Çocuğunuzun kitaplarını kim seçiyor?

Çocuk edebiyatı hakkında konuşmanın iki yolu var: Biri piyasa dili, diğeri de akademik çerçeve. Piyasa diliyle çocuk edebiyatı konuşan birinin bir çocuk kitabıyla ilgili ilk sorusu büyük ihtimalle şu olur: "Kaç yaş aralığı için?" Halbuki akademik çerçeveden baktığınızda bu soru oldukça anlamsızdır. Zira bir çocuk edebiyatı eserine bu “tür” unvanını veren şey zaten bir yaş grubuna ait olmamasıdır.

• İlk yazımızda bahsettiğimiz gibi çocuk edebiyatı yetişkinlerin de okuduğu, alt yaş sınırı olan üst yaş sınırı olmayan edebiyat türüne denir.

Peki niye çocuk kitaplarıyla ilgilenen insanların yüzde 99’u “Kaç yaş için?” sorusunu soruyor? Yayınevleri, öğretmenler, kurumlar, aileler…  Sadece Türkiye’de değil, tüm dünyada herkesin ağzında aynı soru: Kaç yaş için? 

Çocuk edebiyatını, çocuk tişörtünden çok da farklı görmeyen bu anlayışın sebebi aslında oldukça basit: Bu şekilde kitap satması çok kolay. 1950'lerden sonra arz-talep ilişkisi ile değişen satış ve pazarlama dünyası ürün, fiyat, dağıtım ve tutundurma prensibini benimsedi. Bu anlayışa göre toplumu müşteri koltuğuna oturtmalı, önüne de ağzını sulandırıp hızlıca harekete geçeceği "ürünü" servis etmeliydi. 

Tabii ki bunu yaparken filtrelere ihtiyacı vardı; hisleri, duyguları, istek ve arzuları kalıplara sokabilmeliydi elindeki ürünü satabilmek için. Piyasa bu dinamikle kurulduğundan kitabın değerini "ürün", okuru ise "müşteri" olarak uyumlamaya çalıştılar. Fakat gözden kaçırdıkları şey kitabın onu okuyan okur ile kaliteli bir tişörtten, hızlı ve havalı bir arabadan, şık ve gösterişli bir çantadan ya da ilginç özellikleri olan bir oyuncaktan çok daha farklı bir bağ kurmasıydı. 

Tamamen tüketicinin konforu referans alınarak oturmuş bu düzenin faturası da maalesef çocuklara çıkıyor. Çünkü bu anlayışla çocukların birer insan olduğunu unutup, belli bir yaştan ibaret robotlar gibi davranmış oluyoruz. Çocuğun ilgisine, karakterine, tarzına yönelik kitaplar yerine, bütün yetişkinliğini şekillendirecek kitapların seçimini "sadece yaşa indirgeyen" sığ bir anlayışa teslim ediyoruz. 

• Her zaman yaptığımız ayrımı tekrar hatırlatalım: Eğitim kitaplarını çocuk edebiyatına dahil etmiyoruz. Bu konuyu önceki yazılarımızda işlemiştik.

Eğitim kitapları veya ders kitaplarını biz seçemiyoruz, onları çocuklarımız için “otoriteler” seçiyor zaten. Hâlâ özgür bir alan olan çocuk edebiyatı eserlerinin seçimini de “otoritelere” bırakmamak için birkaç rota tarifimiz var. Bu yolları takip ederek çocuk kitabı seçmenin hem daha keyifli hem de daha etkili olduğunu siz de görebilirsiniz.

Çocuk edebiyatı yetişkin edebiyatından büyüktür

Çocuğunuza veya kendinize bir çocuk kitabı almak istiyorsunuz fakat önünüzdeki binlerce seçenek arasından hangilerini seçeceğinizi bilmiyorsunuz. O zaman bir çocuk kitabının “kimlik detaylarını” ilk bakışta nasıl anlayabileceğimizi konuşalım.

• Öncelikle çocuk edebiyatını iki ana başlığa ayırmamız gerekir: Kurgu ve kurgu dışı. 

