Herhâlde cumhuriyetin ilelebet payidar kalacağına en çok Romalılar inanıyordu. Dile kolay, antik dünyada 482 sene boyunca cumhuriyetle yönetilmişlerdi. Krallarını alaşağı etmişler, Senato'nun merkezde olduğu, gayet kompleks ve hassas bir sistem kurmuşlardı. Her şey de yolunda gibiydi. En azından toplumun hâli vakti yerinde olanları, eşrafı için işler tıkırındaydı. Koca bir coğrafyayı aralarındaki çıkar çatışmalarını, kurdukları cumhuriyetin kurumları aracılığıyla dengeleyerek idare etmenin yolunu bulmuş gibilerdi.Roma Cumhuriyeti'nin sonsuza kadar süreceğine inanmamak için hiçbir sebep yoktu. Bundan dolayı, devletlerini gururla "civitas eterna"&nbsp;diye anıyorlardı. Osmanlı'nın "devlet-i ebed müddet" yani sonsuz devlet kavramı Roma'dan miras. Bu sonsuza gidecek cumhuriyetin siyasi ve hukuki ifadesinin zirvesi Cicero'nun yazı ve söylevlerindedir. Roma Cumhuriyeti bir insanda cisimleşse, muhtemelen Cicero donuna bürünürdü. Formülün işletilmesi karmaşık olsa da, özü basitti. Hukukla birbirine bağlı vatandaşlar, haklarının karşılığında ödevler de yüklenerek beraber "kamusal şey"i, "res publica"yı oluşturuyordu.&nbsp;Hep beraber kurulmuş, ortaklaşa bir şeydi cumhuriyet. Tamamen de o sebeple asırlar boyunca sarsılmayıp güçlense de ölümü biraz da mukadderattandı. Zira aslında işler pek de ortaklaşa yürümüyordu.Cumhuriyeti her zerresinde yaşamış, darbe girişimlerine karşı Senato'yu ayakta tutmuş, Roma siyasetinin neredeyse her kademesinde ter dökmüş Cicero, cumhuriyetin yıkılışına şahit oldu. Kafası kesildi ve artık zehir saçtığı düşünülen yazıları kaleme alan elleri kopartılıp şehir meydanında sergilendi.&nbsp;Roma'nın cumhuriyetten imparatorluğa geçişi çok verimli bir tarihsel dönemdir. İnsanların ismine aşina olduğu Romalı karakterlerin büyük çoğunluğu birbirini tanıyan, aynı dönemin karakterleridir. Sezar, Augustus, Cicero, Kleopatra, Markus Antonius, Brutus vs... Shakespeare oyunları da Roma tarihinin bu dönemi etrafında dolaşmayı sever.&nbsp;Benim de hakkında okumayı sevdiğim bir dönemdir. Cumhuriyet bayramlarında da sıklıkla aklıma düşer. Ne oldu da Cicero'nun üzerine titrediği cumhuriyetin kurumlarının altı boşaldı, muzaffer komutan Sezar ordularını neden Roma'nın üzerine sürdü, nerede ne oldu da az dayansa 500 seneyi devirecek cumhuriyetin kendi devriliverdi?&nbsp;Tahmin edersiniz ki bu soruyu soran çok. ABD başta, dünyanın içinden geçtiği derin demokrasi krizinde bu soru çok daha sıklıkla gündeme geliyor. Aslında geç bronz devri çöküşü başta olmak üzere bütün sistem çöküşleri yeniden masaya yatırılıyor. Benzer bir sistem yıkılışı sürecinden geçtiğimizi düşünenlerin sayısı ve etkinliği giderek artıyor. Bu konulara artan ilgi de bunun göstergesi.Bir sistem tek bir nedenden yıkılmaz. Birçok faktör devine devine bu sonucu oluşturur. Ancak günümüzle kıyaslandığında Roma'da cumhuriyetin yıkılıp imparatorluğun kurulması sürecinden öğrenecek şeylerimiz var.Bir defa cumhuriyet kapsayıcı olmazsa kırılganlaşıyor. Siyaset, aslen Roma'yı kuran Romulus'un senatosundaki 100 senatörün ailelerinden gelenlerin alanıydı. Ahaliye "pleb" deniyordu ve siyasete katılımları kısıtlıydı.&nbsp;Roma ezeli rakibi Kartaca'yı ezip geçtikten sonra (bütün bu hikayenin sonunda Kartaca'nın büyük komutanı Hannibal'in Gebze'de otoyola yakın bir yerlerde gömülmesiyle sonuçlandığını not düşeyim☺) yayıldıkça yayıldı. Askerî harcamalar arttı, zaten eşitsizlik üzerine kurulan toplumsal düzenin iyice cılkı çıktı.&nbsp;Askere para yetiştirmek zor iş. Bir yerden sonra askerler, devlete değil generallerine sadakati seçti. Giderek artan gelir adaletsizliği pleblere "yetti gayrı" dedirtti. İsyanlarını kendileri örgütleyemediler. En asil ailelerden gelenler rakiplerini ezmek için plebleri örgütlemeye başladı. Popülizmin temellerini pleblerin isyanını kendi kişisel ajandaları için sömüren soylular attı diyebiliriz. Bugün Trump'ın&nbsp;"kara kalabalıklar"dan aldığı desteğin mekanizması Roma'da da mevcuttu.Cicero'nun cumhuriyeti bir zümrenin tahakkümüydü. Sonradan birbirine düşman olacak Romalı asiller, köleler Spartakus önderliğinde isyan ettiğinde tek vücut olup binlerce köleyi kilometrelerce yolda sırayla çarmıha germeyi bilmişlerdi. Bütün yollar Roma'ya biraz da böyle çıkmıştı.Ana emek kölelere dayanır, eşitsizlik fırlar gider, yoksul halkın gözlerinin önünde sergilenen şatafattan biraz kırıntı alabilmesi için askere yazılması gerekir, popülist soylular halkın isyanını kendi çıkarları için sömürüp toplumu kutuplaştırırsa ilelebet payidar kalacağına güvenilen cumhuriyetin&nbsp;göçüp gitmesinden başka seçenek kalmaz. O zaman herkesin merak ettiği sorunun bugünkü kavrayışla kabaca özeti bu.Bir yönetim sistemi kapsayıcı ve adil&nbsp;olmazsa yıkılır gider.&nbsp;Cumhuriyet fazilettir'in fazileti de bu olsa gerek. Halklar diktatörün istikrarını, halktan yana olmayan cumhuriyetin ikiyüzlülüğüne her zaman tercih edecektir. Öyle olduğu için "civitas eterna" Sezar'a "dictatur in perpetuum" yani daimi diktatör unvanını verdi.Uzun lafın kısası, gelir adaleti ve toplumsal eşitlik gözetmeyen her siyasi akım cumhuriyet karşıtıdır. En güvenilen devlet kurumları bile bir kuşakta yıkılabilir. Halkın haklı isyanı üzerinde sörf yapmaya hevesli çok diktatör vardır.Gelgelelim "res publica", "kamusal şey" diktatörlerden de her yönetim şeklinden de eskidir. Cicero ya da Sezar'ı bilip de Spartakus'te karar kılanların kararlılığının dayanağı da bu olsa gerek.&nbsp;Cumhuriyet hepimizin ortak varlığı olmamaya direnirse yıkılır gider.&nbsp;Hakkını savunmak aslen cumhuriyeti savunmaktır. Savunulmayan bir kamusal ortaklığın da yağmalayanı çok olur.&nbsp;<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Not: Bu yazı ilk defa 30 Ekim 2021'de Aposto'da&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/cumhuriyet-nasil-bir-fazilettir" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yayımlanmıştır</a>.

