Çocuğa yasak, yetişkine kontrol: Anonim internetin sonbaharına mı girdik?

Yıl 1993. İnternet emekleme çağında. Neyi getirip neyi götüreceği henüz bilinmiyor ama yapıcı hayaller var: Dünya küresel bir köy hâline gelecek; fikirler özgürleşecek, demokrasiler güçlenecek. 

Öyle olmadığını yaşayıp gördük nihayetinde ama bugünkü derdimiz başka. Tüm o hayallerin ve heyecanın ortasında New Yorker karikatüristi Peter Steiner, dönemin internetinin ruhunu özetleyen bir karikatür çiziyordu. Karikatürde biri bilgisayarın karşısında, diğeri onun yanında iki köpek vardı. Biri diğerine diyordu ki: 

“On the internet, nobody knows you’re a dog.”(İnternette kimse senin köpek olduğunu bilmez.)

Tek karede internetin ruhu

5 Temmuz 1993 tarihli nüshada yayımlanan bu karikatür, The New Yorker tarihinin en çok paylaşılan ve yeniden basılan karikatürü oldu. O karikatürün tek cümleye sığdırdığı, internetin ruhunda başlangıcından beri olan şey yani anonimlik. 

Aslında anonim kalma hakkı internetle gelen bir şey de değil. Sonuçta anonimlik demokratik bir gelenek. Hatta Ekim 1787 ve Ağustos 1788 tarihleri arasında ABD Anayasası’nın onayı için yazılan 85 makale de Publiustakma adıyla yazılan anonim metinlerdi. 

• İnternet sadece anonim kalma hakkının başka türlü güvence altına alındığı yeni bir teknolojiydi. Troller, botlar, astroturf hareketler derken son yıllarda sıkça tartışılan bir kavram oldu bu. 

Nihayetinde anonimlik hakkındaki düşüncelerim algoritmalarla düzenlenen sosyal medya öncesindeki kadar olumlu değil ama onun kaybının neye yol açacağı üzerine de iyi düşünmek gerek. Bu sonbahar, özellikle Türkiye ölçeğinde bunu tartışmak için haklı nedenlerimiz olacak. 

15 yaş altına sosyal medya yasağı yasalaşmıştı

Belki gözden kaçmış ya da unutulmuştur. 1 Mayıs 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanan 7578 sayılı Kanun, sosyal ağların 15 yaşını doldurmamış çocuklara hizmet vermesini yasaklıyor. Şirketlere de yaş doğrulaması dahil gerekli önlemleri alma yükümlülüğü geliyor. 

Kurallara uymayanları para cezası, reklam yasağı ve bant daraltma yaptırımları bekliyor. Pek çoğumuzun itiraz etmeyeceği bir şey bu. Çünkü dayandığı kaygılar gerçek. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş’ın açıklamasına göre sosyal medyaya başlama yaşı altıya inmiş, RTÜK’ün araştırmasına göre ise gençlerin yüzde 82’sinin ailesinden gizli bir sosyal medya hesabı varmış. En azından çocukları sosyal medya platformlarının yıkıcı etkilerinden korumak elzem.  

Sosyal medyaya e-devlet üzerinden mi girilecek? 

Durup düşününce burada bir soru var: Peki yaş nasıl doğrulanacak? Nihayetinde 15 yaşın altında olmadığımızı ispatlamak için 15 yaşının üzerinde olduğumuzu doğrulamak gerekiyor. Siber Güvenlik Başkanlığı Dijital Devlet Genel Müdürü Furkan Civelek’in tarif ettiği modelde e-Devlet, kullanıcıya “token” diye adlandırılan küçük, elektronik imzalı bir dijital dosya verecekmiş. Dosyada adımız ya da kimlik numaramız değil, sadece 15 yaşının üzerinde olduğumuz bilgisi bulunacakmış. Üstelik platform belgenin gerçekliğini internete bağlanmadan kontrol edecek ve kişisel verilerimizi görmeyecekmiş. 

