ABD’nin askerî üsler ağı ne işe yarıyor?

Kapak görseli: Cihan Kılıç

Son yıllarda ABD, küresel ekonomideki göreceli gerileyişini askerî güçle telafi etmeye çalışıyor. Washington, ülke içerisindeki endüstriyel üretim ve kamusal harcamalarda ciddi zorluklar yaşıyor. Buna rağmen askerî harcamalarda dünya genelini çok geride bırakıyorlar. 

• ABD Başkanı Donald Trump, İsrail ile birlikte İran’a karşı başlattıkları savaşın ardından günaşırı bu üstünlüğü övüyor. Peki ama devlet kontrolünde ücretsiz bir sağlık sistemi bile bulunmayan ABD, neden bu tip hizmetleri yurttaşlarına tanımak yerine varını yoğunu savaş sanayisine yatırıyor olabilir?

Bugün Tahran’ın misilleme saldırılarında hedef aldığı bölgedeki ABD askerî üsleri, bu harcamaların nedenini anlamak için bize önemli bir ipucu sunuyor. 

İmkansız karşılaştırma 

Tricontinental’de yer alan bir araştırmaya göre ABD, kendi sınırları dışında 100'e yakın ülkede 902 denizaşırı askerî üsse sahip. Antarktika hariç tüm kıtalara yayılan ve radar, iletişim istihbarat merkezleri, nükleer cephanelikler, havaalanları, kışlaları kapsayan bu ağın yanında diğer ülkelerin üs sayıları oldukça sembolik kalıyor. Farklı fonksiyonlara sahip üslerde olağan şartlarda toplam 220 bin asker görev yapıyor.

• Bunlara resmî tesislerin dışında kalan ABD askerî varlığını eklediğimizde net bir rakamdan bahsetmek zorlaşıyor. Ancak farklı kaynakların bahsettiği rakamların kolay kolay 800'ün altına çekilmediğini de söylemek gerek.

ABD’yi 145 askerî üsle İngiltere takip ediyor. World Beyond War verilerine göre Rusya’nın 29, Çin’in ise sadece 6 denizaşırı askerî üssü var. Washington’ın ise sadece Almanya’da 171, Japonya’da ise 98 üssü mevcut (Bu iki ülkenin de 2. Dünya Savaşı’nın yenilenleri arasında yer alması çarpıcı).  Tamamen ABD kontrolündeki NATO ve benzeri askerî ittifakların sağladığı stratejik ve lojistik gücü de hesaba katacak olursak devasa bir yapı karşımıza çıkıyor. 

Ortadoğu’da ABD'nin askerî yapılanması

Mesela bugünkü savaşla birlikte gündeme gelen Ortadoğu’daki askerî üsleri ele alalım. İran’ı çevreleyen askerî üsler özellikle Basra Körfezi’nin çevresinde yoğunlaşıyor. 

Küçük bir ada ülkesi olan Bahreyn, ABD Merkezi Komutanlığı'na (CENTCOM) bağlı 5. Filo’ya ev sahipliği yapıyor. Burada demirleyen donanmanın etki alanı Körfez’den Kızıldeniz’e ve hatta Hint Okyanusu’nun bir bölümüne kadar genişliyor. Ülke, yaklaşık 9 bin askerî ve sivil personelin yanı sıra destroyerlerden kruvazörlere ağır savaş gemilerine ev sahipliği yapıyor. 

Katar’daki El-Udeid Hava Üssü, bölgedeki en büyük ABD üssü olarak geçiyor. Başkent Doha’nın dışarısında kalan ve kilometrelerce alanı kaplayan üs, 10 bin kişilik askerî kadrosuyla CENTCOM’un ileri karargahı olarak görülüyor. Hava harekatları, yakıt ikmal, istihbarat toplama ve gözetleme gibi işlevleri bulunuyor.

Irak ile Suudi Arabistan arasında kalan Kuveyt’teki Camp Arifjan ise CENTCOM’un kara kuvvetleri karargahı olarak biliniyor. Lojistik destek ve asker konuşlandırma gibi stratejik önem taşıyor. Ayrıca Ali Al Salem Hava Üssü’nün hangarlarında ABD’nin kullandığı MQ-9 Reaper gibi İHA’lar bulunuyor. 