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

Cumhuriyet nasıl bir fazilettir?

Muhafazakâr baskıcı rejimlerin kendilerini rahat ve rahatsız hissettiği konular dünyanın her yerinde yaklaşık aynıdır. Kültür, bu tip rejimlerin istisnasız kendilerini en güçsüz hissettiği alandır. Henüz kültüre karşı açtığı savaşta başarıya ulaşan bir örneği olmasa da, benzer rejimlerin neredeyse hepsi bunu başarabileceğine inanır.&nbsp;Alman yazar Hanns Johst, Nazilerin iktidara geldiği 1934 senesinde, Adolf Hitler’in 44. yaş gününde sahneye koyduğu oyunda “kültür dendiğini duyduğumda Browning’imin emniyetini açarım” repliğini dünyaya duyurdu. Çok parlak bir yazar olduğu söylenemez. Herhalde adını pek hatırlayan yoktur. Ama Nazi rejimince el üstünde tutulduğuna kuşku yok. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına gelirken hala “savaş zorlaşıp uzadıkça, kültürün gerçek değerinin apaçık kesinliğini idrak ediyoruz” diye yazmıştı. Bugün olsa herhalde tweet atardı.Johst’un hiçbir öngörüsü tutmadı. İhtiyar bir Nazi artığı olarak bir huzurevinde hayata gözlerini yumdu. Ancak bu kültüre silah çekme fantezisi tutkuyla sarıldığı zamanın ruhuna çok yakışıyordu. Öyle ki bugün hala Hitler’e sunduğu tiyatro oyunundaki replik, Joseph Goebbels’e “kültür sözünü duyunca elim tabancaya gidiyor” şeklinde atfedilir.Bu şaşırtıcı bir hata değil. Döneminin propaganda bakanı Goebbels, ancak kendisinin izin vereceklerinin sanatsal üretim yapabileceği bir Kültür Daire Başkanlığı kurmuştu. Şartlar basitti. Ari ırktan olmak ve Nazi Partisi’ne destek vermek. Geri kalanın namlunun ucunda olduğu ortadaydı.&nbsp;Tabii, ecdadın kahramanlık hikayelerini ve milletin kudretini yansıtan sanat makbuldü. Geri kalan neredeyse her şey de yoz sanat diye damgalanmıştı. Nazilerin kendilerine güveni tamdı. Bu yoz sanatı artık uyanmış ve şahlanmış milletin yırtıp atacağına eminlerdi.Neticede modern sanat “milli güvenlik ve düzene” aykırıydı. Milli ruhta “bozgunculuk, çürüme ve pasifizme" yol açıyordu. 1920’lerde avangart sanatın merkezlerinden biri olan Almanya yeni bir rota seçmişti. Artık sanatın yeni formları “ahlaksız, suça eğilimli ve ruh hastalıklarından mustaripti.”Milletin bu soyut, anlaşılmaz, milletin değerlerine ve namusuna halel getiren sanatın yüzüne tüküreceğinden şüpheleri yoktu.Hitler ve şürekası ilk yıllarını arkada bıraktıktan sonra, 1937’de “gerçek Alman sanatını" cümle aleme duyurup siyasi iktidarlarını kültürel iktidarla taçlandırmak istediler. Doğruyu yanlışı iki farklı sergiyle göstermeye karar verdiler.Büyük Alman Sanat Sergisi bunun sonucuydu. En erkek, en kahraman, en heybetli eserler seçildi. Bu sürece resim işinin daniskası olduğu iddiasındaki Hitler’in katılmaması düşünülemezdi. Führer’in eser seçerken avangart işler karşısında tutulduğu öfke nöbeti propaganda şefi Goebbels’i şehvetle titretmeye yetti. Almanya’nın dört bir yanındaki müzelerden, rejimin nefret ettiği eserler toplandı. Fakat akıbetleri meydanlarda yakılan ateşlere atılan yasaklı kitaplar gibi olmadı.&nbsp;Büyük Alman Sanat Sergisi’nden bir gün sonra Dejenere Sanat Sergisi açıldı. Tablolar duvarlara darmadağınık asılmıştı. Yanlarında aşağılayıcı duvar yazılarıyla sergilendiler. Heykeller üst üste istif edilmişti.&nbsp;Tüm medya Nazilerin elindeydi. Günlerce Büyük Alman Sanat Sergisi’nin reklamı yapıldı. Devletliler övgü üzerine övgü yağdırdı. Tüm basın büyük Alman sanatının haşmetinden bahsediyordu. Rejim itaatkar bireyler istiyordu. Mesaj alınmıştı.&nbsp;Yepyeni, geniş, parlak bir salonda gerçekleştirilen sergiye 500 bin kişi akın etti. Münih’te izbe, bitik bir salonda, yanlarında “işte hastalıklı zihniyetler” ibareleriyle sergilenen Dejenere Sanat Sergisi’ne pek giden olacağı zannedilmiyordu. Fakat neylersiniz ki 2 milyon Alman “ahlaksız, suça eğilimli, ruh hastası” sanat eserini görmek için birbirini ezdi.&nbsp;Goebbels’in kültürel iktidar hamlesi devasa bir fiyaskoyla sonuçlanmıştı. Bunun üzerine ertesi sene 20 bin eser İsviçre’de açık artırmayla satışa çıkarıldı. Aralarında Matisse, Van Gogh ve Picasso’nun da bulunduğu tablolar yüksek meblağlara satıldı.&nbsp;Hitler rejimi, satış gelirinin Alman müzelerine aktarılacağını ve yeni Alman sanatının destekleneceğini vaat etmişti. Ancak herhalde kültürden ümidini kesmiş olacak ki bütün geliri silahlanmaya harcadı.Dejenere Sanat Sergisi, günlük 20 bin ziyaretçiyle bugün bile dünya tarihinin en popüler sanat olaylarından biri olarak değerlendiriliyor. Goebbels ise Hitler’in intiharından sonra altı küçük çocuğunu siyanürle öldürdükten sonra hayatına son verdi. Tabancası sadece kültüre karşı tutukluk yapmıştı.Büyük Alman Sanatı yolcu oldu, Dejenere Sanat ise hancı.&nbsp;

Kim yolcu, kim hancı?

