Diktatörler de çocuk edebiyatı sever

La Fontaine aslında masallarını çocuklara uyumadan önce okunsun diye yazmamıştı, iktidara ve kiliseye karşı eleştirilerini anlatmak için kullanmıştı. 2.500 yıl önce yaşamış Ezop’un bir köle olduğu ve özgürlüğüne kavuştuktan sonra, yılların sessiz birikimiyle masallar anlatmaya başladığı söylenir. Nasreddin Hoca ise zamanının en büyük muhaliflerindendi. Mizahı, akıllı ve akılda kalıcı bir şekilde kullanmıştı.

Bu konuda yüzlerce örnek sayabiliriz ama varacağımız nokta şu: Masallar, binlerce yıldır insanlığın diktatörlüğe ve baskıya karşı fikirlerini anlatmak için de kullandığı bir iletişim yolu oldu. Antropologlara göre bilinen ilk masal 6.000 yıl önce anlatılmıştı. Henüz araştırmalar daha öncesine gitmese de masalların insanlık tarihiyle yaşıt olduğunu söylemek çok da yanlış olmaz. Mağara resimlerinin ilk resimli kitap örnekleri olmadığını kim ispatlayabilir ki?

La Fontaine'in eserleri, yalnızca çocuklara doğa sevgisi aşılayan hayvan masalları değildi. Fransa veliahtına ithaf edilen bu masallar, gücün ve saray entrikalarının nasıl işlediğini de anlatıyordu. Aslan, mutlak gücü ve dokunulmaz kralı temsil eder, adaletsiz olsa bile ona karşı çıkmak ölümcüldür. Tilki kurnaz saray bürokratlarını, kurt acımasız soyluları, kuzu ise ezilen alt sınıfları simgeler. 

• La Fontaine'in ideolojisinde zayıfların yani kuzuların adalet arama hakkı yoktur. Hayatta kalmalarının tek yolu tilki gibi kurnaz davranmak veya görünmez olmaktır.

17. yüzyıl Fransası'nda saray bürokratı Charles Perrault, isyankar halk anlatılarını Paris elitlerini "terbiye etmek" için yeniden kurgulamış ve dönemin çapkın erkeklerini kurt, onların rahatsız ettiği kızları ise Kırmızı Başlıklı Kız olarak resmetmiştir. Bu yüzden onun versiyonunda avcı gelip kızı kurtarmaz, kurt kızı yer. Böylece tüm sosyeteye, kurallara uymayıp yabancı erkekleri dinleyen kadınların yok olmaya mahkum olduğu mesajını verir. 

19. yüzyıla gelindiğinde ise Napolyon işgallerine karşı "Alman ruhunu" diriltmeye çalışan Grimm Kardeşler, hikâyenin sonunu değiştirip kızı kurtarırlar. Fakat bu hamle de en az Perrault'nunki kadar politiktir çünkü koşulsuz itaatin yüceltildiği bir otorite vardır artık.

Binlerce yıldır insanların birbirlerine anlattığı masalları, çağdaş çocuk edebiyatının atası kabul edebiliriz. Fakat masalların bir dezavantajı vardı: Anonim oldukları için kulakta kulağa yolculuk ederken anlatıldığı kültürlerin kalıbını alıyorlardı. 

• Bir eser anonim olmayıp kağıda basılı olduğunda telif kanunlarına tabi olur. Üzerinde yapılabilecek her şey için eser sahibinin izni gerekir, ilk yazıldığı hâliyle yüzlerce yıl rafta kalır. 

Böylece çağlar boyu insanlığı biraraya getirmiş masalların yerine daha etkili ve yönetilebilir bir tür ortaya çıktı: Çağdaş çocuk edebiyatı.

Devrim başlıyor!