Kulağa hoş geliyor. Kağıt üzerinde zarif bir çözüm gibi de görünüyor. Ancak sistem tarif edildiği gibi kurulursa bu, sosyal medyaya girmek isteyen herkesin önce bir e-devlete uğraması demek. Çocukları korumak gibi doğru bir amaçla kurulan altyapının, fiilen bütün kullanıcıları devletin kimlik kapısından geçireceği anlamına gelir bu. 

Yani mekanizma, devletin eline hangi vatandaşın, hangi gün, saat kaçta, hangi sosyal ağa giriş yapmak için yetki istediğine dair kusursuz ve eksiksiz bir üst veri haritası verebilir. Bu da internet alışkanlıklarının profilinin çıkarılmasına imkan tanıyor.  

Anonimlik çift taraflı sağlanabilecek mi? 

Türkiye örneğinde İfade Özgürlüğü Derneği de bu kritik soruya dikkat çekmiş. “Devlet kimin hangi platform için anahtar aldığını kaydedecek mi?” diye sormuş. Derneğin aktarımına göre, Meclis Komisyonu’ndaki sunumda token’ın belirli bir hesaba özel üretileceği anlatılmış. Bu kayıtlar tutulursa hâliyle hangi kimliğin hangi hesabı kullandığı bir yerde eşleştirilmiş oluyor. 

Fransa’nın çift anonimlik modeli bu riski azaltmak için tasarlanmış örneğin. Bu tasarımla platform kullanıcının kimliğini, doğrulayan kurum da hangi siteye girildiğini bilmiyor. ABD’nin dijital haklar örgütü EFF, token’a dayalı sistemlerde anahtarları üreten kurumun her kullanımı izleyeceği uyarısında bulunuyor. Yani platformdan saklanan bilgi, anahtarı veren merkezden saklanmıyor olabilir ki, Türkiye’de bu merkezin doğrudan e-devlet olması planlanıyor. 

Yetişkinlerin anonimliğiyle ilgili ne düşünülüyor? 

Şimdilik şunu biliyoruz: Çocuk düzenlemesi yasalaştı. Ancak uygulamasının nasıl olacağı tam olarak netleşmedi. Fakat yetişkinlere yönelik de bir niyet beyanı var. Adalet Bakanı Akın Gürlek, bunun işaretini bir açıklamayla verdi: 

“Sosyal medyaya artık gerçek bilgilerle, kişisel kimlikle girilecek. Sosyal medya sunucularıyla da anlaştık. T.C. kimlik de olacak, geçiş süreci de olacak.” 

Nitekim bununla ilgili düzenlemenin de 31 Temmuz’da Resmî Gazete’de yayımlanan 12. Yargı paketinde yer alması bekleniyordu ama yer almadı. Çünkü paket Haziran’da Meclis’e sunulurken kimlik zorunluluğu diğer tartışmalı hükümlerle birlikte metinden çıkarılmıştı. Bu elbette tamamen gündemden çıktı demek de değil. Paketin ikinci kısmının Ekim ayında gündeme gelmesi bekleniyor. 

Anonimlik bir yandan tehdit, bir yandan güvence

Her şeyden önce şunun altını çizeyim. Bir yandan anonimlik hakkını korurken, bir yandan da internette gerçek bir insan olduğumuzu kanıtlamanın önemli olduğunu düşünüyorum. Bu konudaki yasal düzenlemeyi savunanların işaret ettiği sorunların gerçek olduğunu biliyoruz. 

• Anonim kimlikler ardına saklanarak yapılan hakaret ve tehdit kampanyaları, dolandırıcılık, dezenformasyon, seçim dönemlerinde özellikle yayılan deepfake içerikler ortada. 

Fakat bir yandan da anonimlik; gazeteciler, dezavantajlı gruplar ve muhalifler için elde kalan tek güvence. Zaten hem Anayasa Mahkemesi hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi anonim ifadeyi sınırlandırılabilen ama korunması gereken bir değer olarak görüyor.  

Anonimlik var mıydı ki zaten? 