Sınırında 100 bin Rus askerinin beklediği Ukrayna’da beklenen çatışmada ilk kurşun, siber olarak atıldı. 13 Ocak’ta Ukrayna kamu kuruluşlarının internet sitelerine ulaşmak isteyenleri “korkun ve en kötüsünü bekleyin” mesajı karşıladı. Yetmişe yakın kamu kuruluşunun internet sitesi kullanılamaz hale <a fr-original-style="" href="https://www.reuters.com/world/europe/expect-worst-ukraine-hit-by-cyberattack-russia-moves-more-troops-2022-01-14/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">getirildi</a>.&nbsp;Ukrayna istihbaratı saldırının arkasında Rusya’nın yakın müttefiki Belarus merkezli UNC1151 hacker grubunun olduğunu ileri sürdü. Rusya, her siber saldırı sonrası yaptığı üzere iddiaları reddetti. Rusya, ta 2007’de Estonya kamu kuruluşlarını hedef alan siber saldırıdan bu yana olağan şüpheli. Bu saldırı sonrası NATO’nun Siber Savunma Merkezi’nin Estonya’nın başkenti Talinn’de kurulması da tesadüf değil. Zaten NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, önümüzdeki günlerde Ukrayna’yla siber savunma alanında işbirliği için bir anlaşmaya varacaklarını açıkladı.Amerikan istihbarat kaynakları, Rusya’nın Ukrayna içinde bir provokasyon planladığını ve bunu bahane ederek ülkeyi işgal etmeye hazırlandığını <a fr-original-style="" href="https://foreignpolicy.com/2022/01/14/russia-provocation-war-pretext-false-flag-ukraine-eastern-us-intelligence/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>. Rusya bu iddiayı reddetse de Putin, krizin çözülememesi durumunda “askeri ve teknik” tedbirler alınacağını açıkladı. Amerikan kaynakları bundan kastedilenin nükleer silahların yeniden konuşlandırılması ve denizaltından atılabilecek hipersonik füzelerle ABD sınırının tehdit edilmesi olduğu <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/01/16/world/europe/russia-ukraine-invasion.html?smid=tw-nytimesworld&smtyp=cur" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">fikrinde</a>.&nbsp;Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov, Venezuela ve Küba’ya füze konuşlandırılması üzerine sorulan bir soruya verdiği cevapta bu ihtimali <a fr-original-style="" href="https://tr.sputniknews.com/20220117/peskov-rusyanin-kuba-ve-venezuellaya-fuze-konuslandirma-olasiligini-dislamadi-1052812909.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">dışlamadı</a>. 1961’de dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren Küba füze krizinden bahsetmeyi de ihmal etmedi.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Batı ne kadar kararlı?</h2>Rusya’nın kırmızı çizgileri belli. Ukrayna’nın NATO’ya alınmayacağı yönünde bir güvence istiyor. Bunun yanı sıra NATO ve ABD’den eski Doğu Bloku ülkelerinde konuşlu askeri altyapının ve birliklerin çekilmesini talep ediyor. NATO, üye alımında Rusya’nın vetosunu kabul etmeme konusunda kararlı.&nbsp;Ancak bu kararlılığın pratikte nasıl işleyeceği henüz belirsiz. ABD Başkanı Joe Biden, Rusya’nın tehditlerinin sürmesi halinde finansal ve teknolojik yaptırımlar uygulanacağını açıklamıştı. Oraya az kalmışa <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/01/14/russia-ukraine-talks-how-us-economic-sanctions-work.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">benziyor</a>. &nbsp;Tabii meselenin Avrupa’nın enerji güvenliğini ilgilendiren bir boyutu da var. Rus doğalgazının önemli bir kısmı Avrupa’ya, Sovyetler zamanında inşa edilmiş ve Ukrayna üzerinden geçen bir boru hattıyla taşınıyor. Bu Ukrayna için hem siyasi bağımsızlığı hem de ekonomik getirisi açısından stratejik önemde. Yakında devreye girmesi beklenen Nordstream II boru hattı ise Rus doğalgazının Almanya’ya doğrudan ulaşmasını sağlayacak. Geçen sayıda Almanya’nın doğalgaz uğruna AB’de Fransa’yla nasıl çatıştığından <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/61db107b0006900007050a01" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bahsetmiştim</a>. &nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Zayıf halka Almanya mı?</h2>Almanya Rusya’yla ekonomik ve siyasi ilişkileri tamamen birbirinden ayırarak sürdürmeyi tercih eden bir siyaset izliyor. Alman hükümeti, Nordstream II’nin bir özel sektör projesi olduğunu ileri sürerek, işi ticari boyutta tutmaya çalışıyor. Tabii Almanya’nın eski başbakanı Gerhard Schröder’in boru hattını işleten şirketin yönetim kurulunda olduğunu da hatırlamak gerek. Alman-Rus ilişkilerinin bu niteliği, Almanya’nın Rusya’ya karşı yumuşak davranmakla suçlanmasına da yol açıyor. Rusya’ya ve Nordtream II’ye mesafeli Yeşiller’in Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock’ın önceki günkü Moskova ziyareti bu bakımdan önemli.&nbsp;Yeni Şansölye Olaf Scholz’un yakın çevresinden sızan haberler Ukrayna’nın işgal edilmesi halinde Nordstream II projesinin dondurulacağı yönünde. Ancak kimi gözlemciler, boru hattı bir defa çalışmaya başladıktan sonra bunun zor olacağını ve boru hattına yönelik yaptırımların zaman geçirmeksizin hayata geçirilmesi gerektiğini <a fr-original-style="" href="https://www.vox.com/22881709/nord-stream-2-russia-ukraine-germany-united-states-cruz" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ileri sürüyor</a>. &nbsp;Batı ile Rusya gerginliği giderek derinleşirken Türkiye’yi de zor tercihler bekliyor. Türkiye’nin Ukrayna’ya Albayrak SİHA’larını satması, Rusya’yla gerginliğe yol açmıştı.İkinci Karabağ Savaşı’nın taraflarının safları da net. Azerbaycan Başkanı İlham Aliyev ile Ukrayna Başkanı Vladimir Zelenskiy, 14 Ocak’ta savunma sanayinde işbirliğini de içeren ortak bir deklarasyon yayımladı. Ermenistan birlikleri ise Rusya liderliğindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün ilk askeri operasyonunda Kazakistan’daki protestoları bastırıyor. Turizmde Rusya’ya dayanan Türkiye’nin bu tabloda olası yaptırımlardan nasıl etkileneceği merak konusu. İki gün önce Erdoğan’ın yaptığı “Rusya Kırım’a çöktü” açıklamasının yakın zamanda sert bir şekilde yanıtlanması sürpriz olmaz.Konuşlanan füzeler, teyakkuzda bekleyen askeri birlikler, sonuçsuz diplomatik görüşmeler, siber saldırılar, enerji krizi ve ekonomik çalkantılar. Kriz girdabı son günlerde daha sert dönüyor.&nbsp;

Konuşlanan füzeler, teyakkuzda bekleyen askeri birlikler, sonuçsuz diplomatik görüşmeler, siber saldırılar, enerji krizi ve ekonomik çalkantılar. Batı ile Rusya gerginliği giderek derinleşirken Türkiye’yi de zor tercihler bekliyor. 

