Eğitim,&nbsp;geçmişte olduğu gibi gelecekte de hayatın özü ve toplumun yapı taşı olacak. “Bu tanı yapay zeka çağında da geçerli mi?” diye sorabilirsiniz. Cevabım yine aynı.&nbsp;Yapay zeka sayesinde boşa çıkan zamanları nasıl değerlendireceğimiz sorusunun cevabı da yine eğitimden geçiyor. Edgar Morin, eğitimi “anlamayı öğrenmek” olarak tanımlar. Teknoloji neyle ilgili olursa olsun her durumda insan, hayatını sürdürmek ve yaşama anlam katmak için anlamayı öğrenmek durumundadır. Eğitim, bir toplumun kaderini belirleyen en önemli üç unsurun başında gelir. Toplum açısından tarım—yani doğa—ve sağlık dışında eğitim kadar kritik bir alan olmadığını düşünüyorum.Anadolu ve Taş Tepeler, bize gelişimin buğdayla değil, anlamla başladığını anlatıyor. Anlamayan insan gelişemez. Anlamayı öğrenmek için eğitime her çağda ihtiyacımız var.&nbsp;Eğitimin başarısı:&nbsp;Eğitimin başarısı veya başarısızlığı, tüm yapılarla kıyaslandığında çok daha uzun bir zaman içinde kendisini gösterir. Eğitim alanında yapılan hataların geri döndürülmesi, o eğitimi almış bireyler açısından mümkün değildir.&nbsp;İlk veya ortaokul seviyesindeki bir hatayı nasıl düzeltecekseniz? Üniversiteden mezun olan insanları tekrar ilköğretime geri mi alacaksınız? Bu geri alınamayan hata bir neslin tamamına, etkileri ise tüm topluma sirayet eder. Yapay zeka devriminde de en hassas biçimde ele alınması gereken başat konulardan biri, tam olarak bu nedenle eğitimdir. Diğeri de doğa…&nbsp;Bu çağda eğitimin başarısı için elbette altyapı ihtiyaçlarının ve dijital erişimin sağlanması kritik. Dijital kaynaklara erişim eşitliğinin sağlanmasıyla beraber yapay zeka okuryazarlığının ve çeşitli yetkinliklerin geliştirilmesi de tabii ki gerekli.&nbsp;Bu teknik meselenin ötesinde düşünülmesi gereken konu ise anlamayı öğretmenin ve öğrenmenin nasıl hayata geçirileceği meselesidir.&nbsp;“Anlamak” nasıl öğrenilecek ve bunu kim öğretecek?&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Temel prensipler her zaman aynıydı</h2>Aslında eğitimin işe yaraması için gereken temel prensipler her zaman aynıydı. Bu konuyu açıklamak için yine Edgar Morin’e dönüyorum. Her yaştan bireyin gelişimi için özellikle de yapay zeka çağında kazanılması gereken yetkinliklerden ilki, hata ve yanılsamayı fark etmek,&nbsp;yanılsamayı aşmayı becermek. Zira hazır bilgilerle yüklenen insan, yanıldığının farkına bile varamaz; çıpalıyla çıpasızı, atmasyonla gerçek bilgiyi birbirinden ayıramaz.&nbsp;Bunu aşmak için akla uygun bilginin ilkelerini&nbsp;de bilmemiz lazım. Akla uygun bilgiyi anlamak için kendimizi bilmemiz, kendimizi bilmek için de insanlığa ve dünyasal kimlik bilincine sahip olmamız gerekmez mi? Bu farkındalık ise karmaşık bir varlık olan insanın tüm yaşanmışlıklarla ve varlıklarla bir bütün olduğunu algılamasıyla gelişebilir. Eğitimin öğretmesi gereken bilgi de tam olarak bunlar.