Bibliyoterapi'de bu hafta: Kaliteli aylaklık yapmak isteyenler için kitap reçetesi

"Çalışmaktan yoruldum. Biraz kaliteli aylaklığı övecek, tembelliği mazur gösterecek kitaplar olsa.

Sevgi M."

Sevgili Sevgi M., sanırım bu sorunuzla pek çok kişinin derdine tercüman olmuşsunuzdur ve işin doğrusu zamanlama olarak da çok doğru bir soru/kaygı. Çalışma modellerinin değiştiği, Z kuşağı ve sonrasının çalışmanın anlamını ve kimin için olduğunu sorguladığı ve bana göre büyük bir değişim yaşamak üzere olduğumuz bir zaman bu. Dolayısıyla bu sefer önce işin psikolojisinden çok sosyolojisine bakmamız gerekecek.

İnsanoğlu her zaman çalışmıştır sorun bu değil. Sorun 20. yüzyıl başlarında yaşanan dönüşüm. Bu dönüşüm de öncelikle hayatta kalmak ya da kendi hayatını/evini geçindirmek için çalışmaktan ziyade büyük ekonomik çarklara hizmet etmek üzere örgütlü bir çalışma düzenine geçilmiş olmasıydı. Tarihin büyük bir bölümünde insanlar çiftçi, zanaatkar, çoban ya da tüccardı. Yine son derece yoğun çalışırlardı, hatta çoğu zaman bugünün plaza insanından da daha fazla ama genellikle ürettiklerinin en azından bir kısmına sahip olurlar ya da çalışma/üretme ritimlerini kendileri belirlerlerdi. Sonra Sanayi Devrimi geldi ve her şeyi değiştirdi. İnsanlar sahip olduklarının, ürettiklerinin yerine her gün saatlerini satmaya başladılar. Zamanın kendisi bir meta hâline geldi. 

Disiplinli bir işçi modeli icat edildi. Evet icat diyorum, çünkü öncesinde böyle bir şey yoktu. Senkronize edilmiş emek her şeyden daha önemli bir hâle geldi. İnsanlar ne olduğunu ve hatta nasıl olduğunu bile anlamadan kendilerini her gün aynı saatlerde fabrikalara girerken buldular ve çalan düdükle çalışmaya başlayıp çalan düdükle çalışmayı bıraktılar. Birer makine hâline geldiler: Akşamüstü fabrikalardan çıkıp sevdikleri yerlere gittiler ve kendilerine keyif zamanları yaratıp o günkü çalışmaları için kendilerini ödüllendirdiler. Para kazanmak için çalışan insanlar rahatlamak için para harcadılar ve işte şu anki kısırdöngünün içine girdiler. 

İngiliz tarihçi yazar E. P. Thompson bunu “görev odaklı zaman”dan “saat zamanına” geçiş diye tanımlamıştır. Sanayileşmeden önce insanlar genellikle bir görev tamamlanana kadar çalışırlardı. Sanayileşmeden sonra ise saatin belirlediği dakikaya kadar çalışmaya başladılar. Yani zamanın kendisi bir mülk hâline geldi.

Tabii bu tempoyu Protestan ahlakından ayrı düşünmek olmaz. Biz Protestan mıyız demeyeceğinizi biliyorum ama diyen olursa diye söyleyeyim, hepimiz bu Batı icadı çalışma modeline tabiyiz. Protestan ahlaka göre çok çalışmak ahlaki değerlerin bir göstergesiydi ve zenginlik de disiplin ve erdemin bir kanıtıydı. Ki bu yazıyı yazana kadar ve belki de hâlâ ben de çalışkanlığın bir erdem olduğuna inanıyor ve “şeytanın boş duran elleri sevdiğini” düşünüyorum ama bu laf bile yeni öğrendim ki meğer Protestan lafıymış. Anlayacağınız yaşanan o kültürel dönüşüm, seküler toplumlarda bile varlığını sürdürüyor. 

Aktif dinlenme diye bir şey uydurdu insanoğlu düşünün. Kendi adıma konuşacak olursam eğer hiçbir şey yapmadan oturursam büyük bir rahatsızlık duyduğum için bazen çok ilgimi çekmeyen bir şey seyrederken bile örgü örüyor ve kendimi gelecek kışa kızıma kazak örüyorum diye sakinleştiriyorum. Benim gibi pek çok kişinin dinlenirken suçluluk çektiğinden eminim. Aslında o anlarda kimse bizi çalışmaya zorlamıyor, ama üretkenliğin karakterin bir ölçütü olduğu fikrini içselleştirmiş olmalıyız ki içimiz rahat etmiyor. 

• Bir itirafta bulunayım, ben bazen boş boş gökyüzünü seyrederken ki küçükken bu benim en sevdiğim aktiviteydi, kendimi yazar olduğumu ve düşünmeye ihtiyacım olduğunu bunun için de gökyüzüne baktığımı söyleyerek sakinleştiriyorum.