Ukrayna girdabı hızlandı

İklim krizinin derinleşmesi, karbon salınımının azaltılması için verilen uluslararası taahhütler ekonomik bir dönüşümü de tetikledi. Avrupa Birliği 2050’de “Sıfır Karbon” hedefine ulaşmak için Avrupa Yeşil Mutabakatı’nı devreye sokmuştu. Bu kapsamda Avrupa Komisyonu 2020’de Yeşil Taksonomi Regülasyonu’nu ilan etmişti.&nbsp;Taksonomi, sınıflandırma demek. Regülasyon, hangi yatırımların yeşil ve sürdürülebilir olarak değerlendirileceğini düzenliyor. “Yeşil” ve “sürdürülebilir” olarak değerlendirilen yatırımlara milyarlarca avroluk fonların kapısı açılıyor. Yani sıkıcı AB jargonu büyük bir bilek güreşini perdeliyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hem nükleer, hem sürdürülebilir mi?</h2>Karbon salınımı hedefine ulaşmak için Taksonomi Regülasyonu’nda nükleer enerjinin “sürdürülebilir” diye sınıflandırılması söz konusu. Almanya, geçen hafta AB’nin bu planını reddettiğini <a fr-original-style="" href="https://tr.euronews.com/2022/01/03/almanya-dan-ab-taslag-na-itiraz-nukleer-enerjiyi-tehlikeli-buluyoruz" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>. &nbsp;Almanya’daki iktidar ortağı Yeşiller’in kuruluşu, 1970’li yılların nükleer karşıtı siyasi hareketlere dayanıyor. Bir zamanlar yoğunlukla nükleer enerjiye dayanan Almanya, Yeşiller’in 90’lı yıllarda koalisyon hükümetine girmesiyle beraber, nükleerden santralleri kapatmaya başladı. Angela Merkel liderliğinde sekteye uğrayan bu süreç, Fukushima patlamasıyla beraber tekrar hızla işlemeye başladı. Almanya’da sadece üç aktif nükleer santral var. Onların da bu sene sonunda kapısına kilit vurulacak.&nbsp;Merkel sonrası Alman hükümetinde, konuyla ilgili neredeyse tüm bakanlıklar Yeşiller’de. Almanya, atık sorununun çözülememesi ve güvenlik sorunlarını ileri sürerek nükleer enerjinin sürdürülebilir olarak nitelendirilip sübvanse edilmesine karşı çıkıyor.Gelgelelim enerjisinin %70’ini nükleer santrallerden sağlayan Fransa için nükleer enerjiye sürdürülebilirlik vizesinin çıkması hayati önemde.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çözüm “şimdilik” doğalgaz</h2>Enerji fiyatlarındaki artış sürer ve talep karşılanmakta zorlanırken, Almanya’nın kömür ve nükleere karşı çözümü ise “şimdilik” kaydıyla doğalgaz. Avrupa Komisyonu, kömürün yarısı kadar karbon salan doğalgazı, yeni sürdürülebilir enerji kaynaklarına geçene kadar bir ara çözüm olarak öneriyor. Hidrojenin zamanla doğalgazın yerini alması amaçlanıyor. Almanya da bu çözümden yana.Rus doğalgazını doğrudan Almanya’ya aktaracak Nordstream 2 boru hattı henüz işlemediği halde, Avrupa’nın doğalgaz ithalatının %43’ü Rusya’dan. Ukrayna’daki gerginlik sebebiyle NATO ile Rusya arasındaki ilişkilerin kopma derecesine gelmesi de pek uzak görünmüyor. Yani AB Taksonomi Regülasyonu’nun Ukrayna’ya muhtemel bir Rus askeri operasyonunun sonuçlarıyla da bağlantısı var. Doğalgaza bu kadar bağlı bir Avrupa’nın Rusya’ya ne kadar yaptırım uygulayabileceği soru işareti.&nbsp;İşin bu boyutu dışında, son gelişme AB’nin yeşil ekonomik dönüşümü başarıp başaramayacağı konusunda bir fikir verecek. Dolayısıyla dünyanın geleceği bakımından da önemli sonuçları olacak.&nbsp;Nükleer Fransa ile doğalgazcı Almanya çatışmasını takip etmekte fayda var.&nbsp;

Almanya nükleer ve kömüre karşı doğalgaza ağırlık verirken Fransa için nükleerin "yeşil vizesi" alması büyük önem taşıyor.

Avrupa’da nükleer doğalgaza karşı

10 sene önce Şili’nin başkenti Santiago’da parasız eğitim için barikatlarda polisle çatışan öğrenci lideri Gabriel Boric, 21 Aralık’ta oyların %55’ini alarak ülkesinin yeni başkanı oldu. Şili’nin 35 yaşındaki yeni lideri, geniş ve çok parçalı bir sol koalisyonun desteğiyle “neoliberalizmin beşiğini neoliberalizmin mezarı” yapma sözüyle iktidara geldi.<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640786164278.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Reuters<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Makroekonomik göstergeler hayata yansımıyor</h2>1973’te gerçekleşen askeri darbeyle sosyalist başkan Salvatore Allende önderliğindeki Unidad Popular iktidarı devrilmiş, Genelkurmay Başkanı Augusto Pinochet’nin 17 sene sürecek diktatörlük dönemi başlamıştı.&nbsp;Dünyadaki neoliberal dönüşümün ilk laboratuvarıysa Şili olmuştu. Chicago Üniversitesi çıkışlı iktisatçı Thomas Friedman’ın tedrisatından geçmiş “Chicago Boys” adı verilen danışmanlar, ülkenin ekonomisini neoliberal ilkelere göre yeniden düzenlemişti.Pinochet’den sonra gelen sivil hükümetlerin de genel hatlarıyla bu politikadan ayrılmadığını söylemek mümkün. Sonuç kimilerine göre iyiydi. Şili’de kişi başına düşen milli gelir 15 bin 600 dolar. Güney Amerika’nın en zengin ülkelerinden biri. Öte yandan gelir eşitsizliğinde Türkiye’den bile beter durumda.Eğitim ve sağlığa erişim başta olmak üzere çoğu konuda özelleştirmelerin bedelini halk ödüyor. Yani alışık olduğumuz, zenginlerle fakirlerin neredeyse iki ayrı kast gibi yaşadığı, makroekonomik göstergelerin insanların büyük kısmının hayatına yansımadığı bir ülke.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sokakta doğan hareket</h2>2011 öğrenci eylemleriyle siyasette parlayan Boric’i başkanlığa taşıyan da yine sokak hareketleri oldu. 2019’da eşitsizlik, özelleştirmeler, hayat pahalılığı ve yolsuzluklara karşı isyan eden milyonlarca insanın katıldığı eylemlerde 28 kişi hayatını kaybetti, 2 bin 500 kişi yaralandı.&nbsp;2011 eylemlerinin parlamentoya taşıdığı üç öğrenci liderinden biri olan Boric, bu toplumsal hareketin gücünü arkasına almayı bildi. Gösterileri bastırırken yapılan insan hakları ihlalleri sebebiyle İçişleri Bakanı’nın görevden alınmasında önemli bir rol oynadı.&nbsp;2019 hareketi, anayasanın değiştirilmesine halkın %80’inin evet oyu verdiği bir referandumla sonuçlandı. Yeni bir anayasa yapmak üzere bir Anayasa Konvansiyonu seçildi. Boric, bu süreçte bazı radikal destekçilerini uzaklaştırmak pahasına uzlaşmacı bir tavır sergiledi.<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640785804870.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">"Yeni anayasa şimdi", ReutersKazandığı ivme, herkesi şaşırtan hızlı bir yükselişe yol açtı. Önce başkan adayı olması için gerekli imzayı son günde de olsa yetiştirdi. Ardından sol ittifakın muhtemel başkan adayı, güçlü örgütüyle nam salmış Komünist Parti’nin Recoleta Belediye Başkanı Daniel Jadue’i ön seçimde geride bıraktı.&nbsp;Başkanlık seçiminin ilk turunu aşırı sağcı, Pinochet yanlısı José Antonio Kast’ın gerisinde %25 oyla tamamladı. Birçok gözlemci, son 20 senedir ilk turu kazanan adayın ikinci turu da kazanmasından hareketle, eski öğrenci liderinin yolun sonuna geldiğini düşünüyordu. Ancak ikinci tur, Şili tarihinin en farklı seçim zaferiyle sonuçlandı.&nbsp;Son sınavına girmediği için hukuk fakültesini bitirememiş, parlamentoya kravatsız girip ülkeyi karıştırmış, vücudu dövmeli, obsesif kompulsif bozukluktan tedavi gördüğünü saklamayan, otonomcu siyasetten gelen biri bugün Şili’nin başkanı.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dönüşümü sorumlu yürütmek</h2>Rakipleri ülkeyi Venezuela’ya çevireceği propagandasını yaysa da Boric, sol etiketli otoriter rejimlere karşı eleştirel. Filistin davasının da LGBTİ+ haklarının da kararlı bir savunucusu. Seçimin ikinci turundan önce merkez sol kökenli iktisatçıları ekibine katmasının ve dönüşümü sorumlu yürüteceği mesajları vermesinin de seçim zaferinde etkili olduğu söylenebilir.<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640786491729.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">VCGŞimdi önünde yeni anayasa var. Ardından neoliberalizmi nasıl tasfiye edeceğini izleyeceğiz. O bakımdan dünyadaki sol hareketlerin gözü uzun süre Şili’de olacak. 1973 darbesi tüm dünya solunu sarsmıştı. Ülkemizde o sarsılmanın yankısını 1976’da TİP’in düzenlediği Şili Halkıyla Dayanışma Gecesi, Rahmi Saltuk’un Venceremos yorumu, Bulutsuzluk Özlemi’nin Şili’ye Özgürlük şarkısında izlemek mümkün.Şili, solu yine sarsacak gibi. Fakat bu defa solun sarsılıp kendine gelmesine yol açabilir.&nbsp;