Bir yandan da akıllara şu soru gelebilir: Türkiye’de anonimlik diye bir şeyden söz edilebilir miydi? SIM kartlar kimlikle kayıtlı, sosyal medya trafik verileri yasa gereği saklanabiliyor ve mahkeme kararıyla bir hesabın ardındaki kişiye illa ki ulaşılıyor. 

• Bu noktada kavramları ayırmak gerek. Anonimlik, kimliğinizin hiç bilinmemesi demek. Mahlas (nickname) kullanma ise gerçek adımızı kullanmadan kalıcı bir kimlik ve itibarla var olmak demek. 

Ekşi Sözlük, Reddit gibi sitelerde var olmak böyle bir şey. Sahip olduğumuzu sandığımız anonimliğin büyük kısmı aslında mahlas kullanımı ile pratik belirsizliğin bir karışımı. 

• Burada kime karşı anonim kaldığımız önem kazanıyor. Diğer kullanıcılara karşı mı, platforma karşı mı, yoksa devlete karşı mı? 

Bugün tartışılan modelde kullanıcılar birbirlerine karşı mahlasla kalabilir ama kimlikle hesap arasındaki bağ devlette tutulur. Buna “yatay anonimlik, dikey şeffaflık” denebilir. Bu kayda yalnızca suç şüphesinde adli merciler ulaşabiliyor. Ancak bugün tam da burada kırılma yaşanıyor. Günümüzde devletin insanları bulması için bir şüphe, bir karar, bir süreç işlemesi gerekiyor. Yeni modelde ise eşleşme en baştan hazır. Bugün anonimliğin kaybı diye konuştuğumuz da bu aslında.  

Dünyadan kimlik doğrulama örnekleri ne söylüyor? 

Devletlerin daha önceki anonimliği kaldırma denemeleri öğretici olabilir. Örneğin Güney Kore’de 2007’de büyük platformlarda yorum yazmak için kimlik numarasıyla doğrulama zorunlu kılındı. Yani anonimlik fiilen kaldırıldı. Kore İletişim Komisyonu’nun çalışmasına göre kötü niyetli yorumların oranı yalnızca yüzde 0,9 azalmıştı. Üstelik platformlarda depolanan kimlik numaraları kolay hedef olmuş ve 35 milyondan fazla kişinin bilgileri çalınmıştı. Nihayetinde tartışmalar büyüdü ve Güney Kore’nin anonimliği kaldıran yasası, 2012 yılında Anayasa Mahkemesi’nde oybirliğiyle iptal edildi. 

Diğer yandan "anonimlik saldırganlık doğurur" önyargısını çürüten bulgular da var. İsviçreli araştırmacılar Rost, Stahel ve Frey’in, Almanya’daki bir imza kampanyası platformundaki 532 binden fazla yorumu inceleyerek yaptığı araştırmaya göre, toplu öfke dalgalarında gerçek adıyla yazanların anonimlerden çok daha saldırgan olduğu görüldü. Nitekim linçe katılanların önemli bir kısmı, yaptıklarını utanç duyulacak değil gurur duyulacak bir şey olarak görenlerdi. 

• Bana kalırsa, platformların öfkeyi ödüllendiren tasarımları, insanların takma isim veya gerçek isim kullanmasından daha önemli bir değişken ama her zamanki gibi tasarım yerine kullanıcıyı tartışıyoruz. 

Diğer yandan Avustralya’da 16 yaş altına sosyal medya yasağı Aralık 2025’ten bu yana uygulanıyor. Düzenleyici kurum e-safety’nin Temmuz 2026 sonundaki çalışmasına göre, üç ay sonra gençlerin 10’da 8’inden fazlası hâlâ sosyal medyada. Hesabını koruyanların neredeyse yarısı, yaşının hiç kontrol edilmediğini söylemiş. 

Yumuşak yöntemler yetmedikçe daha sert doğrulama geliyor, kullanıcılar VPN’le kaçtıkça VPN tespit ediliyor ve her önlem kimlik katmanına bir adım daha yaklaşmayı getiriyor. 

Yapay zeka anonimlik hakkında neyi değiştiriyor?