Şimdi bir de şu kavramı düşünelim: “İçerik üreticisi.” Artık sadece çalışmak da yetmiyor insana bir de kendimizi optimize etmemiz gerekiyor. Yani daha fazla şey öğreneceğiz, daha hızlı öğreneceğiz, geniş bir ağ kuracağız, bunu etkili kullanacağız, kişisel bir marka olacağız, hobilerimizden ya da mecburen yaptıklarımızdan (misal annelik) para kazanacağız. Yahu bir yerde yemek yerken fotoğraf çekip paylaşıp, ondan bile para kazanacağız. 

Anlasanıza, diye bağırmak istiyorum, sistem bizi şimdi de buraya itiyor. Diyor ki sevdiğin işi yapıyorsun. Doğru, sevdiğim işi yapıyorum ama hiç durmadan yapıyorum. Okumak bile kendini geliştirmek; yürümek adım atmak; tatiller ise yine içerik. Artık az çok hepimiz hem kendimizin işvereniyiz hem de çalışanı. Artık çalışmaya başlamadan önce kart basmamıza bile gerek yok. 

Mola verdiğimizde ise elimizde bize her an başkalarından geri kaldığımızı hatırlatacak telefonlarımız ve sosyal medya var. Artık “her yerden” çalışabiliyoruz, ancak galiba ipin ucu kaçtı, artık “her an” çalışıyoruz. Biraz içimi dökmüş gibi oldum ama sanırım az çok hepimiz aynı dertten mustaribiz.

Tom Hodgkinson’dan Aylak Zevkler Kitabı

Peki bize hangi kitaplar şifa olur? İşin doğrusu bu soru üzerine okuduğum bir kitap bana çoktan şifa oldu ve bu bilgilerin bazılarını da oradan faydalanarak yazdım diyebilirim. Lafı uzatmadan söyleyeyim. Tom Hodgkinson’dan Aylak Zevkler Kitabı. 

Bana göre kitabın ismi biraz yanlış yönlendiriyor, zira sadece aylaklığa methiye düzen bir kitap değil. Hatta ve hatta okurken çokça bu adamın bu kitabı yazarken fazla çalışmak zorunda kaldığını düşündüm. Sonra o döngüye girip aylaklığa inancımı kaybetmekten korktuğum için düşünmeyi bıraktım ve uzaklara daldım. Kitabın alt yapısı çok sağlam, çalışmanın icadının tarihini de fazlasıyla anlatıyor ve neden daha çok uyumamız gerektiğini de. Eğer aylaklık yapmaya niyetiniz varsa kesinlikle önce bu kitabı okumanızı öneriyorum ki içiniz rahat etsin.  

B. Nihan Eren’den Yavaş

İkinci şifa kaynağım B. Nihan Eren’den Yavaş. Adına bir bakın zaten, bir düşünün. Az da olsa birbirine geçmiş öykülerden oluşan bu kitabı baktım en son 2018’de okumuşum ama tekrar elime alınca konumuza ne kadar uygun olduğunu hatırladım. Şöyle söyleyeyim: Kitapta hiçbir şey olmuyor. Daha doğrusu karakterlerimizin içinde fırtınalar kopsa da dışarıdan bakıldığında aynı tas aynı hamam. Perde arkasında oturuyorlar, sigaralarını tüttürüyorlar, terliklerini fışırdatıyorlar, son derece durağan bir hayat yaşıyorlar. İçinde insanı üzen ağır hikayeler yok değil, yer yer Ağrı Dağı Efsanesi’ne götüren cümle yapıları mevcut ama gerçekten insanın ritmini yavaşlatmaya bire bir.

Walt Whitman’dan Çimen Yaprakları

Üçüncü şifam dev klasik. Sonradan aklıma geldi ve kendime nasıl unuttum diye çok kızdım. Üniversitede genç bir kadınken okurken içimin şiştiğini hatırlıyorum ama tam da bu yüzden okunmalı, tam da bu zamanda. Walt Whitman’dan Çimen Yaprakları. Whitman çalışmayı değil, kim olduğunu sorguluyor. Daha romanın başında bizi bir aylak karşılıyor ve roman aslında şunu sorgulatıyor:

"Senin değerin neden faydalı bir insan olup olmamanla alakalı olsun?"

Whitman’ın isyanı insanın salt bir işlev hâline gelmesine. İnsanlar kendilerini işleriyle tanımlıyorlar ya hani ve hatta birileri birilerini tanıştırırken falanca hanım avukat, falanca bey mimar diyor ya, işte Whitman buna karşı çıkıyor ve diyor ki ben nefes alıyorum, yürüyorum, arzuluyorum, gözlemliyorum. Ben toprağa aitim. Ben hayattayım. Bu yeterli.

İşin doğrusu edebiyat ve siyaset tarihi aylaklığı öven metinlerle dolu, ancak ben bugün üçünü buraya taşıyabildim. Umarım şifa olur sevgili Sevgi M. Aylak kalın.