&nbsp;“Tüm varlıkları bir bütün olarak algılamak” vurgusuna dikkat çekmek isterim. Zira dünyasal kimlik, sadece insanlar arası anlayışı değil, doğa ve evren ile bütünleşmemizi&nbsp;de sağlar. “Yapay zeka çağında bu gerekli mi?” sorusunun cevabını siz de, ben de biliyoruz.Öte yandan:&nbsp;Her şeyin sürekli değiştiği bu dönemde en kilit öğrenimlerden bir diğeri de belirsizlikleri yönetme becerisi. Kesin bilgilerle hayatın tamamını sürdürmek pek mümkün görünmüyor. Zira kesin olan o bilgileri ve dış belleğimizi yapay zekaya devrediyoruz.&nbsp;Ayrıca sadece kesin bilgilerin dayatıldığı eğitim,&nbsp;birçok belirsizlik ve bilinmeyen olduğu gerçeğini karartıyor. Dahası bilinmezlik karşısında insanı çaresiz bırakıyor. Böyle bir eğitimden çıkan bireyler, ezber üzerinden bir yerlere ulaşmanın doğru olduğunu düşündükleri için en basit sorunlar karşısında bile çözüm üretemiyor, beklenmeyeni beklemeyi bilmiyor ve paralize oluyor.&nbsp;Belirsizlikleri yönetme becerisi,&nbsp;sürekli olarak geliştirilmesi gereken bir düşünce kasıdır. Şu an en çok ihtiyacımız olan düşünce pratiklerinden biri de bu.&nbsp;Perspektif:&nbsp;Şimdiye dek eğitimi ele alırken bu prensipleri çok da ciddiye almamış olabiliriz. Ama artık eğitimi bu prensipler üzerinden tasarlamak zorundayız. Yapay zekayla ilgili en ortak çıkarım, tekrarlanabilir ve sürpriz-tahmin öğesi bulunmayan tüm faaliyetleri kolaylıkla yapabileceği.&nbsp;Peki bu durumda insanlar ne yapacak? Analiz edecek, tekrarlanamayan konulara yönelecek, yaratıcı düşünce üretecek, anlam ve bağlam yaratacak, sanat ve felsefeye yönelecek… Kısaca "siyah kuğu" olacak.&nbsp;Yapay zeka devriminde eğitimin nasıl olması gerektiği aslında apaçık karşımızda duruyor. Eğitim, analitik ve kritik değerlendirme yetkinliklerini geliştirmek, insanlık ve doğa anlayışını kapsamak zorunda. Ama nasıl?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yapay zeka çağında eğitim nasıl olmalı?</h2>Yapay zeka çağında ilköğrenim seviyelerinde yüz yüze oyunları, doğayla iç içe fiziksel aktiviteleri zorunlu kılmak, tüm seviye eğitimlerde plana doğa, sanat ve felsefe içerikleri eklemek, test gibi ezbere dayalı eğitim modelinden vazgeçmek, hatta böyle bir sistemin varlığını unutmak, eğitimi diplomayla sonlanan bir maraton yaklaşımından tamamen çıkarıp insanın tüm hayatı boyunca gelişimi için kullanacağı keyifli ve verimli bir araç olarak yeniden kurgulamak zorundayız. Tüm bu gereklilikleri biraz derinleştireyim.&nbsp;Türk Dil Kurumu (TDK),&nbsp;yapay zekayı "bir bilgisayarın, bilgisayar kontrolündeki bir robotun veya programlanabilir bir aygıtın insana benzer biçimde algılama, öğrenme, fikir yürütme, karar verme, sorun çözme ve iletişim kurma gibi işlevleri sergileyebilme yeteneği" olarak tanımlıyor. Yapay zeka, özünde insanı ve dolayısıyla doğanın prensiplerini taklit etmeye çalışan bir sistem. İnsan ise o doğanın doğal bir parçası.