35 yaşındaki eski öğrenci lideri Gabriel Boric'in Şili'nin yeni başkanı olması solu sarsıp kendine getirebilir. 

Şili: Neoliberalizmin beşiğinden mezarına mı? 

26 Aralık Pazar günü, Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, Kutup İpek Yolu vizyonunu açıkladı. Kuzey Kutbu'nun buzlarla kaplı Arktika bölgesi, artık o kadar da buzla kaplı olmadığı için giderek yoğunlaşan bir uluslararası ilginin odağı.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Krizden fırsat çıkaranlar</h2>Bölgedeki son 10 senede, buzulların %13’ü erimiş. Arktika’nın en eski buz kütlesinin %90’ı son 30 senede kaybolmuş. Bu gidişle 2040 senesinden itibaren, yaz aylarında Kuzey Kutbu’nda hiç buz göremeyeceğiz. Bunun yaratacağı büyük iklim felaketlerini düşünmek kâbus gibi. Ancak malum, kiminin krizi kiminin fırsatı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640787318602.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.00" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">WWFDünyadaki bilinen doğalgaz ve petrol kaynaklarının %22’si sürekli eriyen buzulların altında. Toplam 28 trilyon dolarlık bir varlıktan bahsediyoruz. Bununla da kalmıyor. Buzullar çekildikçe altlarında yatan zengin altın, elmas, demir cevheri, boksit ve fosfat kaynakları da iştah kabartıyor.&nbsp;Bilim çevrelerinin, buzullara sadece petrol, doğalgaz ve değerli minerallerin değil binlerce yıldır uyuyan virüslerin de hapsolduğu uyarılarına şimdilik pek kulak <a fr-original-style="" href="https://unearthed.greenpeace.org/2020/07/03/arctic-permafrost-pandemic-life-uh-finds-a-way/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">asan yok</a>. &nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Buzulsuz dünyanın yeni deniz yolları</h2>Buzulların erimesiyle beraber daha önce ya ulaşılmaz ya da masraflı olan enerji ve mineral kaynaklarının yanı sıra daha önce erişilmez olan deniz yolları da beliriyor. Çin’in Kutup İpek Yolu projesi de Kuzey Kutbu üzerinden Avrupa’ya erişmeyi amaçlıyor. Bir süredir buzkıran gemileri <a fr-original-style="" href="https://polarjournal.ch/en/2021/11/27/what-does-chinas-new-heavy-icebreaker-mean/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">inşa eden</a> Çin ve Rusya denemelere başladı bile. Çin bu pazar konu hakkında yaptığı ilk resmi açıklamada, &nbsp;şirketlerin ticari deniz hattı kurmak için yapacağı altyapı ve deneme seferlerini destekleyeceğini <a fr-original-style="" href="https://splash247.com/china-lays-arctic-vision-polar-silk-road/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ilan etti</a>.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640787459859.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">CGTNKuzey Kutbu’na kıyısı olmayan Çin, 2013 senesinde kıyıdaş devletlerden oluşan Arktik Konseyi’ne gözlemci statüsüyle üye oldu. Kuzey Kutbu’nda da en azından şimdilik Rusya ile uyum içinde faaliyet gösteriyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İklim hassasiyeti yetersiz</h2>İklim değişikliği sebebiyle Kanada ve ABD, bölgenin önemli bir kısmında arama yapmamak üzere anlaşmış durumda. Ancak Trump’ın anlaşmadan çekildiğini ve Biden’ın yeniden kısıtlamaları kabul ettiğini belirtelim. Cumhuriyetçi bir başkanın gözünü Kuzey’deki zenginliklere dikeceğine kesin gözüyle bakılabilir. Kıyıdaş ülkelerden Danimarka sürdürülebilirliği önceleyeceğini açıkladı. Norveç ekolojik kaygıların üzerinde pek durmasa da bölgedeki faaliyetleri sebebiyle AİHM ile başı derde girebilir.&nbsp;Rusya ise okyanus tabanına Rus bayrağı dikerek Arktika’da ne var ne yok silip süpüreceğini hissettirdi. Çin gibi Rusya da artık her mevsim geçilebilen Kuzey Kutbu üzerinden hızla Avrupa’ya ulaşmak için denemelere başladı. İlk gidiş dönüş sefer yapıldı bile.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/11/3/1640787554193.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.84" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">HBTNoel Baba’nın evinin maden ve enerji şirketlerinin şantiyeleriyle çevrelenmesi, pencereden Çin ve Rus konteyner gemilerini izlemesi çok uzak bir geleceğin işi değil gibi. &nbsp;

Buzulların hızla eridiği Arktika bölgesi, madenler ve yeni deniz yolları sebebiyle kimi ülkeleri cezbediyor. 

