16. yüzyılın işgalcileriyle bugünün teknoloji şirketlerini bağlayan hat: Nedir bu veri sömürgeciliği?

Evinizde sakince otururken kapının çaldığını düşünün. Kapıda tanımadığınız insanlar var. Size bilmediğiniz dilde ya da kendi dilinizde bile olsa anlamadığınız bir jargonla bir metin okunuyor. Sonra siz daha ne olduğunu bile anlamadan evinize giriyor, eşyalarınızı kullanıyor, paranızı alıyor ve yiyeceklerinizi tüketmeye başlıyorlar. Sizi kendi evinizden atmıyorlar şimdilik ama onların emrinde olmanız şartıyla… 

Bu senaryo biraz gerçek üstü gelebilir ama insanlık tarihinde bolca yaşandı. 16. yüzyılda İspanyol kuvvetleri, işgal ettikleri topraklarda yerli halka anlamadıkları dilde "Requerimiento" adlı bir belge okurlardı. Belgede topraklarının asıl sahibinin İspanyollar olduğu açıklanır, bunun aynı zamanda Tanrı buyruğu olduğu vurgulanır, buna boyun eğmemeleri hâlinde savaş, mülksüzleştirme ve köleleşmeyle karşı karşıya kalacakları bildirilirdi. 

Yerliler bilmedikleri bir dilde (Latince) yüzlerine okunan bu belgeden hiçbir şey anlamasalar bile, sömürgeciliğin ve köleleştirmenin sözde yasal bir zemine oturtulması gerekiyordu. İspanyol hukukçu Juan López de Palacios Rubios tarafından yazılan bu metin o işlevi üstleniyordu.  

Veri sömürgeciliği kavramı

Medya ve iletişim teorisyenleri Nick Couldry ve Ulises A. Mejias’ın 2019 tarihli öncü çalışmasıyla literatüre giren temel kavramı hatırlayalım: Veri sömürgeciliği. "The Costs of Connection: How Data Is Colonizing Human Life and Appropriating It for Capitalism" (Bağlantının Bedelleri: Veri İnsan Yaşamını Nasıl Sömürgeleştiriyor ve Kapitalizm İçin Nasıl Mülksüzleştiriyor) kitabıyla tüm dünyada konuşulur olmuştu. 

• Couldry ve Majias, bu çalışmalarında, verileştirmek olarak da bilinen günümüzün sosyal niceleştirilmesinin, yeni bir sömürgecilik biçimi olduğunu savunuyorlardı.

Bu kez sömürülen kaynak, topraklarımız, doğal kaynaklarımız ya da insan emeği değil, insan davranışları ve sosyal etkileşimiyle açığa çıkan büyük veriydi. Couldry ve Maijas, Shoshana Zuboff’un bu konudaki meşhur "Gözetleme Kapitalizmi" (Surveillance Capitalism) kavramsallaştırmasıyla belli noktalarda ortaklaşıyorlardı ama onların çerçevesi tarihsel ve jeopolitik olarak daha geniş bir bağlama oturuyordu. 

Nihayetinde dijital çağın güç dinamiklerini sadece yeni bir piyasa mantığı olarak değil, aynı zamanda tarihsel sömürü ve küresel eşitsizlik kalıplarının bir devamı olarak görmek daha kapsamlı bir çerçevelemeydi. Sömürgeciliğin 500 yıllık mantıksal sürekliliğini vurguluyor ve analizlerinin merkezine veriyi işleyen ve paraya çeviren Küresel Kuzey ile veriyi sağlayan Küresel Güney’i, yani eşitsiz bir ilişkiyi ve jeopolitiği koyuyorlardı. 

O upuzun kullanıcı sözleşmeleri

Şimdi yazının girişinde bahsettiğimiz, yerlilerin yüzüne anlamadıkları bir dilde okunan "Requerimiento" belgesine dönelim. Günümüzde teknoloji platformlarına giriş yaparken bize sunulan, kilometrelerce uzunlukta ve küçük puntolarla yazılan, son derece karmaşık ve hukuki dille yazılmış o son kullanıcı sözleşmeleri de aslen aynı işlevi görüyor. 

Rızaya dayalı gibi görünüyor çünkü uygulamaya bir an önce girmek ve bize sunulan eğlence, sosyalleşme, hayatı kolaylaştırma pratiklerinden birine kavuşmak istiyoruz. 16. yüzyıl yerlilerinden tek farkımız bu. Bize bir havuç sunuluyor ve biz o havuca kavuşurken bu dikkat dağınıklığı çağında okuyamayacağımız uzunlukta ve hukuki bir jargonla yazılmış metni onaylayıp geçiyoruz. Böylelikle rızamız alınmış oluyor. Tıpkı yerlilerin yüzüne okunan belgeyi anlayıp onayladığının varsayılması gibi. 