&nbsp;Bu yüzden doğayı ve kendimizi yine doğa içinde tanımaya çalışmalıyız. Ayrıca yapay zekanın da varoluşunu sağlayan enerji, doğanın enerjisi. Yani doğa yoksa hiçbir şey yok. O yüzden ilk önerim, eğitimi doğa ve fiziksel aktiviteyle başlatmak.Son buzul çağından beri medeniyetin, felsefenin ve düşünme pratiğinin ana vatanı olan Anadolu topraklarında yaşıyoruz. Doğayı ve kendimizi tanıyacaksak bizler, herkesten farklı olarak öncelikle Anadolu tözünden yararlanmalıyız. Neolitik tarihimizi öğrenmeli, analiz etmeli ve çıkarım yapmalıyız. Bu “Evrensel bilgiyi reddedelim” demek değil; “Kendi ihtiyacımıza uygun bir sentez yapalım ve bu sentezi yaparken biz de toprağımızın kültürünü atlamayalım” demek… Doğayı doğa içinde, kendimizi Anadolu içinde anlamamız gerekiyor.&nbsp;Bununla birlikte:&nbsp;Test ve benzeri ezbere dayalı eğitim modeli sizce bu çağda insanlığa tam olarak ne sunabilir? Bu modelin kazandırdıklarının en ufak bir faydasının olmayacağı bir çağdayız. Ezber sistemi neyi vadediyorsa yapay zeka çok daha başarılısını ve hızlısını şimdiden yapabilecek durumda.&nbsp;Doğanın ve kendisinin idrakine varamayan, belirsizlikleri yönetemeyen, yanılsamayı ayırt edemeyen ve analiz yapamayan bir bireyin, gelişmiş yapay zeka sistemlerinin olduğu bir dünyada&nbsp;başarılı olma şansı&nbsp;yok. Felsefe ve sanat ile düşünme ve analitik pratiklerimizi geliştirmeliyiz. Matematik felsefesi ve veri bilimi içerikleri ile teknolojiyi kavramsal olarak algılayabilmeliyiz.&nbsp;İnsanoğlunu yapay zekâ sistemlerinin risklerinden ve kayıplarından korumanın, verimli bir gelecek sunmanın tek yolu, insanın düşünme ve analiz etme kaslarını geliştirmek.&nbsp;Bunun test odağında kurgulanan bir eğitimle olması çok mümkün görünmüyor.Ayrıca:&nbsp;Yapay zeka, yazılım gibi teknik alanlar dışında bilimsel alan uzmanlıklarından bağımsız, tek başına kullanılabilen bir sistem değil. Aksine alan uzmanlıkları üzerine geliştirilmesi gereken bir yetkinlik. Çünkü yapay zeka sistemleri, temelde bir araç.&nbsp;Bu nedenle gelişen teknolojileri kullanma yetkinliklerini geliştirirken sürekli olarak uzmanlıklarımızda da kendimizi geliştirmeye devam etmeliyiz. Eğitim, diplomayı alınca biten bir yarış olmamalı. Öğrenmeyi sürekli bir süreç ve hayatın doğal bir parçası olarak benimsemeliyiz.&nbsp;Ama bir şeyi benimsemek kolay değildir. Benimsemek için keyif almamız ve faydasını görmemiz gerekir. Mevcut eğitim sistemi, bize tam olarak bunları sağlayamıyor.&nbsp;Özetle: Yapay zeka, her sistem gibi insanın faydası için olmalı. Yapay zeka karşısında insanın fayda üretebilmesi ise ancak kendi idrakine sahip, doğayla ilişki kurabilen, düşünebilen, analiz edebilen ve beceri geliştirebilen, “siyah kuğu” olabilen bireyler için söz konusu olacaktır; test yarışçıları için değil.&nbsp;

Quando

Yapay zeka devriminde eğitim, analitik ve kritik değerlendirme yetkinliklerini geliştirmek, insanlık ve doğa anlayışını kapsamak zorunda. Yüz yüze oyunları, doğayla iç içe fiziksel aktiviteleri, sanat ve felsefeyi eğitime daha çok dahil etmeli; test gibi ezbere dayalı eğitim modellerinden vazgeçmeli; eğitimi diplomayla sonlanan bir maraton gibi görmekten uzaklaşmalıyız. Ama nasıl?