Sıra Kuzey Kutbu’na geldi 

Rusya’nın Ukrayna kuşatması sürüyor. Kırım’ın ilhakı ve Donbas bölgesinin fiilen denetim altına alınmasından sonra Ukrayna sınırına yığılan 100 bin asker, bir süredir uluslararası siyasetin yüksek gerilim hattını oluşturuyor. OnYirmiOtuz’da çıkan özeti <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/61a4dafd449de500065dd3be" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">burada bulabilirsiniz</a>.&nbsp;Kış sertleşir, Ukrayna Rus ambargosu sonucu bir enerji krizine doğru ilerlerken, gerginlik de arttı.&nbsp;17 Aralık’ta Rusya, NATO ve ABD’ye iki anlaşma tasarısı sundu. Ancak tasarıların üslubu ve zamanlaması, bunun bir uzlaşma arayışından çok bir ültimatoma benzetilmesine yol açtı.Rusya’nın talepleri, NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ve Ukrayna Başkanı Vladimir Zelensky’nin ortak basın açıklamasının ertesi günü ilan edildi. Stoltenberg, Ukrayna’nın yanında olduklarını açıkça ifade etmiş, Zelensky ise Rusya’nın saldırgan tutumunun ülkesini NATO’ya üyelik yoluna mecbur bıraktığını açıklamıştı.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Buralar benim&nbsp;</h2>Rusya’nın anlaşma taslaklarında en ilgi çeken madde de haliyle Ukrayna’yla ilgili ama onunla sınırlı değil. Rusya, NATO’dan Ukrayna başta olmak üzere yeni üye almamasını talep ediyor.&nbsp;Bunun dışında NATO’nun Ukrayna dahil bütün Doğu Avrupa, Kafkaslar ve Orta Asya’daki askeri aktivitelerini sonlandırması ve iki tarafı vurabilecek kısa ve orta menzilli füzelerin konuşlandırılmasının yasaklanması da taleplerin arasında.Kremlin, defalarca dillendirdiğini bu defa resmiyete dökmüş oldu. Bir anlamda “Ukrayna’ya saldırmamı istemiyorsanız, NATO’nun Kremlin’in etki alanlarından çekileceğini hukuki güvenceye bağlayın” dedi. &nbsp;Kimse, NATO’nun Polonya ve Baltık cumhuriyetlerinde bulunan birliklerini çekmesini ya da Rusya’ya örgüte katılacak üyeler konusunda veto hakkı vermesini beklemiyor. Dolayısıyla Rusya’nın kabul edilmeyeceğini bildiği taleplerle, silahlı müdahalenin yolunu yaptığını düşünenler çok.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kritik hafta</h2>Ancak herkes karamsar değil. King’s College’dan Rusya uzmanı Prof. Samuel Greene, resmi talebin Başkan Putin ya da Dışişleri Bakanı Lavrov yerine onun yardımcısı tarafından yapılmasını "Rusya’nın diplomasiyi henüz bırakmadığı" şeklinde <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2021/12/17/world/europe/russia-nato-security-deal.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yorumluyor</a>.&nbsp;NATO’nun ve ABD’nin Rusya’ya bu hafta cevap vermesi bekleniyor. Daha önce G7, AB, NATO, ABD, Rusya’nın Ukrayna’ya müdahalesinin ağır bir bedeli olacağını açıkladı. Gelgelelim bu bedelin ekonomik yaptırımlar dışında neleri içereceği belirsiz. Zelensky’nin ortak basın açıklamasında bazı NATO ülkelerinin Ukrayna’ya askeri yardım konusunda çekinceleri olduğunu açıklaması da dikkat çekici.&nbsp;Öte yandan Almanya’nın yeni Ekonomi Bakanı Robert Habeck, Rus doğal gazını Almanya üzerinden taşıyacak Nordstream 2 boru hattının jeopolitik bir hata olduğunu açıkladı. Rusya’nın Ukrayna’ya saldırması halinde boru hattının işletilmeyeceğini ilan etti. Merkel sonrası, Merkel’in kimi dış politika seçimleri sorgulanacağa benziyor.Dünyanın yeni düzeninin hatları bugünlerde yaşanan gelişmelerle çizilecek gibi. İzleyip aktarmaya devam edeceğiz ☺

Rusya'nın NATO ve ABD'ye Ukrayna konusunda sunduğu anlaşma önerileri "ültimatoma" benzetildi. 

Rusya’dan NATO’ya: “Geri dur!”

Tam bir ay önceki OnYirmiOtuz’da, Nisan’da gerçekleşecek Fransa başkanlık seçimlerinde gazeteci, yazar ve televizyon yorumcusu Eric Zemmour’un aday olma ihtimalinden <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/6197e4137c0c860006bcb4c0" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bahsetmiştim</a>.&nbsp;Herkesin beklediği gerçekleşti ve Zemmour adaylığını ilan etti. Hatta ilk mitingi olaylı geçti. Sahneye çıkmadan önce toplanan kalabalıktan biri üzerine atılıp boğazını sıktı. Ardından taraftarlarıyla kendisini protestoya gelen ırkçılık karşıtı örgüt SOS Racism’in aktivistleri arasında kavga koptu. Kaşlar açıldı, başlar yarıldı.Velhasıl, aşırı sağın giderek güçlendiği Fransa’da ortam gergin. İlticayı tamamen yasaklamaktan, mültecileri, yabancıları, çifte vatandaşları gözünün üzerinde kaş var diye yollamaktan, Schengen’den ve NATO’dan çıkmaktan, Müslümanların Fransa ve İslam arasında bir tercih yapmaları gerektiğinden bahseden Zemmour’un ırk ayrımcılığına tahrik ve dini nefrete kışkırtmaktan iki mahkumiyeti var.&nbsp;Anketlerde henüz beklediği çıkışı yakalayamasa da söylemleri şu anda Fransa’daki siyasi tartışmayı belirliyor. Klasik Fransız merkez sağının söylemleri giderek sertleşiyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Aşırı sağın gerçekleşen hayali&nbsp;</h2>Le Monde’da yayımlanan bir değerlendirme, Fransız aşırı sağının hayalini Zemmour’un gerçekleştirdiği tespitinde bulundu. TV tartışma programlarının yıldızını parlattığı yeni adayın artık Reconquête adında bir partisi de var. Yeniden Fetih anlamına gelen isim, İspanya’nın 16. yüzyılda Müslümanları ülkeden sürmesine atıfta bulunuyor.&nbsp;Le Monde, Reconquête’in kurucularını teker teker inceleyerek cumhuriyetçi merkez sağ ve aşırı sağın bir araya geldiğinin altını çizmiş. Gerçekten de Fransa’da alışılageldik olan, cumhuriyetçi gelenekten gelen sağ partilerin aşırı sağ ile iş birliğinden kaçınmasıydı. Zayıfladığı açık olan bu tabu artık yıkılmışa benziyor. Cumhuriyetçi sağ ile aşırı sağın arasındaki duvarın yıkılması hayali artık somut bir gerçek.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">ABD-Fransa hattı</h2>Etkili hitabeti ve ödüllü yazı üslubuyla Zemmour, Trump gibi kaba bir figür değil. Düşünceleri ABD’de de karşılık bulmaya başladı. Amerikalı liberallerin önemli fikir dergilerinden American Prospect, Zemmour’un Amerikan aşırı sağının önümüzdeki on yılını belirleyeceğini ileri sürecek <a fr-original-style="" href="https://prospect.org/world/frances-eric-zemmour-has-already-transformed-americas-far-right/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kadar tedirgin</a>.&nbsp;ABD’de Donald Trump’ın başkan seçilme stratejisinin mimarı Steve Bannon, Avrupa aşırı sağını birleştirmek için dört beş senedir uğraşıyordu. Fransa’da Marine Le Pen, İtalya’da Matteo Salvini, Macaristan Başbakanı Viktor Orban başta olmak üzere kısmi bir başarı da elde etmişti. Ancak kurduğu Movement platformu, Avrupalı aşırı sağcıların Amerikalı kuzenlerine ısınamaması sebebiyle fazla bir ses getirememişti.Bu defa aşırı sağ rüzgâr Avrupa’dan ABD’ye doğru esiyor. İslam ve mülteciler konusundaki sert tavrı, kadın hakları konusundaki kısıtlayıcı görüşleri ve küresel kapitalizme karşı söylemi Zemmour’u Amerikan aşırı sağında popülerleştiriyor. Benzer eğilimleri temsil eden The American Conservative dergisinin genel yayın yönetmeni, ateşli bir Zemmour taraftarı kesilmiş durumda.Steve Bannon da Zemmour’a kayıtsız değil. Tartışma yaratan adayı “çok ilginç bir fenomen” diye tanımlayan Bannon, kendisinin sunduğu, Trumpçıların favori podcast programlarından WarRoom’un Fransız versiyonunun yakında yayında olacağını açıkladı. Amacı podcast programını aşırı sağ için bir platform şeklinde örgütlemek. Amerikan versiyonunun Youtube tarafından yasaklandığını hesaba katarsak, WarRoom’un Fransa’yı daha da tahrik edeceği açık.Bannon, Avrupa aşırı sağını birleştirme çabasına yeni bir cephe açarken, Zemmour da Amerikan aşırı sağının ideolojisini şekillendiriyor.Sınırlara bayılan aşırı sağın sınır aşan birlikteliğini yakından izlemekte fayda var.&nbsp;

Cumhuriyetçi merkez sağ ile aşırı sağın bir araya geldiği Fransa'dan ABD'ye doğru bir aşırı sağ rüzgarı esiyor. 