Bu durum da “imal edilmiş rıza” sürecini başlatıyor.   

'Medenileştirme'den 'dünyayı birbirine bağlama'ya uzanan sömürgecilik pratikleri

Tarihsel sömürgeciliğin, kendini meşrulaştıran vaadini hatırlayalım: Medenileştirme. Sonraki çağlarda ABD işgallerinde bu vaat, “özgürleştirme”ye dönüştü. Günümüzün veri sömürgeciliği süreciyse “dünyayı birbirine bağlamak”, “topluluk oluşturmak” ve özellikle üretken yapay zekayla birlikte “verimlilik” adını alıyor. 

• Eski dünyanın kazananları imparatorluklardı. Günümüzün dünyasındaysa ABD ve Çin gibi devler oluyor. Çünkü veriyi toplayan onların imtiyazlı şirketleri. Google, Amazon, Microsoft, Meta, Apple, Alibaba, Tencent ve dahası… 

Düşünün ki, küresel bulut altyapısı pazarının %63-65’i sadece üç ABD şirketi tarafından kontrol ediliyor. Bu altyapı kontrol gücünün yasal bir tamamlayıcısı da var: ABD’nin CLOUD isimli yasası. Bu yasa, öyle bir yasa ki, siz ne kadar ülke olarak verilerinizi kendi ülkenizde tutma şartı getirirseniz getirin, eğer verileriniz bir ABD şirketinin kontrolündeyse ABD devleti bu verilere el koyabilir. 

Yani öyle ajanlıktı, sızdırmaydı gibi fazladan faaliyete hiç gerek kalmaz. ABD, Avrupa Birliği’nin çok sıkı şartlarla yazılmış GPDR gibi yerel veri koruma yasalarını, nice ülkenin veri egemenliği sağlama çabalarını bu yasayla fiilen etkisiz hâle getirmiş olur. Böylece ABD şirketlerinin altyapısal tekeli de bir silaha dönüşür.

Üretken yapay zeka çağıyla yeni bir eşik aşılıyor

Veri sömürgeciliği olgusu, üretken yapay zekanın yükselişiyle birlikte bambaşka bir boyuta ulaşabilir. Çünkü hepimizin bildiği gibi, yapay zeka dil modellerinin eğitilebilmesi için muazzam veri setlerine ihtiyaç var. Bu doymak bilmez veri açlığı da sömürgeciliğin yeni bir aşaması anlamına geliyor. 

Bugün ayıla bayıla kullandığımız yapay zeka modelleri de dijital çağın en büyük veri gaspıyla eğitildi. İnterneti sürekli tarayan ve milyarlarca web sayfasını depolayan Common Crawl veri kümesi bunlardan biri. Büyük dil modellerinin eğitim verilerinin yaklaşık %70-90’ının buradan geldiği tahmin ediliyor. 

• Bu öyle bir kaynak ki, telif hakkıyla korunan makaleler, kitaplar, kişisel bilgiler, bloglar hatta nefret söylemi bile buna dahil. Hepsinin ortak bir noktası var. Rıza alınmadan ele geçirildiler.  

İkinci ana veri kümesinin adı LAION-5B. Bu küme, görüntü üreten yapay zeka modellerini eğitmek için kullanıldı. 6 milyar görüntü-metin çiftinden oluşan devasa bir kaynak. Yapılan incelemeler, bu koleksiyonun içinde milyonlarca telifli sanat eserinden özel tıbbi fotoğraflara oradan çocuk cinsel istismar materyaline kadar nice rızaya dayalı olmayan görüntünün olduğunu ortaya koydu. 

Yapay zeka devleri, bunu “adil kullanım” diye meşrulaştırmaya çalışıyordu. Ancak bu, insanlığın kolektif dijital üretiminin izinsiz ve kitlesel olarak mülksüzleştirmesinden başka bir şey değildi ve sömürgeciliğin tarihsel pratikleriyle çok benzeşiyordu.

Arka planda emek sömürüsü sürüyor

Yapay zeka araçları her ne kadar tamamen otonom gelişiyor gibi gösterilse de işin geri planı öyle değil. Yapay zekanın gelişimi ve bakımı için çalışan, milyonlarca “hayalet işçiden” oluşan görünmez bir küresel işgücü var. 