Hepimiz biliyoruz ki bütün bu tartışmalar yapay zekadan önce de vardı. Fakat üretken yapay zeka ile birlikte anonimlikten söz etmek neredeyse imkansız hâle geliyor. Yıllardır takma adla yazdığınız bir hesap var diyelim. Yargı yoluyla bulunmasını da bir kenara bırakalım. Bu hesabın size ait olduğunun bulunması kaç dakika sürer sizce? Birkaç yıl öncesine kadar bu sorunun cevabı saatler ve belki de günlerdi. Bir yorumda yaşadığınız şehri, bir başka yorumda mesleğinizi andınız diyelim, tüm bu noktaları birleştirmek zahmetli işti. Üretken yapay zeka ile birlikte bu saniyeler içinde çok düşük maliyetlerle yapılabilecek bir iş hâline geldi. 

Üretken yapay zekanın hızlandırdığı başka bir risk kalemi de botlar. Thales’in 2026 raporuna göre, 2025’te internet trafiğinin %53’ü otomatik programlardan gelmiş. Araştırmayı bot koruma hizmeti sağlayan bir şirket yaptığı için biraz abartı payı koysak dahi eğilimin yönü ortada. 

Yeniden açılan haber paylaşım sitesi Digg bile yapay zeka ajanları ve sahte hesaplarla dolunca açık betasını iki ay içinde kapattı. Tüm bu tablo “anonimlik” tartışmasını geçmişteki ezberlerinden çıkarıyor. Çünkü yapay zekanın asıl bozduğu, insanın anonimliği değil, “Bir hesap, bir insandır” varsayımı. Artık asıl amaç hesabın arkasında bir insanın olup olmadığını doğrulamak. 

Kriptografik "sıfır bilgi" araçları kullanıcının isimsiz kalmasına rağmen insan olduğunu ve belli bir yaşın üzerinde olduğunu kanıtlamasını mümkün kılıyor. Fakat o teknolojik kanıtı kimin ürettiği ve o ânı kimin kaydettiği anonimlik açısından hâlâ önemli. Düğümü teknolojiden çok tasarım ve hukuk çözecek demek bu. 

Anonimlik bitti ama hâlâ bir hak olarak kalmalı

Bu tablo içinde son kullanıcının anonimlik durumu artık sona erdi denilebilir. Devlet tespit etmese bile bir yapay zeka ajanının gerçek kimliğinizi tespit etmesi birkaç dakika bile sürmeyebilir. O nedenle mahlas, takma ad, anonimlik artık ince bir perde gibi düşünülmeli. 

Anonimlik artık bir durum değil bir emek işi. Çok ciddi bir teknik bilgi ve hukuki güvence gerektirecek bir lüks. Bu da yeni bir eşitsizlik demek. Anonimlik ona en çok ihtiyaç duyan dezavantajlı grupların çok zor ulaşacağı bir şey günümüzde. Devletlerin de çocukları korumak gibi haklı sebeplerle de olsa, bu alandaki "şüphe, soruşturma, mahkeme kararı" gibi sürtünme öğelerini kaldırması tabloyu iyice karanlıklaştırır. 

Şu aşamada doğru soruları herkesin bilmesi gerek. 15 yaşından küçüklere ilişkin sosyal medya yasağının uygulamaya geçmesiyle dağıtılacak token yalnızca yaş bilgisini mi taşıyacak, devlet hangi kullanıcının hangi platform için tokenaldığı bilgisini saklayacak mı, ne kadar saklayacak? Bu kayıtlara, kim hangi mahkeme kararıyla ulaşabilecek? Asıl dert bu soruların cevabıyla anlaşılır. 

Bu perspektiften bakınca, gelecek tek bir ilke etrafında kurulabilir: O da kimsenin kim olduğunuzu bilmesinin gerekmediği ama herkesin gerçek bir insan olduğunuzdan emin olacağı bir tasarım. Velhasıl Steiner’in internet köpeği bugün bilgisayarın başına otursa önce robot olmadığını kanıtlamaya çalışırdı.