19. yüzyılın ortalarında bütün dünya değişirken, Sanayi Devrimi ve küreselleşme hızla dünyayı ele geçirirken sessiz sakin bir devrim daha yaşanıyordu. Devrimin liderlerinden biriyse Charles Lutwidge Dodgson isimli, Oxford Üniversitesi’nde dersler veren muhalif bir matematikçiydi. Arkadaşları, İngiltere’nin en önemli insanlarıydı. Günlük hayatında ülkenin en etkili kişileriyle görüşüyordu. Modern dille ifade etmek gerekirse “network” gücü muazzamdı. Bu da ona aristokrasiyi ve monarşiyi en yakından gözlemleme fırsatı veriyordu. Dönemin iki yüzlülüğünden son derece rahatsızdı fakat nezaketini bozup kimseye bir şey diyemiyordu.

30’lu yaşlarındayken rahatsızlığı dayanılmaz bir boyut aldı. Dünyanın düzeniyle ilgili dertleri vardı ve bunu o günün politik ortamında kendi kimliğiyle yazması başını belaya sokardı. Kendine Lewis Carroll ismini verdi ve o günün politik şartlarını incelikle eleştirdiği Alice Harikalar Diyarında isimli eserini yazdı. Bu hikâyede kraliçenin başına neler geldiğini biliyoruz… 

• Carroll'un yazdığı bu şaheser, 160 yıldır her yaştan insanın kitaplığının ayrılmaz parçası hâline geldi ve çocuk edebiyatı devriminin lideri oldu. 

1860'larda Alice Harikalar Diyarında ile şekillenmeye başlayan ve bugün “çağdaş çocuk edebiyatı" dediğimiz bu disiplin, aslında binlerce yıldır anlatılagelen masalların modernize edilmiş bir formu diyebiliriz. 

Diktatörlere başkaldıran devrimci yazarlar

1900’lerden sonra ortaya çıkan toplumcu yazarlar sistemin, iktidarın ve medyanın kuklası olmayı reddettiler. Sahip oldukları ekonomik veya entelektüel bağımsızlığı kullandılar. Sistemden tamamen dışlanmayı göze alarak mevcut düzene, otoriteye, faşizme ve didaktik eğitim modellerine eserleri üzerinden açıkça başkaldırdılar. Çocuk edebiyatının 7'den 77'ye uzanan yaşsız gücünü kullanarak demokrasinin, feminizmin, eşitliğin ve özgürlüğün evrensel anlatıcıları oldular.

Çocuk edebiyatında direniş söz konusu olduğunda dikkat çekici isimlerden biri de Gianni Rodari. İtalya'da faşizme karşı mücadele eden Rodari, faşizmin izleri yok olana ve eğitim ile basın camiası tarafından onaylanana dek sefalet içinde yaşamak zorunda kaldı. Fakat kitaplarını okuyan çocuklar büyüyüp ülke yönetiminde söz hakkı sahibi olunca Rodari sürgünden geri çağrıldı ve ülkenin en önemli edebiyatçılarından biri ilan edildi. 

• Rodari’nin eleştirdiği siyasetçileri bugün kimse hatırlamıyor ama onun kitapları hâlâ milyonlarca çocuk tarafından okunmaya devam ediyor. 

Sanatçı bir çevreye doğmasına rağmen basını tanımadığı için uzun süre göz ardı edilen Michael Ende ise Andersen Ödülü'nü alıp medyanın ilgisini çekene kadar kimsenin bilmediği  bir isimdi. Ancak geçen yıl beyazperdeye de uyarlanan Momo adlı eseri, modern kapitalist düzeni ve zaman algısını yerden yere vuran kusursuz bir sistem eleştirisi olarak tarihe geçti.

Nadir rastladığımız kadın yazar figürlerinden Astrid Lindgren, Pippi Uzunçorap'ın yazarı olarak edindiği devasa etki gücünü toplumsal bir silaha dönüştürdü. Ülkesindeki haksız vergi politikalarını eleştiren alaycı bir masal yayımlayarak 40 yıllık bir hükümetin seçim kaybetmesinde dahi rol oynayacak kadar güçlü, bağımsız ve toplumcu bir profil çizdi.