Kuveyt’teki üçüncü merkez Camp Buehring ise bölgede görev alan ABD askerlerinin eğitiminde kullanılıyor. Yani ülke genelinde 13 bin civarı ABD personelinin görev yaptığı tahmin ediliyor.

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), deniz ve hava operasyonları için kullanılan kritik bir merkez konumunda. Abu Dabi yakınlarındaki El-Dhafra Hava Üssü’nde ABD savaş uçakları ve İHA’lar konuşlanıyor. Diğer üslerde olduğu gibi BAE’deki ABD merkezleri de aynı zamanda İran gibi diğer ülkelerdeki hareketleri gözetleyecek çeşitli radar ve erken uyarı sistemlerini içinde barındırıyor.

ABD'nin 2003’te işgal ettiği Irak da hâlâ önemli askerî üslere sahip. Ayn El Esad Hava Üssü ve Erbil Hava Üssü dikkat çekiyor. İsrail’in hemen doğusundaki Ürdün ise Muvaffak El Salti Hava Üssü’nde konuşlanan uçak filosu Doğu Akdeniz’deki askerî operasyonlara odaklanıyor. Suudi Arabistan’daki Prens Sultan Hava Üssü ise 3 bine yakın askerle hem içerisinde uçak barındırıyor hem de Patriot ve THAAD tipi füze sistemlerine ev sahipliği yapıyor.  

Liste uzayıp gidiyor. Türkiye’deki İncirlik Hava Üssü ve Malatya’daki Kürecik Radar Üssü de ABD’nin bölgedeki etki alanını önemli ölçüde genişletiyor. Umman ve Suriye’deki lojistik merkezleri ve üsleri de ekleyebiliriz. 

Bütçe çılgınlığı 

Her biri başka bir tartışma konusu olan bu askerî üsler, ABD'nin kapsamlı askerî bütçesinin sadece bir ayağı. ABD, yılda tam 1 trilyon doları askerî harcamalara ayırıyor.

Bu harcamalarda 2024'te Washington 997 milyar dolarla listenin başında yer alırken ikinci sıradaki Çin, 314 milyar dolarla ABD'yi epeyce geriden takip etmişti. Rusya’nın 149 milyar dolarlık harcaması haricinde üç haneli rakamlara ulaşan başka bir devlet yok.

Bu bütçe tablosunu başka bir şekilde ifade edecek olursak ABD öncülüğündeki blok (NATO, Avusturalya, Güney Kore, vb.) dünyadaki tüm askerî harcamaların %74’ünden fazlasını kontrol ediyor.

Üstelik bu harcamalar istikrarlı bir şekilde artarken The Washington Post’un 11 Şubat tarihli haberine göre 2026 yılında Trump hükümetinin 2 trilyon dolarlık bütçe açığı vereceği belirtiliyor. 

Bu yatırımın ‘geri dönüşü’ nedir?

Bütçe açıklarına ve iç siyasal krizlere rağmen Washington’ın bu kadar büyük meblağları askerî harcamalara ayırmasının kendi içerisinde bir mantığı var. ABD için "kas gücü" her şeyden önce bir yatırım aracı. 

Dünyanın her köşesine yayılan askerî üsler, sermayenin akışını Beyaz Saray lehine güvence altına alırken bölgesel etki alanını tahkim ediyor. Ayrıca bugün İran Savaşı’nda da görüldüğü gibi yeri geldiğinde bu üsler, büyük bir ülkeyi bile çevreleyerek yüksek yoğunluklu bir saldırının yükünü alabiliyor. ABD’nin kendi topraklarından binlerce kilometre ötede girebildiği savaşların arkasında bu üs ağı var. 

Devlet bütçesinden inanılmaz rakamları askerî harcamalara ayırmak kamu hizmetleri gibi pek çok alanda kesintiye neden olsa da ABD’ye küresel siyasi-ekonomik sahada kendi şartlarını dayatma olanağı sağlıyor. Kimileri bu durumu "hiper-emperyalizm" kavramıyla açıklıyor. 

Yani ABD sermayesi eski endüstriyel kapasitesini Çin gibi rakiplerine kaptırsa da hâlâ diğer tüm ülkelere kıyasla çok güçlü bir askerî ağa sahip. Bu sebeple hegemonya mücadelesi Beyaz Saray için hiç olmadığı kadar kritik. Son dönemde agresifleşen—ya da belki “aleni hâle gelen” demek daha doğru olur— askerî dayatmalar da bu çerçevede anlam kazanabilir.