İşin bu kısmı yetişkin yazınından çok farklı değil. Ansiklopediler, referans kitaplar vs. kurgu dışı; şiir, hikaye, roman vs. kurgu edebiyata dahil. Fakat çocuk edebiyatında işin içine bir sanat daha giriyor: Resim. Yazın türüne ek olarak resimleme tarzı üzerinden kitabın formatı da çocuk kitaplarında belirleyici bir unsur olarak ortaya çıkıyor. Aynı hikaye hem board book, hem resimli kitap, hem de çizgi roman olarak karşımıza çıkabiliyor. Dolayısıyla yetişkin edebiyatından aşina olduğumuz bu tür isimleri biraz daha giriftleşiyor.

Teşbihte hata olmaz derler; çocuk edebiyatını ilerlemiş bir edebiyat teknolojisi gibi de görebiliriz. Bir derdi olan ve bütün dünyaya bu derdi edebiyat yoluyla anlatmak isteyen yazar, yetişkin edebiyatını seçtiğinde onlarca insana ulaşabilecekken çocuk edebiyatını tercih ettiğinde belki milyonlarca insana ulaşabilir. 

Bir örnekle açıklayalım: Çınar ağaçları hakkında bir kitap yazmaya karar verdiniz diyelim. Yetişkinler için ağaçlar hakkında yazacağınız kitabın muhtemel türleri şunlar olabilir: Kurgu dışı alanında ansiklopedi, anı; kurgu alanında şiir, roman, hikaye. Ama eğer derdinizi çocuk edebiyatı yoluyla anlatmaya karar verdiyseniz çınar ağaçları hakkında az önce saydığımız yetişkin edebiyatı türlerine ek olarak şu türlerde de eser yaratabilirsiniz: Sessiz kitap, resimli kitap, atlas vs. 

Çocuk edebiyatı ile bir konuyu anlatmak için dünyadaki neredeyse tüm okurlara hitap edecek bir sürü edebi biçim ve sanatsal ifade şekilleri bulabilirsiniz. Özetle çocuk edebiyatı ve yetişkin edebiyatı arasındaki temel fark bu: Çınar ağaçları hakkında size benzeyen on yetişkinle konuşmak yerine milyonlarca her yaştan okura ulaşmak.

Resimli kitaplar sadece okul öncesinde mi okunur?

Yazının başında bahsettiğimiz, yaşlara göre kitapları ayırma meselesi masum bir piyasa geleneği değil. Aynı zamanda, çocuklara “Bu senin yaşına uygun değil, bak o bebek kitabı” diyerek bir kitabı küçümseme alışkanlığını kazandırıyoruz. Kitap alma alışkanlıklarını öyle bir programlıyoruz ki, hayatı boyunca kimseye sormadan kitap alamayacak bir yetişkin hâline getiriyoruz onları. Kitabı inceleyip kendi zevkine göre kütüphanesini kurma iradesini daha küçükken elinden almış oluyoruz.  

• Çocuk edebiyatındaki en yaygın yanlış anlayışlardan biri de resimli kitapların sadece okul öncesine hitap etmesi… 

“Resimli kitap” dediğimiz türün ne olduğunu konuşalım önce. Aslında resimli kitap derken bir yazın türünden çok biçimsel bir tanımlamadan bahsediyoruz. Çoğunlukla sayfa sayısı 24-48 sayfa arası değişen, ebatları alışılmış klasik kitap ebatlarından farklı, en önemlisi de sayfada gördüğünüz metin yoğunluğunun resim yoğunluğunun yaklaşık 10’da 1’i kadar olduğu kitaplara resimli kitap diyoruz. Adı üstünde: Resimleri çok, metinleri az. Fakat nasıl Fuzuli’nin bir şiiriyle, MEB’in yayımladığı bir ders kitabını yan yana koyup, "Bunun daha az metni var, bunu çocuklar okusun” diyemiyorsak, resimli kitaplar için de bu yorumu yapamayız.