L. Frank Baum, döneminin kadın hakları savunucuları olan süfrajetler ile kurduğu güçlü bağların etkisiyle Oz Büyücüsü'nü yazarken ataerkil masal kalıplarını reddetti. Kurtarıcı bir prens beklemek yerine küçük bir kızın kendi başının çaresine baktığı ve kadınların yönettiği anaerkil bir ütopya kurgulayarak dönemin sınırlarına meydan okudu.

Bir gazetecinin suyun akışını değiştiren politik bir yazı kaleme almasıyla bir yazarın çocuk kitabı kurgulaması arasında temelde hiçbir fark yoktur. Hatta çocuk edebiyatı çok daha güçlüdür. Çünkü yazdığınız iyi bir çocuk edebiyatı eseri her türlü siyasi filtreyi ve önyargıyı aşar. Doğrudan evin içine, ailenin en güvenli alanına girer. Sadece çocuğa değil; o kitabı okuyan anneye, babaya, öğretmene ve günün sonunda ülkenin başbakanına bile aynı doğallıkla ulaşır.  

Yazar mı daha önemli, çevresi mi?

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarına, yani dünyayı tepetaklak eden büyük savaş yıllarına bir bakalım. Bugün çocuk kitabı raflarını süsleyen o kült eserlerin yaratıcıları; Winnie the Pooh’un yazarı Alan Alexander Milne, Narnia Günlükleri’nin yazarı C. S. Lewis, Peter Pan’in yazarı James Matthew Barrie, Gianni Rodari, Dr. Seuss, Roald Dahl, Saint-Exupéry… Bu isimlerin hiçbiri, sırf "içlerinden geldiği için" çocuk edebiyatı yazarı değildi; onlar aslında tam anlamıyla savaş insanlarıydı. 

Bugünkü gibi seslerini kitlelere saniyeler içinde duyurabilecekleri bir sosyal medya da yoktu. Geleneksel basın, savaşın ve devletlerin ağır sansürü altındaydı. Peki, söyleyecek sözü, savunacak bir ideolojisi olan bu insanlar seslerini dünyaya nasıl duyuracaktı? İşte tam bu noktada, o günün aydınları edebiyatın esnek ve geçirgen zırhını kuşandılar. Yazdıkları çocuk kitapları sayesinde dönemin krallarına, kraliçelerine ve başbakanlarına kadar uzanan devasa, dokunulmaz bir iletişim ağı kurdular. Savaş pilotları, akademisyenler ve askerler, fikirlerini kitlelere ulaştırmak için çocuk edebiyatını ustaca kullandılar.

• Fakat edebî bir eserin milyonlara ulaşması ve bir yazarın kültleşmesi maalesef yalnızca eşsiz bir kurgu yeteneğiyle açıklanamaz. Sistemin içine doğanlar veya o sistemi yönlendiren siyasi, medya ve akademik ağlara sahip olanlar için çocuk edebiyatı, kitleleri etkilemenin en kestirme yoludur.

Örneğin asıl mesleği askerlik olan Roald Dahl, yazarlık kariyerine çocuklara ABD ordusunu anlatmak için Walt Disney'e bir proje hazırlayarak başlamıştır. Bu kimliği sayesinde dönemin ABD Başkanı Roosevelt ile buluşmuş, First Lady ile yemek yemiş ve medyanın gücünü hep yanında hissetmiştir.

Oxford mezunu olan Theodor Seuss Geisel, Vanity Fair ve Life gibi uluslararası dergilerle çalışan meşhur bir sanatçıydı. İleri yaşlarında Dr. Seuss müstear ismiyle çocuklar için eserler üretmeye başladı. Çünkü bir çocuk edebiyatı eserinin yaratacağı etkinin dünya çapında milyonlara ulaşabileceğinin farkındaydı. Ayrıca basında onu duyuracak çok güçlü arkadaşlara ve sağlam bir çevreye sahip olduğunu da söylemeden geçmeyelim. 