Yapay zeka ve eğitim felsefesi: AI çağında eğitim nasıl kurgulanmalı? 

Yazı:&nbsp;Jean DuvignaudPerec 1981 yılında, Jean Duvignaud’yu şu satırlarla yâd edecektir:&nbsp;“Yazar olmaya bir günde karar verdim, aldığım felsefe dersinin sona erdiği gün. Bu derse Paris yakınlarında bir ortaokulda katılıyordum ve felsefe öğretmenim Jean Duvignaud isminde bir sosyologdu. Duvignaud aynı zamanda bir romancı, ayrıca bir tiyatro sosyoloğu, öte yandan Arguments dergisinin kurucularından biri ve tüm bunların yanı sıra beni yazma zevkiyle tanıştıran ama daha önemlisi bana bunun imkânsız bir şey olmadığını gösteren kişiydi. Madem yazmak istiyordum, buna hakkım vardı. Müsaade kavramı yazmak açısından çok önemli bir şeydir. Belirli bir andan itibaren konuşmamaya, artık yalnızca kâğıt üzerinde konuşmaya, kâğıtla konuşmaya ve kâğıttan okurla konuşmasını beklemeye kim, neyin adına karar verir? Ve yazmaya başladım... Felsefe dersini aldığım o yıl, 1954 yılında, 1953-1954...”Yazarın hayatında sahip olduğu bu önemli rolün yanı sıra, Perec’in 1955 yılından itibaren Paris’in edebiyat çevrelerine girmesine ön ayak olan ve onu Les Lettres nouvelles dergisinin yayın yönetmeni Maurice Nadeau’yla, Edgar Morin’le ve Roland Barthes’la tanıştıran yine Jean Duvignaud’dur.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Kitabınız Şeyler’in bir tür Duygusal Eğitim olduğunu söylediniz. Buna katılmıyorum: Kitabınız bir durum tahlilinden çok daha fazlasını barındırıyor.İnsanların akıllarına Duygusal Eğitim’i getirdi kitabım –benim aklıma da getirdi açıkçası– çünkü aslına bakarsanız Flaubert’i model aldım. Kitabımın bir tür “oluşum romanı” olduğu söylenebilir...Bir oluşum ya da patlama kitabı diyelim. Ama eskimiş anlamıyla bir “oluşum” romanı değil burada söz konusu olan, yani roman kişisinin, romanın sonunda farklı birine dönüşümüne tanık olduğumuz türden bir “oluşum romanı” değil.Kesinlikle. Bu anlamda bir “oluş”a kitabımda yer vermedim. İşin doğrusu, kendime sorduğum bir sorudan yola çıktım: Bugün nasıl bir toplumda yaşıyoruz? Zira içinde yaşadığımız bu toplumu çok da iyi tanımıyoruz. Hangi toplum bu? “Kapitalist toplum” mu? Bugüne kadar “kapitalist toplum” olarak nitelediğimiz yapıdan tamamen farklı bir toplumda yaşadığımız ortada. “Eğlence toplumu” mu? “Bolluk medeniyeti” mi? “Aşırı üretim medeniyeti” mi? “Tüketim medeniyeti” mi? Sonuçta ne olduğunu bilmiyoruz. Amerikan ve Fransız sosyolojisi bu üretim dünyasındaki yalnız insanın sorunlarına odaklandı... Fakat bu durum bir edebi tema olarak henüz ele alınmadı. Bu toplumun içinde yaşayan, piyasanın baskısına maruz kalan kişileri anlatan bir roman, bir hikâye henüz yazılmadı. Benim kitabım, işte bu.Fakat bu kitapta belirsizlik her şeyin önüne geçiyor, kitabın bir parçası haline geliyor ve buradan ahlaki bir yargı çıkarmamızı imkânsız hale getiriyor. “Bu iyi” ya da “bu iyi değil” diyemiyoruz. Yazıya geçirdiğim “şeyler” nesnel olarak güzel, bir tür