Dalından tadına fıstığın öyküsü

Günümüzde Antep fıstığı diye bilinen fıstığın adına, büyük şehirlerde, Şam fıstığı denilmekteydi. Şam’da fıstık olmamasına rağmen böyle bir isim almasının nedeni, Antep’in cumhuriyet öncesi Halep’in sancağı olarak bu bölgeye ait olmasıydı. Bu bölgeye bağlıyken fıstığın adı, büyük şehirlerde Şam fıstığı olarak ifade edilmekte ve pazarlanmaktaydı. Cumhuriyet sonrasında ise Şam fıstığının adı Antep fıstığı olarak değişmişti. Antep’in fıstıkla olan bağlantısı ise ayrı bir hikâye. Merkezde fıstık ağaçları yokken Antep’i Nizip ve çevresi beslemesine rağmen fıstığın adı Nizip değil Antep fıstığı olarak geçiyor. Nizip ilçe olduğu için fıstığın adı bağlı olduğu il olan Antep olarak pazarlanıyor ve öyle biliniyor.

Süreç içerisinde Antep fıstığı ismini alan fıstığı eskiler hâlâ Şam fıstığı olarak bilirler. Antep ve çevresindeyse aslında Antep fıstığı olarak değil sadece fıstık olarak adlandırılır. Halen Doğu Akdeniz ve Güneydoğu çevresinde, satışlarda hiçbir şekilde Antep fıstığı ya da Şam fıstığı ifadeleri kullanılmaz, fıstık denir. Diğer bölgelerde tanınmasıyla Antep fıstığı olarak adlandırılmış. Bunu biraz açmak gerekirse; ayrıca Manisa, Çanakkale, Balıkesir bölgelerinde, Güneydoğu’da ise Adıyaman, Maraş, Malatya, Urfa, Siirt ve çevresinde fıstık yetişiyor. Her ilin pazarında Antep fıstığı olarak ifade edilir. Fıstık türlerinin hepsi aynı olmakla birlikte, coğrafi farklılıklara göre sadece Siirt fıstığının ayrı bir özelliği vardır. Siirt fıstığının en önemli özelliği Antep fıstığı diye bilinen fıstıktan daha şişman ve dolgun olmasıdır. Tazesi ya da kurusu Antep fıstığına oranla daha pahalıdır. Mesela taze Antep fıstığı 25 liraya satılıyorsa, Siirt fıstığı 30 liraya satılmaktadır. Siirt fıstığında boz fıstık olmaz, genellikle ağaçtan düşmez, salkımları sağlam olur. Tazesinin dış kabuğu ise daha açık renktir. Ticari olarak piyasada kavrulmuş kabuksuz (kavlak), tuzlu ve tuzsuz olarak satılmakla birlikte daha çok bölgesinde bilinir ve sevilir. Kuruyemişçilerde yaygın olarak Siirt fıstığı da satılmasına rağmen Antep fıstığı daha çok bilinir. Geçmişte özellikle 1980 öncesine gittiğimizde, Antep çevresinde fıstık üretimi ülkemizde en fazla üretimin olduğu yer durumundayken, yine adı Antep fıstığı olarak pazarda satılan fıstığın 2014 TÜİK verilerine göre, Şanlıurfa çevresi 21 bin 494 tonla üretimde birinciydi. Diğer illerin sıralaması ise şöyle: Gaziantep 17 bin 231, Siirt 15 bin 228, Adıyaman 9 bin 704, Kahramanmaraş 2 bin 438, Kilis 2 bin 349, Manisa 2 bin 45, Diyarbakır 1511, İzmir 1281, Mersin 1232, Mardin 1213, Çanakkale 769, Batman 692, diğer iller ise 2 bin 813 ton.