Davacı: Çocuklar - Davalı: Devletler - Suç: Gelecek hırsızlığı

Ünlü roman yazarı Margaret Atwood, iklim aktivisti Greta Thunberg’i "günümüzün Jan Dark’ı" olarak tanımlıyor. Thunberg’i, kutsal bir çağrıyla kitleleri bilinçlendirip yüreklendirmesi bakımından 15. yüzyılın savaş kahramanı, önce yakılıp sonra azize ilan edilen bu karaktere benzetenler çok. Hatta bu benzetme Polonya’da ders kitaplarına kadar girmiş. Genç iklim hareketi önderini Jan Dark olarak resmeden yağlı boya tablolar bile mevcut.  

Thunberg’in de aralarında bulunduğu bir grup çocuk ve genç iklim aktivisti, dünya çapında bir hukuk mücadelesine girişti. Çeşitli sivil toplum örgütleri ve hukukçular tarafından desteklenen 15 çocuk, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi’ne başvurmuştu. Şikayet dilekçelerinde Arjantin, Almanya, Fransa, Brezilya ve Türkiye’nin olası sonuçlarını bilmelerine rağmen karbon salımını engellemedikleri için Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiğini öne sürüyorlardı.

Komite, 11 Eylül’de kararını açıkladı. Başvuru, taraf devletlerin iç hukuk yolları tüketilmediği için reddedildi. Karar, davacılarda derin bir hayal kırıklığı yarattı. 

Ancak Çocuk Hakları Komitesi’nin gerekçeli kararı incelendiğinde, bardağın dolu tarafı da görülebiliyor.

Komite, kararla beraber şikayetçi çocuklara ilk isimleriyle hitap ettiği açık bir mektup yayımladı. Mektupta kararın olumlu yanlarına vurgu yapılıyor. Komite, “devletlerin karbon salımının iklim değişikliğini kötü yönde etkilediğini ve iklim değişikliğinin devletlerin sınırlarının dışında yaşayan çocukların haklarına olumsuz etkileri olduğunu” açıkça kabul etti. 

Devletlere gerekirse kanuni değişikliklerle çocukların iklimle bağlantılı hak ihlalleri için başvurabilecekleri etkin hukuki yolları sağlamaları çağrısında bulundu. Bu gerçekleşmez ya da başvurular adil bir şekilde ele alınmazsa devreye gireceğini de açıkladı. Yani hem devletlerin iklim değişikliği konusunda sorumluluğunun ülke sınırlarıyla sınırlı olmadığını kabul etti, hem de meselenin ulusal düzeyde çözülememesi durumunda alacağı muhtemel kararın da ipucunu verdi.

Çocukların, iklim krizini uluslararası yargıya taşımalarının tek örneği bu değil. Yaşları 8 ile 21 arasında değişen altı Portekiz doğumlu çocuk ve genç, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 33 devletin karbon salımı sebebiyle başta yaşam hakkı olmak üzere Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiği gerekçesiyle başvurdu. 

Mahkeme konunun aciliyeti ve önemi sebebiyle başvuruyu hızlandırılmış usulle ele almaya karar verdi. Devletler ilk savunmalarını verdi. Çocuk Hakları Komitesi’nin kararı, AİHM’i altı Portekiz doğumlu çocuğun lehine bir yorum yapması için cesaretlendirebilir. 

Yine gençlerin ve ailelerin ön planda olduğu bir başka başvuru ise Avrupa Birliği’nin üst yargı organı Avrupa Adalet Divanı’nın önünde. “Halkın İklim Davası” adı verilen davayla beraber BM ve Avrupa Konseyi’nden sonra, konu AB’nin yargısal organı önünde de değerlendirilecek. Greta, o davada da aktif. 

Hollanda’da ulusal mahkemelerin iklim değişikliği ve karbon salımı konusunda Hollanda hükümeti ve Shell aleyhine verdiği kararlar, uluslararası mücadelenin ulusal ayaklarının da oluşmaya başladığını gösteriyor. 

Çocuk ve gençlerin önderliğinde iklim değişikliğiyle hukuki mücadele çok boyutlu olarak artmaya ve çeşitlenmeye devam edecek gibi görünüyor. 

Mars Üçlemesi romanlarıyla tanınan saygın bilim kurgu yazarı Kim Stanley Robinson, yakın gelecekte geçen son romanı Ministry of the Future’da, iklim aktivisti çocukların girişimiyle BM çatısı altında kurulan Gelecek Bakanlığı’nın dünyanın kaderini nasıl değiştirdiğini anlatıyor. Kitap herhalde okuduğum en gerçekçi bilim kurgu romanıydı.

Türkçe çevirisinin basımının eli kulağındadır diye tahmin ediyorum. Belki de Robinson’ın kehanetinin gerçekleşmesinin ilk adımlarını izliyoruz.