iktidara sahip, zengin şeyler, en azından potansiyel olarak zengin şeyler. Ne demek istediğimi anlıyor musunuz? Günümüzde tüketim toplumunun içinde mümkün olan bir tür mutluluk var: bir restorandan edinilen mutluluk, salona boydan boya halı döşetmekten, bir Chesterfield almaktan... Bunlar somut şeyler, hayal ürünü değil...Sıkıntımız ise şu: Koltuğumuzda güzelce oturmuşken sanki birileri sürekli altımızdan bu koltuğu çekmeye çalışıyor. Dokunmaya hakkımız var, hayran olmaya hakkımız var ama almaya hakkımız yok. Önümüze arzu edilecek yığınla şey koyuluyor ama neticede hiçbir şeye sahip olamıyoruz ve sahip olma arzusunun pençesine düştüğümüzü hissetmekten başka bir şey yapamıyoruz.Aslına bakılırsa felsefecilerin “yabancılaşma” adını verdiği şeyi farklı bir biçimde tanımlıyorsunuz?Bu sözcüğü o kadar çok kullandık ki, kendi adıma, ne anlama geldiğini artık bilmiyorum. Yazarken yapmış olduğum şeyin dünyanın bizimle nasıl konuştuğunu anlamak adına bir tür eleştirel tanımlama olduğunu düşünüyorum, böyle diyelim kısaca.Kitabınız bir “realizm” öneriyor ama bu realizm “bakış okulu”na mensup yazarların realizminden oldukça farklı. Kendinizi algının merkezinde konumlandırmıyorsunuz, şeylerin arasına karışıyorsunuz.Yeni Roman ile benim yapmaya çalıştığım şey arasında çok basit bir fark var. Robbe-Grillet (Roland Barthes’ın söylediği üzere) “düzanlamlı” [denoté] dilin safında yer alıyor, bense şeylerin etrafını saran dilin safında, onların altında gizlenenlerin, onları besleyenlerin, onlara zerk ettiklerimizin... Bu kitabı yazarken göz gözü görmeyen, bulanık bir mekânda, bir bataklığın içinde debelenip durduğumu hissettim, baskın gelen his hep buydu. Beni örneğin kişileri tamamen ortadan kaldırmak ve bir tür envanter çıkarmak zorunda bırakan da bu oldu. Kendi zamanımın toplumunu yazmayı tasarladım, en azından bunu denedim. Bunun için de önce ortamı tasvir etmem, çerçeveyi belirlemem gerekiyordu. Aslında bunu, kişilerin de kendilerini göstereceği başka bir kitabın önsözü olarak da tasarladım.Yeni bir nesli temsil ediyorsunuz ve şu anda “yaşlı” bir dünyada yaşıyorsunuz. Şimdi ne yapacaksınız? Neyi gündeminize alacaksınız?Şeylerin büyüsünü, cazibesini, uyguladıkları baskıyı yazıya geçirdiğim bu kitabı bitirdikten sonra, sanırım bir tür refleksle, özel hayatımda biraz eskilere doğru döndüm. Şu sıralar hayatımın başka bir dönemine, her şeye karşı tamamen kayıtsız olduğum bir döneme ait bir kitap yazıyorum. Büyülenme yerini şeylerin “reddine” bırakıyor bu defa, dünyanın reddine. İlk kitaba Şeyler&nbsp;adını vermiştim, buna paralel olarak, bu yeni kitaba “Başkaları”&nbsp;adını verebilirim.1 Fakat burada bir iletişim imkânsızlığından bahsetmiyorum, metafiziğe yaklaşmıyorum. Bu gerçekten, günün birinde, “Defolun gidin başımdan! Beni rahat bırakın!” demek isteyen birinin, girmesi gereken bir sınava girmeyen, iki yıl boyunca sürünen birinin hikâyesi...