yavaşlığı nedeniyle ciddi bir uygulama duvarıyla karşı karşıya kalıyor. GPMB’nin yayımladığı denetim raporunda, zengin ülkelerin ön satın alma sözleşmeleriyle aşıları tekelleştirme eğiliminin sürdüğü belgeleniyor. Batılı ülkeler ve arkalarındaki ilaç tekelleri, kâr marjlarını korumak adına zorunlu teknoloji transferinin ve patent esnekliğinin ilaç sanayisindeki inovasyonu baltalayacağını savunurken gelişmekte olan ülkeler ise paylaştıkları virüs verileri karşılığında aşılara adil ve ücretsiz erişim talep ediyor.

• DSÖ’nün yerel karantina veya biyolojik tesis denetim yetkilerinin "ulusal egemenlik ihlali" olarak görülmesi ve ilaç patentleri üzerindeki uzlaşmazlıklar nedeniyle bu yılki Genel Kurul'da yapılan resmî oylamayla Pandemi Anlaşması'nın nihai olarak tamamlanması ve yürürlüğe girmesi 2027 yılına ertelendi.

Hukuki sürecin uzatılması, tıp ve teknoloji dünyasındaki bilimsel ilerlemelere rağmen olası bir pandemi durumunda uluslararası sistemin ortak bir mevzuat yerine hâlâ koordinasyonsuz reaksiyonlara mahkûm olduğunu gösteriyor.

Bütçe kesintileri ve sahadaki çöküş

COVID-19 sonrasında uluslararası bağışçıların ve devletlerin stratejik yöntemlerini değiştirmesiyle birlikte 2026 yılına geldiğimizde küresel sağlık fonlarındaki kesintiler artık bir yapısal krize dönüştü. ABD’de Trump yönetiminin DSÖ’den ayrılma prosedürlerini yeniden işletmesi doğrudan 600 milyon dolarlık bir finansman açığı yarattı. 

Bunun yanında, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) program bütçelerinde gidilen %80'i aşkın kesintiler; tüberküloz, HIV ve sıtma gibi küresel hastalık mücadele fonlarını durma noktasına getirdi. Ayrıca Birleşik Krallık, İsveç, Japonya ve Almanya gibi büyük donör ülkeler de resmî kalkınma yardımlarını ve küresel sağlık fonlarına taahhüt ettikleri bütçeleri %15-50 arasında düşürdü.

Genel Kurul görüşmeleri sırasında DSÖ Doğu Akdeniz Bölgesi Acil Durum Direktörü Dr. Annette Heinzelmann, bu finansal daralmanın sahadaki operasyonel kapasiteleri nasıl gerilettiğini şu sözlerle doğruladı:

"Salgınlar hızlanıyor, oysa bunları durdurmak için tasarlanmış sistemler zayıflıyor. İhtiyaçlar ve kaynaklar arasındaki uçurum artık sürdürülebilir değil. DSÖ Sağlık Acil Durum Programı 2024 ve 2025 yıllarında 553 milyon dolarlık bir finansman açığıyla karşı karşıya kaldı. Acil durumlar için ayrılan yedek fon 2026 yılına sadece 19,5 milyon dolarla girerken, bölgesel acil durum iş gücümüz yarı yarıya azaltıldı. Azalan kapasiteyle artan acil durumlarla mücadele etmeye devam edemeyiz."

Mali kaynakların bu şekilde daralması nedeniyle DSÖ, 2026-2027 dönemi taban bütçesini %21 oranında düşürmek ve kurum genelinde 2.500'den fazla personelin sözleşmesini feshetmek zorunda kaldı. Fon kesintilerinin sahadaki kurumsal yansımalarını gösteren organizasyonlardan bir diğeri de bölgesel salgın yönetimini yürüten Pan Amerikan Sağlık Örgütü (PAHO) oldu.

• PAHO’yu "yozlaşmış" olarak nitelendiren Trump yönetimi, kuruluşa 134 milyon dolardan fazla üyelik aidatı borcunu ödememişti. Yaşananların ardından taban program bütçesini %19 oranında düşürmek zorunda kalan PAHO, acil durum operasyonlarını ve vaka takibini yürüten kadrolu pozisyonlarında %17’lik (1.042'den 869'a) bir personel küçülmesine gitmiş, yeni uzman alımlarını ise tamamen dondurmuştu.

Koruyucu bütçelerin ve saha personelinin geri çekilmesi sadece idari bir küçülme değil, insani bir risk doğuruyor. Uluslararası donör fonlarındaki gerilemeler nedeniyle; aktif savaş, iç çatışma, yoksulluk ya da büyük doğal afetlerin etkisindeki coğrafyalarda 5.600'den fazla sağlık tesisi kapanma noktasına geldi. Tıbbi otoriteler ve bağımsız akademik kuruluşlar, sadece USAID tüberküloz programlarındaki bu uzun vadeli kesintilerin önümüzdeki süreçte dünya genelinde 2.2 milyon ek ölüme ve 10 milyon yeni vakaya yol açabileceğini öngörüyor. 

Ne durumdayız?

Sonuç olarak, "2026'da yeni bir salgına ne kadar hazırız?" sorusunun yanıtı, küresel sağlık sistemindeki büyük bir çelişkiyi ortaya koyuyor. İnsanlık, laboratuvar ortamında yapay zeka modellemeleri, genomik sekanslama hızı ve mRNA platform teknolojileri sayesinde bilimsel olarak en donanımlı evresini yaşasa da kurumsal finansman sorunları, sahadaki krizler ve kurumlara yönelik güvensizlik yüzünden operasyonel düzeyde kritik sorunlarla karşı karşıya kalıyor.

Pandemi Anlaşması’nın 2027 yılına ertelenmesiyle yasal gücünü de kaybeden küresel sistem; olası bir salgını çok kısa sürede moleküler düzeyde çözecek teknolojiye sahipken sahada ilk vakayı tespit edip virüsün izini sürecek kurumsal finansmandan ve ortak iradeden yoksun kalıyor. Bu tıkanıklık, dünyayı kağıt üzerinde tarihin en korunaklı, sahada ise yeni bir salgına karşı kırılgan bir konumda bırakıyor.