Sınırları aşan aşırı sağ

Geçen hafta, iniş çıkışlarıyla meşhur olan kripto paralar meraklılarının deyimiyle boğa dönemini bırakıp ayı dönemine girdi. Yani düşüş başladı. Bunda bir gariplik yok. Sonuçta kripto paralar demek volatilite demek. Yediden yetmişe telefon başında alım satım yapanlar bir süredir hayatımızın bir parçası. Onlardan da biliyoruz.Türkiye, ekonomik krizin de etkisiyle kripto paralarla çok ilgilenen bir ülke. Ancak herhalde bu konuda kimse El Salvador’u geçemez. Devlet Başkanı Nayip Bukele, kripto borsaları alaşağı giderken, ülke olarak uygun fiyata 150 Bitcoin aldıklarını duyurdu. Ardından “Yedi dakikayla s*tiğim dip fiyatını yakalayamadım” diye ekledi. Kendi başına devletin parasını cepten kripto paraya basan biri.&nbsp;Kendini “dünyanın en cool dikatatörü” diye tanımlayan El Salvador Başkanı 40 yaşında ve ters taktığı beyzbol şapkasıyla belki de gelecekte sık rastlayacağımız yeni bir siyasetçi tipinin prototiplerinden biri. Twitter bio’sunda kendini El Salvador CEO’su diye tanıtıyor. Profil <a fr-original-style="" href="https://twitter.com/nayibbukele" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">fotoğrafına dikkat</a>! ☺&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İmamın oğlu</h2>Yedi milyon nüfuslu bu fakir Orta Amerika ülkesi, eylül ayında Bitcoin’i resmi para birimi olarak kabul eden ilk devlet oldu. Karar ülke çapında binlerce kişinin katıldığı gösterilerle protesto edilse de anketlere göre Bukele hala büyük bir halk desteğine sahip.&nbsp;Siyasette artık alıştığımız bir yükseliş hikayesi var. Başkent San Salvador’da başarılı diye değerlendirilen belediye başkanlığı döneminden sonra kendi hareketini kurup 2019’da iktidara gelmiş.&nbsp;Filistinli Arap Hrıstiyan bir aileden gelen Bukele’nin babası sonradan İslam’ı benimsemiş ve El Salvador Müslümanlarının lideri olmuş. 2005’te hayatını kaybedene kadar birkaç bin kişilik Salvador İslami cemaatinin imamlığını yapmış. Bukele, İsa’ya inandığını belirtse de kurumsal dinlerle ilgisi olmadığını söylüyor. Kurumsal siyasetle de ilgisi yok ki, tek başına parlamentonun büyük çoğunluğunu ele geçirmeyi başarmış.El Salvador’un genç başkanının otoriter, popülist bir siyasi çizgisi var. İşi, gerektiğinde kolluk kuvvetlerini parlamentoya sevk edebilecek ya da muhaliflerini yargı yoluyla taciz edecek kadar biliyor. Zaten otoriter popülist lider olmanın çok büyük bir yetenek gerektirmediği ortada. Kurallar üç aşağı beş yukarı belli.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bakkaldan Bitcoin ile alışveriş yapmak&nbsp;</h2>El Salvador’da Bitcoin’in yanında ABD doları da resmi para birimi. Salvador colonu, 2001 senesinde yerini dolara bırakmıştı. Fakat halkın başka bir ülkenin para birimini kullanmaya alışkın olması, Bitcoin’e geçişe uyum sağlandığı anlamına gelmiyor.&nbsp;Resmi Bitcoin cüzdanını telefonuna indiren her vatandaşa 30 dolar karşılığı Bitcoin verildi. İlk etapta 200 Bitcoin ATM’si açıldı. Ancak hem fiyatların oynaklığı hem de ülkedeki teknoloji okur yazarlığı eksikliği sebebiyle henüz halkın %5’inden azı Bitcoin kullanıyor. Yazılım doğru düzgün çalışmıyor ve halkın sadece %50’sinin internete erişimi var.&nbsp;Bu çok popüler liderin ilk defa kitlesel bir protestoyla karşılaşması da bu sebeple. Bitcoin ATM’lerinin ateşe verilmesi kadar sert geçen eylemlere rağmen Bukele ve onun devleti beraber idare ettiği söylenen kardeşleri tereddüt etmişe benzemiyor.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/11/4/1639067136412.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.50" width="550" alt="Bukele protestoları" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: AFP<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çılgın proje</h2>El Salvador, kasım sonunda büyük bir törenle Bitcoin City projesini ilan etti. Projeyi, Büyük İskender’in kurduğu şehirlere benzeten “cool diktatör”, Bitcoin madenciliğini jeotermal enerji kullanarak yapmayı planladığı için şehri bir yanardağın eteğine kuracağını açıkladı.&nbsp;Yarısıyla Bitcoin alacağı, geri kalan yarısıyla şehri inşa etmeyi planladığı toplam 1 milyar dolarlık devlet tahvillerini de “Volkan Tahvili” adıyla uluslararası piyasalara sürmeye kararlı. Henüz ayrıntıları açıklanmadı ama tamamen Bitcoin üzerine kurulu dev bir şehir projesinden bahsediliyor.&nbsp;Büyük bir dış borç altında ezilen, IMF ile müzakere yürüten ülkenin bu hamlesi finans kuruluşları tarafından şüpheyle karşılandı. Buna rağmen Bukele, “her şeyi bir plan dahilinde yaptığını” ileri sürüyor. Tanıdık gelmiştir.Şehrin akıbeti belirsiz. Ancak Bitcoin’in resmi para birimi yapılmasının El Salvador’u bir kara para aklama merkezine üssüne çevireceğinden kaygılanılıyor. Ani ve derin değer kayıplarıyla ülkenin beş parasız kalması da mümkün.&nbsp;Bitcoin’in istikrarsızlığının resmi para birimi olmasına engel olacağını ileri süren çok. Trajik ama bu tartışmalara ülkemiz de “Türk lirası, kripto para değil ama maşallah oynaklıkta onlardan farkı yok” diye bir argüman da sağlamış durumda. Duyduğumda acı acı gülümseyerek hemen dolar kuruna baktım. Eh haksız da sayılmazlar yani.&nbsp;El Salvador, dünyanın bu yeni hallerine uygun, dünyanın en büyük sosyal deneylerinden birini hayata geçiriyor. Çoğu gözlemci işin sonunun hüsrana gideceğinde hemfikir. Takip etmekte fayda var. Hah aman, yatırım tavsiyesi değildir. ☺&nbsp;

Bitcoin'i resmi para yapan El Salvador Devlet Başkanı Nayip Bukele şimdi de "Bitcoin City" inşa ediyor. 