Şeyler’de Paris’i son derece büyüleyici, hayranlık uyandıracak kadar güzel bir şehir olarak tasvir ettim. Bu yeni kitapta imkânsız bir Paris’i, zifiri karanlık, yani boşluğun hüküm sürdüğü, coşkunun tam tersini barındıran bir Paris’i yazmak istiyorum... Bu kitap, diğeriyle aynı şekilde, imgelerin etrafında şekilleniyor. Bir pencere gibi geliyor bu bana, ihtiyacım olan bir pencere, zira ben etrafımızı saran dünyayı tasvir etmek ve onu biraz daha iyi anlamak istiyorum.Etrafınızdaki insanlar, aynı nesli paylaştığınız kişiler sizin sorduğunuza benzer sorular soruyor mu? Bu şeyler dünyası nasıl algılanıyor?Kimse bu dünyayı benim karakterlerim kadar hissederek yaşamıyor. Bunun sebebi de basit aslında, benim karakterlerim o kadar şiddetli, o kadar hissederek yaşıyorlar ki böyle yaşamak mümkün değil. Fakat elbette onları ve kendimi model alıyorum. Neslim hakkında ne diyeceğimi, onu nasıl tarif edebileceğimi bilemiyorum açıkçası. Sanıyorum Sartre’ın yarattığı bir tür delikten çıktık. Bana kalırsa, “angaje roman” ile “açık [dégagé] roman”ın çekişmesi edebiyatımızın ufkunun tıkanmasına sebep oldu, uzun zaman boyunca önümüzü göremedik. Fakat bugün farklı türde denemeler sayesinde bu yolun biraz olsun açıldığını düşünüyorum ve sanıyorum artık farklı bir tavır şekillenmeye başladı, bunu görebiliyoruz: Bir kitaba ahlak yükleme zorunluluğu artık ortadan kalktı.Beni etkileyen bir diğer şey de şu oldu: Birkaç sene öncesine kadar, kendi kitapları hakkında sizin kadar açık bir zihinle, iç rahatlığıyla konuşan yazar sayısı bir elin parmaklarını geçmiyordu.Ben de öyle düşünüyorum. Bugün var olan yazarlık faaliyetinin tanımı, eskiden –oldukça küçümseyici bir tavırla– “biçim” adı verilen şeyden tamamen farklı. Roland Barthes gibi kişilerin bizim neslimiz açısından olumlu bir rol oynadığını düşünüyorum, çünkü yıllardan beri boş yere zihinleri meşgul eden, bir neticeye ulaşmayacağı belli olan bir “biçim-içerik” çatışmasına maruz kalıyorduk. Bir şeyin bana çok yardımı dokunduğunu söylemem lazım: “Modernler”in ve “modernite”nin edebiyatta oynamış olduğu rolün farkına varmak...Butor’un bir sözü beni her zaman çok etkilemiştir. Butor kendi yazarlık evrenini bazı parçaları eksik olan bir yapboz gibi tanımlar ve kayıp olan bu parçaların kendi eserleri olduğunu söyler. Ben de yazarlar ve kitaplarla kuşatılmış bir dünyada yaşıyorum ve bu kitapları tekrar tekrar okurken homojen ya da tutarlı olmaya çalışan eleştirel bir yaklaşımla okumuyorum, duyarlılığıma hitap ediyor okuma eylemim. Bunların arasında birbirine dokunan, komşu olan eserler var. Şunu söylemek istiyorum aslında: Modernin mutluluğu var, bundan söz etmek mümkün, hatta imkânsızlığın ya da hayal kırıklığının içinde bile. Evet, “modernin içindeki mutluluk” işte tam da bu.Le Nouvel Observateur, sayı 57, 15-21 Aralık 1965.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">1 Perec’in sözünü ettiği kitap 1967’de Uyuyan Adam adıyla yayımlandı. (ç.n.)

Edgar Morin ile ilgili hikayeler