• Bu işçiler, ele geçirilen devasa verinin temizlenmesi, açıklanması, etiketlenmesi, model değerlendirmesi ve geribildiriminde çalışıyor. Tahmin edebileceğiniz üzere son derece sıkıcı ve sıkıcılığıyla ters orantılı bir şekilde düşük ücretli bir iş. 

Ancak bu kritik insan girdisi, yapay zekanın veri kalitesi ve model güvenliği için hayati önem taşıyor. Tahmin edin bu iş nerede yaptırılıyor? Kenya, Hindistan, Filipinler ve Venezuella gibi Küresel Güney ülkelerinde, son derece düşük ücretli işçilere yaptırılıyor.

Örneğin ChatGPT’yi daha az zararlı hâle getirebilmek için travmatik içerikleri etiketleyen Kenyalı işçilerin saatte 1,32-2 dolar arasında bir ücreti var. Küresel eşitsizliğin derinleşmesi için yine "harika" bir iş bölümüyle karşı karşıyayız yani. Kirli ve ağır işleri yapan Küresel Güney ve onun üzerine hakimiyet ve zenginlik inşa eden mutlu azınlık. Üstelik işlenen verinin büyük kısmı da o ağır işleri yapanlardan geliyor.  

Veri egemenliğini hatırlamak

Dünyanın dezavantajlı kesimlerinin önce “veri egemenliği” kavramını iyi anlamaları şart. Ülkelerin bu konularda attıkları adımlar var. Türkiye’nin KVKK yasasından verilerin ülke içinde tutulması şartına, dijital hizmet vergilerine kadar bazı adımlar sayılabilir. 

Türkiye son yıllarda, devlet verilerinin güvenli şekilde saklanması için yerli veri merkezleri ve bulut altyapı kurulumuna önem vermeye başladı. Bununla birlikte, geçen yıl TC kimlik verilerinin sızdırılmasıyla ilgili iddialar yalanlansa da pandemi sürecinde bazı bilgilerin elde edildiği, bizzat Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdülkadir Uraloğlu tarafından da dile getirilmişti. Kişisel kimlik bilgilerimizin önce Dark Web’de satışa çıkarıldığı, oradan Google’da bulunabilecek kadar ortalığa saçıldığı da artık sıklıkla dillendirilen bir olgu. 

Sosyal medya verileri nerede tutuluyor? 

Hepsini unutalım, Türkiye’de en az 60 milyon sosyal medya kullanıcısı olduğu gerçeğini ve akıllı telefon işletim sistemlerindeki Android ve iOS tekelini hatırlayalım. Bunlar GPDR gibi güçlü veri koruma yasaları inşa eden Avrupa için de geçerli. 

Arama motorlarından yapay zeka kullanımına kadar pek çok konuda ABD ya da Çin şirketlerine bağımlıyız. Örneğin bir Türk kullanıcının Instagram’a yüklediği bir fotoğraf, Meta’nın İrlanda ya da ABD’deki sunucularında saklanıyor. Yukarıda bahsettiğimiz ABD’nin verilere el koyma yetkisini içeren CLOUD yasası gibi bir yasayı ve daha da evvelindeki 2016 ABD seçimlerini etkileyen Cambridge Analytica skandalını hatırlarsak, bu konuda ciddi bir güvenlik açığı olduğu ortada. 

Nasıl mücadele edilir? 

Böyle bir ortamda veri sömürgeciliğiyle mücadelenin yolu elbette yasaklamak değil. Evet, yasal düzenlemelerin sürekli güncel tutulması gerekiyor ama bu belli bir yere kadar koruma sağlayabilir.  

• Çözüm için daha rekabetçi ve inovatif olmak kendi dijital ekosistemimizi inşa etmek gerekiyor. Demokrasi ve hukukun işleyişiyle ilgili temel sorunları çözmeden bunları hep birlikte konuşacak hâle gelemeyiz. 

Güçlü bir delile bağlı olmadan ortaya atılan ajanlık suçlamaları, verilerin önemini anlamayı kolaylaştırmaz. Aksine, hep birlikte olup biteni unutarak vakit kaybetmemizi sağlar. Çünkü veri sömürgeciliği, muhalefetin ya da iktidarın değil hepimizin, hatta ABD ve Çin haricinde kalan tüm ülkelerin genel sorunu. 

Geleceğimizin birkaç teknoloji devi tarafından değil, bizzat o geleceği paylaşacak toplumlar tarafından belirlenmesini savunmak şimdi en büyük sorumluluğumuz.