Benzer bir hikâyeyi Küçük Prens’in yazarı Antoine de Saint-Exupéry’de de görebiliriz. Geleneksel bir Fransız aristokrat ailesinden gelen Exupéry, aynı zamanda bir savaş pilotuydu. Eserin dünya çapındaki yankısı, ressam ve yazar eşi Consuelo Suncín ve aralarında Picasso, Dalí gibi tanınmış isimlerin de bulunduğu güçlü entelektüel arkadaş çevresi ile mümkün olmuştur.

Bir çocuk bir köyü büyütür

Tüm bu tarihsel menfaat ağlarına ve ideolojik kuşatmalara rağmen, çocuk edebiyatının asıl mucizesini gözden kaçırmamak gerek. Afrika'nın meşhur "Bir çocuğu büyütmek için bir köy gerekir" atasözünü hepimiz biliriz. Oysa gerçek ve bağımsız bir edebiyat söz konusu olduğunda, bu döngü tam tersine işler.

Çocuğun zekasına saygı duyan, onu didaktik kalıplara sokmadan özgürleştiren doğru bir hikâye, yalnızca o çocuğu büyütmekle kalmaz. O çocuk, okuduğu kitabın içinden çıkardığı bakış açısıyla annesinin ezberlerini bozar, babasının önyargılarını yıkar, öğretmeninin sınırlarını genişletir.

• Yani aslında doğru bir çocuk edebiyatı; bir çocuğun tek bir kitapla, koskoca bir köyü yeniden büyütme ihtimalidir. Ve dünyayı asıl değiştirecek olan da tam olarak bu ihtimalin kendisidir. 

Devletlerin yüzyıllardır çocukların ne okuyacağına karar vermek istemesinin, sansür mekanizmasını işletmesinin, mevcut siyasi iktidarların veya dev yayın gruplarının çocuk edebiyatına devasa bütçeler ayırarak yayınevleri kurmasının temel sebebi işte bu muazzam propaganda gücüdür. Çünkü her diktatör bilir ki, dünyada çocuk edebiyatından daha kapsayıcı bir ideolojik araç yoktur.

Günümüzde çocuk edebiyatı

Günümüze döndüğümüzde ise çocuk edebiyatında hâlâ bu ağır ideolojik yüklerin ve didaktik parmak sallamaların izlerini görüyoruz. Ancak tüm bunlara rağmen, doğrudan çocuğun zekasına, varoluşuna ve özgürlüğüne saygı duyan bağımsız yayıncıların–sayıları oldukça az da olsa–umut verici üretimine tanık oluyoruz.

Örneğin baskı altında çizilen sınırları cesaretle aşan Bay Ka Buk ve Ejder, yüzyıllardır dayatılan "uslu çocuk" kalıplarını yıkarak yetişkinlerin kurallarını zekice sorgulayan Asiye, itaatkar bir sürünün parçası olmayı reddederek toplumunu dönüştüren Özel Bir Koyun, düzenin şart koştuğu standardı kabul etmeyip bağımsızlığını seçen Özgür, içine doğduğu dünyanın ezberlerini sorgulatan Eşsiz Bir Çorap, yetişkin dünyasının kibri ve dayatmalarını mizahi bir dille tersyüz eden Dedemin Bakkalı, Dünyanın En Önemli Öğrencisi, Abartma Tozu ve Para Ağacı, sistemi sorgulayan ve sorgulatan Oz Yazılımcısı, burjuvaziyi sevgiyle eleştiren Sarılalım Mı?, görünmeyen kadın emeğine dikkat çeken Annepot gibi. 

Tüm bu bağımsız ve yenilikçi eserler bize tek bir şeyi fısıldıyor: Çocuk edebiyatının  sihirli değneği, çocukları statükoya hapsetmek için değil, dünyayı yeniden şekillendirecekleri özgür alanı açmak için kullanıldığında gerçek gücüne kavuşuyor.

Telif yasası gereği bu içeriğin tüm yayın hakları Taze Kitap Yayıncılık A.Ş.'ye aittir. Tanıtım için alınacak kısa alıntılar dışında yayıncının izni olmaksızın hiçbir biçimde çoğaltılamaz ve kullanılamaz.