Bir denizin ölümü: Marmara altında 20 bin metreküp müsilaj

Mayıs 2021 sonlarına doğru kenar köşeden bir fısıltı duymaya başladık; ismini ilk duyduğumuzda hafiften mide bulandıran ama bir yandan da hayatımıza çok da dokunmayacağını varsaydığımız, çok da ilgilenmediğimiz bir (ya da bir diğer) ekoloji şikayetiydi bu "deniz salyası". Önce Tekirdağ, akabinde Bursa kıyılarını yoklayan, sonrasında ise yavaş yavaş İstanbul sahillerini Marmara yönünden sarmaya başlayan salya, gündeme konuyla ilgili uzmanların dahil olmasıyla birlikte kendini, kulağa biraz daha bilimsel gelen müsilaj ile duyurmaya başladı. Su yüzeyini balçık gibi kapatan, görüldüğünde yüz ekşiten doğal bir kirlilikti müsilaj. Aniden her yeri sarması ve gündeme oturması da isminin ezbere girmesiyle birlikte gerçekleşti. Basitçe, denizdeki mikroskobik canlılardan fitoplanktonların ürettiği salgıya (ve aslında birçok canlının benzer şekilde salgıladığı maddeye) müsilaj deniyor. Bizim gündemimizdeki müsilaj ise, deniz ekosistemine dışarıdan giren maddeler sonucu daha fazla salgı üretimini ve bu salgıların olması gereken miktarı aşarak deniz yaşam döngüsüne zarar veren halini tanımlıyor.

Marmara genç bir iç deniz olarak kendi içerisinde iyi kötü bir dengeye sahipken, hem denize bırakılan atık miktarının son yıllardaki geometrik yükselişi, hem de küresel ısınmanın iç denizlerde su sıcaklıklarını neredeyse 2,5°C artırması, fitoplanktonlarda salgı artışına sebep oldu. Böylelikle Marmara'da giderek büyüyen bir müsilaj problemi oluşmaya başladı. Yayılan görüntüler ve artan tepkiler sonrasında, deniz balıkçılığını ve deniz turizmini etkileyen olumsuz ortam, beraberinde merkezi ve yerel yönetimlerin seferberlik vurgularını getirdi. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın konuya odaklanmasıyla birlikte Haziran ortasından itibaren hem kıyılarda hem de açıklarda deniz yüzey temizleme çalışmaları başladı. Temmuz ayı itibariyle ise müsilaj Çanakkale Boğazı’ndan çıkarak Ege Denizi’ne ilerledi ve Bozcaada kıyılarında bile seçilir hale geldi. Hatta karşı yakadaki Yunanistan’ın gündemine dahi girdi. Ege’nin bu yakasında ise hemen her gün metreküp bazlı deniz yüzey temizleme çalışmalarının haberlerini dinliyoruz. Uzmanlarsa yüzey temizlemenin kozmetik bir çözüm olduğunda ısrarcı. Zira müsilajın dipten yüzeye çıktığı ve zaten oksijeni azalmış Marmara’da öncelikli olarak deniz dibine yönelik, ekosistemi besleyen deniz çayırlarını canlandırıcı çalışmalar yapılması gerektiği vurgulanıyor.

Temizlikten ziyade müsilajın ortaya çıkış sebeplerinin araştırılması ve bu şekilde çözülmesi gerektiği ise çokça tekrar edilen bir görüş. Marmara’yı çevreleyen şehirlerde, başta İstanbul olmak üzere, nüfusun on yıllardır durmaksızın artışı ve artan nüfusla birlikte artan atık ve bu atıkları yönetememe sorunu, esas problem olarak önümüzde beliriyor. Çevre koruma terminolojisinde "ölü deniz" olarak adlandırılan, %90’lık bölümünde yaşamın bitmiş olduğu Karadeniz’in başına gelenlerin Marmara’nın başına da gelmesi artık işten bile değil. Bu noktada tüm yetkinin (Karadeniz’in aksine) tek başına Türkiye’de olduğu Marmara’da, atık yönetiminin mevcuttaki deniz deşarj sistemlerinden kurtarılması ise bir öncelik olarak anılıyor. Daha 2020’de açılışı yapılan, Ergene Havzası’ndaki kaotik kirliliği yaratan endüstriyel atık birikmesini çözme amacıyla inşa edilen Ergene Derin Deniz Deşarjı sistemi, ilgili mühendisler cephesinde şu anda en çok tepki çeken projelerden biri.  Marmara'ya aktarılan atıklar için gerekli ön arıtma aşamalarının bulunmadığı ve düzgün denetlenmediği iddia edilen bu gibi projelerin uzman görüşüyle tekrar değerlendirilip eksiklerinin saptanması gerektiği belirtiliyor.

Karar vericiler ve yöneticiler ekseninde ise farklı fikirler birbirini izliyor, belki de çarpışıyor. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın sürdürdüğü yüzey temizleme çalışmaları paralelinde Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Adil Karaismailoğlu, ülke gündemindeki en büyük ve tartışmalı proje olan Kanal İstanbul’un Karadeniz’e açılacak ikinci bir kapı ve beraberindeki akıntı yoluyla müsilajı çözeceğini iddia ediyor. Öte yandan TBMM Müsilaj Araştırma Komisyonu Üyesi, AK Partili Nevzat Ceylan, Romanya üzerinden Karadeniz’e dökülen Tuna Nehri’ndeki meşhur kirliliğin müsilajın esas kaynağı olduğunu belirterek öncelikli olarak sorunun Tuna Nehri ve Karadeniz’de çözülmesi gerektiğinin altını çiziyor. Marmara’ya kıyısı olan birçok kent sahilinde yerel yönetimler tarafından yüzme yasaklanırken Tarım ve Orman Bakanı Bekir Pakdemirli, Marmara Denizi’nden çıkan balıkların tüketilmesinde bir sakınca olmadığını belirtiyor. Öte yandan balıkçılık endüstrisinde aktif su ürünleri kooperatifleri de basın açıklamaları yoluyla artan balık ölümlerine dikkat çekiyor.

Farklı açıklamalar, tam net olmayan çözüm stratejileri ve sürekli önümüze çıkan üzücü görüntüler paralelinde müsilajın hayatımızdan ne zaman çıkacağını ne yazık ki şu an bilemiyoruz. Bu bilgi ve müdahale karmaşası içerisinde ise yakın bir dönemde çözülemeyeceğini kestirebiliyoruz. Ancak Karadeniz’in yıllar boyunca insan eliyle başına gelenleri okuyup dinledikçe Marmara’nın da benzer bir senaryoyla karşı karşıya olduğunu, yarının çok geç olabileceğini söylemek yanlış olmaz.

ODTÜ Mimarlık lisans ve Boğaziçi Üniversitesi Tarih yüksek lisans mezunu Onur Atay, kurucu ortağı olduğu kooperatif oluşumu Urban.koop’ta katılımcı mimarlık ve kamusal yaratıcılık merkezli  çalışmalar yürütüyor; UNDP Istanbul Hub’ında inovasyon ve kalkınma başlıklarında tam zamanlı proje yöneticisi olarak çalışıyor.