Unutulacak büyük korku: Depreme hazırlıksız yakalanmak

İstanbul’u sarsan 6,2 şiddetindeki deprem, 1999’daki Marmara depreminin üzerinden 26 yıl geçmesine, 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinin üzerinden henüz 2 yıl geçmiş olmasına ve yaraların bugüne kadar sarılamamasına rağmen ne kadar hazırlıksız olduğumuzu bir kez daha yüzümüze vurdu.

Hazırlıklı olunduğu için değil, depremin şiddeti ve süresi nedeniyle can ve mal kaybı yaşanmadı ancak kısa sürede unutulacak, aslında milyonlarca insanın kalbinde saklı büyük korku kendini anımsattı.

Depremin ilk saniyelerinde kendilerini dışarıya atanlar nereye gideceğini bilemedi. Sokaklar, caddeler binalarla kuşatılmıştı ve bu tabloda evde olmakla olmamak arasında da büyük bir fark yoktu. 

Toplanma merkezlerini önceden bilenler de garip manzaralarla karşılaştı. Toplanma merkezi tabelasının bulunduğu kimi yerlerde inşaat vardı ve alanın çevresi kapatılmıştı, kimi yerlerde de toplanılacak yerin kapıları kilitliydi.

Taksim Meydanı, Gezi Parkı gibi alanlara çıkabilecek şansı olanlar, bu geniş alanlarda güven içerisinde bekleyebildi. Ancak yansıyan görüntüler, insanların sokaklarda, caddelerde beklemek zorunda kaldıklarını açıkça gösterdi.

Hatay ve Malatya örneği

Buradan Hatay’a, yerle bir olan Antakya’ya uzanmak şart. Zira depremden kurtulmak için binadan çıkmak yeterli olmuyor.

Yüzlerce kişi, binadan çıktıktan sonra enkazla dolu sokaklarda ilerleyemedikleri için yıkılan farklı binaların enkazı altında hayatını kaybetti.

Yüzlerce kişi, evinden çıktıktan sonra yandaki binanın yıkılması nedeniyle enkaz altında kaldı ve saatler sonra çıkartılabildi.

Malatya Doğanşehir bir başka örnek, 6 Şubat depremlerinden ilki yaşandığında Doğanşehir’de hava sıcaklığı yaklaşık eksi 20 dereceydi. İnsanlar evlerinden çıktı ancak uzaklaşamadı zira açık alanda durmak imkansızdı.

Bir depremzede olanları şöyle anlatıyordu:

“Aslında ilk depremden sonra yıkım azdı. Yine ölenler oldu ama ikinci depreme göre azdı. Ama çok soğuktu. Attık kendimizi sokağa. Yerde kar. Mübarek yağmadı yağmadı yağacağı tuttu. Kadınları arabaya bindirdik. Arabası olan bindirdi. Olmayan aileler, evlerinin önünde ateş yaktı, evleri yıkılmayanlar, evden de çok uzaklaşmamıştı. Sonra öğlen o ikinci deprem olunca kaç aile altında kaldı binaların...”

133 AVM'den 95'i toplanma alanlarının üzerinde

İstanbul Planlama Ajansı’nın (İPA), Temmuz 2024 tarihli çalışmasına göre, İstanbul’daki 133 AVM’den 95'i toplanma alanı olarak belirlenen yerlerin üzerinde yapıldı. Bu AVM’lerin her biri 20 bin metrekarenin üzerinde alan kaplıyor. 

• İnşaat Mühendisleri Odası’nın verilerine göre 1999-2003 arasında deprem toplanma alanı olarak belirlenen ancak daha sonra imara açılan noktalarda bugün dev AVM’ler yükseliyor. 

Buna rağmen hâlâ "toplanma alanları" arasında AVM'lerin önündeki meydanlar gösteriliyor. Mezarlıklar da geçici toplanma merkezlerinden. Millet bahçeleri, stadyumlar, meydanlar, açık spor alanları, parklar, askerî alanlar, spor tesisleri de diğer toplanma alanları. Ancak yıkıcı bir depremde insanların buralara nasıl ulaşacağı meçhul. 

Felaket senaryoları

Deprem uzmanları, 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinin hemen ardından, başta Hatay olmak üzere deprem kentlerindeki yıkımın büyüklüğünü ve depremin ardından yaşanan kaosu işaret ederek yeniden, “Artık zaman kalmadı” uyarısında bulundular. Kimi deprem uzmanları yıkıcı bir deprem beklemediklerini söylese de tam aksini söyleyenlerin sayısı çok daha fazla. 

Hatay’da yaşananlar, yaşanabileceklerin habercisi. 

Ilgım Apartmanı, Hatay’da yıkılan, 85 kişinin yaşamını yitirdiği, depremin simge binalarından. Simge binalardan biri, zira bu apartman 2017’de yeni deprem yönetmeliklerine göre hazırlanmış. Savcılık soruşturması kapsamında Karadeniz Teknik Üniversitesi tarafından hazırlanan raporda binanın yönetmeliğe uygun inşa edildiği, demir ve beton kalitesinin yeterli olduğu ve binanın yıkılmasında “asli sorumlu” kimsenin bulunamadığı belirtiliyor. 

Konya Teknik Üniversitesi’nin raporu da buna paralel: “Deprem bu kadar şiddetli olmasaydı, bina yıkılmazdı” sonucuna ulaşılmış. Kahramanmaraş depremlerinin ardından açılan davalarda sanık sandalyesinde müteahhitler ya da yapı denetim elemanları yer alıyor. Aslında 1999’dan çok da farklı değil. Tek fark, o günkü hukuki karmaşanın bugün biraz daha az olması. 

• Sistemi değiştirecek davalar, 1999’da olduğu gibi bugün de açılamıyor. Belediyelere, bakanlıklara, AFAD’a karşı açılmış dava neredeyse yok. 

Cumhurbaşkanlığı, İçişleri Bakanlığı aleyhine açılan tazminat davaları da mahkemeler tarafından “hasım olmadıkları” gerekçesiyle geri çevriliyor. Binaların yapıldığı zemin, imara açılan alanlar, riskli alan olmaktan çıkartılan bölgeler konusunda da neredeyse açılan dava yok. 

Türkiye’deki sistem, binaların depreme dayanıklılığı konusunda yapı denetim firmalarına dayanıyor. Bir yapı denetim firmasının, farklı alanlarda uzman mühendisler çalıştırması zorunlu. Tek bir mühendisin bütün binaya onay vermesi mümkün değil. Ancak koşullar düşünüldüğünde yapı denetim firmaları da bu maliyeti karşılamakta güçlük çekiyor. Bu nedenle kullanılan yöntem "diploma kiralama." Genellikle genç ya da emekli mühendislerin diplomaları kiralanıyor. 

Bugün İstanbul Taksim’de, ortalama bir binanın gerçek anlamda güçlendirme bedeli, müteahhitlik firmaları tarafından “50 bin dolar” olarak ifade ediliyor. Binanın yıkılıp yapılması için de 80-100 bin dolar arası bir fiyat biçiliyor. İnsanların ödemesinin mümkün olmadığı rakamlar... Yönetmelik sorunlu, denetim sorunlu, kurtarma faaliyetleri sorunlu, trafik sorunlu.

Depreme gerçek anlamda hazır olabilmek için sistemi baştan sona değiştirmek gerekiyor ancak bu konuda fazla bir umut ışığı da görünmüyor.