Bölgeler arası eşitsizlik: Beş şehir GSYH’nin yarısına sahip

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2022 yılına ilişkin İl Bazında Gayri Safi Yurt İçi Hasıla İstatistiklerini yayımladı. Yayımlanan verilere göre 2022 yılında yine GSYH’den en yüksek pay alan bölge Marmara Bölgesi olurken, bölgenin lokomotifi olan İstanbul ile diğer şehirler arasındaki uçurum da açılmaya devam etti.

Beş şehir ülke ekonomisinin yarısına sahip

TÜİK tarafından yayımlanan verilere göre 2022 yılında İstanbul, 4 trilyon 558 milyar TL’lik dev gayri safi yurt içi hasılası ile toplam Türkiye GSYH’sinin %30,4’ünü tek başına oluşturdu. İstanbul’u 1 trilyon 329 milyar TL’lik GSYH ve toplam GSYH’den aldığı %8,9’luk pay ile Ankara, 972 milyar TL’lik GSYH ve %6,5’lik pay ile İzmir, 622 milyar TL’lik GSYH ve %4,1’lik pay ile Kocaeli ve 609 milyar TL’lik GSYH ve 4,05’lik pay ile Bursa takip etti. 

Bu beş şehrin 2022 yılı GSYH’sinden aldığı toplam pay ise %53,9 oldu. Yani 2022 yılında Türkiye’deki ekonomik faaliyetlerin yarısından fazlası İstanbul, Ankara, İzmir, Kocaeli ve Bursa’da gerçekleşti. Geriye kalan 76 ilin toplam GSYH’den aldığı pay ise %46,1 seviyesinde kaldı. 

İstanbul muamması

Sözü edilen bu beş şehir arasından en çarpıcı olan şüphesiz ki İstanbul. İstanbul ekonomisi, TÜİK tarafından son açıklanan verilere göre tek başına Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinden altısının ekonomisinden daha büyük. İçinde yer aldığı Marmara bölgesinin GSYH’si ise şehrin kendisinin hariç tutulması hâlinde 6 trilyon 768 milyar TL’den, 2 trilyon 217 milyar TL’ye kadar geriliyor. 

İstanbul’un yalnızca kendisi değil, sektörleri de oldukça büyük hasılalara sahip. İstanbul’un hasıla bakımından en büyük iş grubu olan hizmet sektörü, 1,6 trilyon liralık yıllık hasıla ile tek başına başkent Ankara’nın ekonomisinden daha büyük. Bursa ve Kocaeli gibi dev sanayi şehirlerinde elde edilen toplam gayri safi yurt içi hasıla ise İstanbul’da yalnızca hizmet sektöründe elde edilen hasılanın üçte birinden daha azına tekabül ediyor. İstanbul’un sanayi sektörünün elde ettiği hasıla ise tek başına Güneydoğu Anadolu bölgesinin toplam gayri safi yurt içi hasılasından daha büyük.

Ülke ekonomisinin lokomotiflerinden biri olan hizmet sektörü dışında diğer sektörlerde de çoğunlukla İstanbul rakipsiz. TÜİK verilerine göre 2022 yılında bilgi ve iletişim faaliyetleri toplamı içinde İstanbul'un aldığı pay %65,4, finans ve sigorta faaliyetleri toplamından aldığı pay %59, mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri toplamından aldığı pay %46,7, inşaat sektörü toplamından aldığı pay ise %32,6 seviyesinde. Şehrin tarım ve ormancılık sektöründen aldığı pay ise %0,4 ile oldukça sınırlı.

Büyümenin yarısı İstanbul’dan

2022 yılında Türkiye ekonomisi hızlı bir büyüme kaydetti. Toplamda 5,5 puan olarak açıklanan GSYH büyümesinin 2,46 puanı ise tek başına ülkenin ekonomik olarak en büyük şehri olan İstanbul’dan geldi. İstanbul’u 0,65 puan katkı ile Antalya, 0,55 puan katkı ile Ankara ve 0,31 puan katkı ile İzmir takip etti.

Ekonomik büyüklüğüne bağlı olarak İstanbul’un büyümeye verdiği katkı elbette diğer illerden fazla. Fakat İstanbul’un büyümeye verdiği 2,46 puanlık katkının tek başına İç Anadolu bölgesinden gelen katkıdan, İstanbul’un yalnızca hizmet sektörünün verdiği 1 puanlık katkının ise Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinden gelen toplam katkıdan fazla olması, bölgeler arası eşitsizliği de bir bakıma daha belirgin hâle getirmiş oldu.

Bu durum yalnızca İstanbul için de geçerli değil. Örneğin Akdeniz bölgesinin en büyük şehri olan Antalya’nın büyümeye verdiği katkı, diğer tüm Akdeniz illerinin toplamının verdiği katkıdan daha fazla. Aynı şey İç Anadolu bölgesinin en büyük şehri olan başkent Ankara için de geçerli. Ankara’nın 2022 büyümesine verdiği 0,55 puanlık katkı İç Anadolu bölgesinde diğer tüm illerin verdiği toplam katkıdan fazla seviyede gerçekleşti. Ege bölgesinde nispeten daha eşitlikçi bir durum söz konusu olsa da, yine de bölgenin en büyük şehri olan İzmir’in verdiği 0,31 puanlık büyüme katkısı diğer Ege illerinin verdiği toplam katkıya yakın bir seviyede.

Doğu’da kişi başına gelir İstanbul’un üçte birinden az

TÜİK’in yayımladığı veriler arasında il bazında kişi başına düşen millî gelir verileri de yer aldı. 2022 yılında Türkiye’de ortalama kişi başına düşen millî gelir 10 bin 659 dolar olurken, en yüksek kişi başına GSYH’ye sahip olan Kocaeli’de bu tutar 18 bin 269 dolara yükseldi. İstanbul’da ise kişi başına GSYH 2022 yılında 17 bin 349 dolar seviyesinde gerçekleşti. 

Türkiye ortalamasının 10 bin doların üzerinde olmasına rağmen Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yer alan Van, Muş, Bitlis, Hakkari bölgesinde kişi başına düşen ortalama millî gelir 3 bin 844 dolar, Şanlıurfa, Diyarbakır bölgesinde 4 bin 85 dolar, Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan bölgesinde ise 4 bin 392 dolar seviyesinde. Bu tutarlar, 10 bin 659 dolar olan Türkiye ortalamasının yarısından, 17 bin 349 dolar olan İstanbul ortalamasının ise üçte birinden daha az seviyede.

Bölgeler arası kişi başına GSYH’de asimetrik bir görünüm var. Marmara bölgesinde kişi başına düşen millî hasıla yaklaşık 10 bin 500 dolar seviyesindeyken, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde bu tutar yaklaşık 5 bin 300 dolar seviyesinde. Karadeniz’de 7 bin dolar civarında bir kişi başına GSYH mevcutken, Ege’de bu tutar yaklaşık 9 bin dolar civarında. Tarihsel verilere bakıldığında da son 20 yıllık süreçte bu kırılımın çok fazla değişmediği, sadece ufak değişimlere uğradığı göze çarpıyor. Bölgesel kalkınmanın öne çıkarılmasından ziyade, bütün üretim imkanlarının büyükşehirlere yığıldığı bir üretim planıyla da yakın zamanda bu görünümde bir değişim yaşanması pek söz konusu olacağa benzemiyor.