Bir devleti, kendi çağında kendine verdiği adla mı anmalıyız, yoksa sonradan yakıştırılan adla da anabilir miyiz? Bu sorunun tek bir doğru cevabı yok. Ancak şunu bilmeden sağlıklı bir tartışma yürütülemez: Bizans, Doğu Roma’nın kendine verdiği bir ad değildir. Bu da bizi daha büyük bir soruya götürür: Tarihi kim anlatıyor, hangi kelimelerle ve neden?

Bizans diye bir devlet var mıydı? Bunun kısa cevabı: Hayır. Uzun cevap ise biraz can sıkıcı ama gerekli. Çünkü tarih kitaplarında, müzelerde ve gündelik dilde sıkça kullandığımız “Bizans” devleti, kendi çağında hiç var olmadı. Ne bir imparatorluk bu adı kullandı ne de o imparatorluğun insanları kendilerine “Bizanslı” dedi.

Meseleyi başa saralım

Strabon başta olmak üzere antik kaynaklara ve modern tarihçilerin yorumlarına göre, tarihi MÖ 7. yüzyıla kadar giden Byzantion, bugünkü Topkapı Sarayı ve Sultanahmet çevresinde kurulmuş, Haliç’i doğal liman olarak kullanan, çoğunlukla deniz ticaretiyle geçinen mütevazı bir kentti. Adını, kurucu Megaralıların kralı Byzas’tan alıyordu.

Roma İmparatorluğu, Tetrarşi (Dörtlü Yönetim) dönemindeyken, MS 324 yılında iki rakip imparator Üsküdar’da karşı karşıya geldi. İlginçtir, Krisopolis Savaşı, İstanbul tarihinin en kritik eşiklerinden biri olmasına rağmen, geniş kitleler tarafından pek bilinmez. Savaşı kazanan Büyük Konstantin, rakibi Licinius’u saf dışı bırakarak Roma’nın tek hâkimi oldu ve böylece Tetrarşi dönemi sona erdi.

330 yılında I. Konstantin, Byzantion adlı bu küçük kenti Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti ilan ettiğinde, burada yeni bir devlet kurulmadı. Aksine, Roma İmparatorluğu’nun başkenti yer değiştirdi. Bu şehir artık Roma’nın ta kendisiydi ve zamanla adı Konstantinopolis oldu. Hızla nüfusu artan, refah düzeyi yükselen ve Akdeniz dünyasının en önemli ticaret ve kültür merkezlerinden birine dönüşen bir başkente evrildi.

Burası artık Roma İmparatorluğu’ydu. Hukuku Romalıydı, imparatoru Roma imparatoruydu, ordusu Roma ordusuydu. Bugünkü İran’dan Britanya’ya, Avrupa’nın büyük bölümünü kapsayan koskoca imparatorluk buradan yönetilmeye başlanmıştı.

YAZININ DEVAMI