Bir resimli kitap kurgu veya kurgu dışı olabilir. Konusu her şey olabilir: Duygular, böcekler, savaşlar, icatlar… Resimli kitabı diğer kitaplardan ayıran tek şey: Yazarın anlattığı konuyu, resmin ve metnin birlikte anlatması. Resimli kitaplarda metni kitabın güftesi, resmi bestesi gibi düşünebiliriz. Adeta kemikler ve kaslar gibi, kitabın vücudunu birlikte oluştururlar. 

Kitabın yazın türünü ise yazarın seçtiği yol belirler: Şiir, hikaye, referans kitap, sessiz kitap, fantastik edebiyat… Dolayısıyla bir rafta resimli kitap gördüğünüzde ilk olarak “hangi yaş grubu için olduğunu” sormak yerine sayfalarını çevirmek, sağlıklı bir seçimin ilk adımı. Yine de bir yaş tayin etmemiz gerekirse resimli kitapların “genel” yaş grubu için 0-40 yaş arası diyebiliriz. 40 yaşından sonra yakın gözlüğü gerekebilir. Resimli kitapların çocuk edebiyatının en dominant türlerinden biri olduğunu da belirtmeden geçmeyelim.

• Şurada bazı resimli kitap örneklerini görebiliriz: www.tazekitap.com/tum-resimli-kitaplar 

Atlaslar, ansiklopediler, referans kitaplar

Yukarıda verdiğimiz çınar ağaçları örneğinden devam edelim: Diyelim ki çınar ağaçları alanında uzman birisiniz. Bu alanda yazdığınız uluslararası tezleriniz var ve bildiklerinizi herkese anlatmak istiyorsunuz. 10 ciltlik bir ansiklopedi yazabilirsiniz. Arada akademisyenlerin makalelerinde alıntı yapmak için ziyaret ettiği bir eseriniz olur. Fakat bu 10 ciltlik binlerce sayfalık eseri 128 sayfaya indirip, bir de şahane illüstrasyonlarla birleştirirseniz kitabın rafta kaldığı uzun yıllar içinde belki de milyonlarca çocuğa ilham olursunuz. 

10 yıl önce Taze Kitap, ilk atlasını yayımladığında fuarlarda tanıştığımız okurlarımızın çoğunluğunun çocuk değil yetişkin olduğunu fark etmiştik. Akademik olarak bildiğimiz bir şeyin karşılığını piyasada görmek bizi çok heyecanlandırmıştı ve o heyecanla bugün Türkiye’nin en iyi üniversitelerinde öğrenciler yetiştiren akademisyen yazarlarımızla atlas kitaplığımızı büyütmeye devam ediyoruz. 

• Atlas seçkimizi incelemek isterseniz şuradan görebilirsiniz: www.tazekitap.com/atlaslar

Hikayeler, romanlar, çizgi romanlar

Çocuk romanları, hikayeler ve çizgi romanlar aslında çocuk edebiyatı alanının en eski türleri. Tarih boyunca resimli kitaplardan tek tük örneklere rastlasak da, çağdaş çocuk edebiyatının temellerini oluşturan yazın türünün kurgu çocuk edebiyatı olduğunu inkar edemeyiz. 

• Hatta bir adım öteye gidelim: Tüm dünya yayıncılarına çocuk edebiyatının gücünün ne kadar büyük olduğunu ispat eden, 19. ve 20. yüzyılda bu alanda eser yaratmış yazarlardır. Alice Harikalar Diyarında, Peter Pan, Winnie the Pooh, Küçük Prens, Narnia Günlükleri gibi birçok eser bugün kitapçılarda çocuk kitapları bölümüne sahip olmamızın en büyük sebebi.

Üstelik bu kitapları yazan çoğu yazar aslında siyasi fikirlerini açıkça yazamadıkları için çocuk edebiyatının imkanlarından yararlanarak, başlarına bir bela gelmeden dertlerini anlatıp insanları etkileyebilmişlerdi. Fakat bu bir sonraki yazımızın konusu. Çocuk edebiyatının siyasi gücünü merak edenlerle önümüzdeki ay yine bu satırlarda görüşmek üzere.