Cool diktatörün Bitcoin hesabı

Bu ay başında Avrupa Komisyonu, Küresel Geçit diye tercüme edilebilecek Global Gateway projesini açıkladı. 2021-2027 arasında 300 milyar avro tutarında dev bir yatırımı hedefleyen Global Gateway, AB’nin Çin’in Kuşak ve Yol projesine yanıtı olarak değerlendiriliyor.Çin, çoğu gelişmekte olan ülkelere büyük altyapı yatırımları gerçekleştirerek, kara ve deniz yoluyla tüketim merkezlerine hızlı ulaşım sağlamayı planlıyor. 2014’te ilan edilen proje dört nala sürüyor. Birçok ülkeyi borç batağına sokması ve Çin’in etkinliğini artırması sebebiyle eleştirilen bu Yeni İpek Yolu’na karşı AB ilk büyük hamlesini yapmışa benziyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tam olarak ne demek istediniz?</h2>Ancak Küresel Geçit’in tam olarak neyi kapsadığını çözmek henüz pek mümkün değil. AB, o bilindik diplomatik üslubuyla projenin “dijital, enerji ve ulaşımda akıllı, temiz ve güvenilir bağlar kurmak ve dünya çapında sağlık, eğitim ve araştırma sistemlerini güçlendirmek” amaçlarını taşıdığını açıkladı.Bunun ne şekilde somutlaşacağı belirsiz. Ancak demokratik değerlere vurgu var. Açıklamada, kaliteli altyapı, en yüksek sosyal ve ekolojik standartlarla AB’nin demokratik değerlerine ve uluslararası normlara uyumun altı özellikle çizilmiş.&nbsp;Çin, AB’nin hala kendi sahası olarak değerlendirdiği Afrika’da değil, yanı başındaki Doğu Avrupa’da Kuşak ve Yol projesiyle gayet aktif. Ancak sadece işe ayrılan bütçe bile AB’nin Çin’e alternatif olma ihtimalini sorgulatıyor. &nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Parayı kim verecek?</h2>İlan edilen bütçe 300 milyar dolar. Ancak bunun sadece 18 milyar dolarını AB bütçesi karşılayacak. Asıl bütçenin, Avrupa devletleri ve kurumlarınca üstleneceği öngörülüyor.AB, parayı denkleştirmeye çalışırken, Çin’in 2027’ye kadar kendi projesine 1,3 trilyon dolar harcaması bekleniyor.&nbsp;Çin, Batı’yla arasındaki ticarette her sene 540 milyar dolar fazla veriyor. Nasıl toplanacağı belli olmayan senelik 60 milyar dolarlık bir yatırımla buna karşı koymanın pek işe yaramayacağı <a fr-original-style="" href="https://euobserver.com/opinion/153678" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değerlendirmeleri yapılıyor</a>.Çin’in Kuşak ve Yol projesi nedeniyle birçok devlet, büyük borç yükü altında ezilip özellikle limanlarını Çin’e satmak zorunda kalmıştı. AB, kendi modelinin şeffaf ve sürdürülebilir bir borçlanma getireceği iddiasında.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler yapılacak?</h2>İlk sıralanan yatırımlar şöyle: Latin Amerika’ya fiber optik kablo ağı kurulması, Afrika’da hidrojen temelli temiz enerji, Kuzey Afrika devletlerini Avrupa’ya bağlayanlar başta olmak üzere ulaşım, fakir ülkelerde aşı üretimi ve diğer sağlık hizmetleri, Erasmus + programının geliştirilerek Avrupa’nın bilim merkezi özelliğinin güçlendirilmesi.&nbsp;Çin projesi borçlandırmaya dayanırken AB projesinin asıl finansal temelinin kamu ve özel sektör yatırımı olacağı ileri sürülüyor.&nbsp;AB’nin projesinin çok heyecan yaratmadığı söylenebilir. Gecikmiş, belirsiz ve ekonomik açıdan zayıf bulanlar çok. Brexit’le güç ve itibar kaybeden, Macaristan ve Polonya gibi Birliği içeriden baltalayanlara karşı çaresiz gözüken bir AB var. ABD’nin odak değiştirmesi, enerjide Rusya’ya bağımlılık derken tablo çok parlak değil.Öte yandan, tüm bunlardan dolayı AB ya da AB’nin çelik çekirdeği Almanya ve Fransa önderliğinde bir grup ülke, kendine yeni dünya düzeninde yer bulmak zorunda.&nbsp;NATO’dan bağımsız bir Avrupa ordusu projesi hem Merkel hem de Macron tarafından dillendirilmişti. Şayet Küresel Geçit projesi somutlaşır ve Avrupa ordusu fikri de taraftar kazanırsa, yorgun Avrupa “ben de varım” diyebilir. Bunun da Türkiye bakımından bir hayli etkili sonuçları olabilir.Ben gelişmeleri o gözle takip etmeye devam edeceğim.&nbsp;

AB, Çin'in Kuşak ve Yol'una alternatif olacağı düşünülen Küresel Geçit projesini açıkladı. 

Avrupa’nın geçidi nereye açılacak?

26 Kasım’da Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelensky, ellerinde bazı Rus ve Ukraynalı yetkililerin Shakhtar Donetsk futbol kulübü başkanı Rinat Akhmetov’un katkısıyla 1 Aralık günü darbe yapmaya hazırlandıklarına ilişkin ses kayıtları olduğunu açıkladı.&nbsp;Enerji, çelik, madencilik, telekomünikasyon, medya alanları başta olmak üzere devasa bir imparatorluğun sahibi Akhmetov, üç dönem milletvekilliği yapmış, Ukrayna siyasetinde belirleyici bir isim. Bu aralar Zelensky’yle arası kötü. Sahibi olduğu Ukrayna’nın en büyük dördüncü TV kanalı, seçimde rakip adayı desteklemişti.Akhmetov’un devletleştirilen bazı enerji şirketlerine ödeme yapılmaması aralarındaki husumetin bir sebebi. Diğer sebebiyse, başkanın bu ay oligarklara karşı getirdiği bir kanun. Belirlenen çeşitli kriterlere göre oligark olduğu tespit edilenlerin devlet ihalelerine girmesinin ve medyaya yatırım yapmasının engellenmesi, siyasi partilere finansman sağlamasının yasaklanması öngörülüyor. Tabi kimin oligark olup olmadığının tespitinin, üyelerini başkanın atadığı bir heyete bırakılması da ihmal edilmemiş.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Akhmetov iddiaları reddetti</h2>7 buçuk milyar dolar servetiyle Ukrayna’nın en zengin insanı olan Akhmetov ise darbe iddialarını reddetti. Zelensky de iş adamının birileri tarafından darbe planına sürüklendiğini öne sürerek, durumu görüşmek üzere oligarkı ofisine davet etti.Ukrayna Devlet Başkanı, Rusya’yı doğrudan suçlamadı. Rusya Başkanlık Sözcüsü Dmitry Peskov da hiçbir zaman darbe girişimlerinin arkasında olmadıklarını açıkladı.&nbsp;Ancak Rusya’nın arkasında olduğu bir yer var. O da Ukrayna sınırı. Rusya, Ukrayna sınırına 100 bin asker yığmış durumda. 2014’te Kırım’ı ilhak edip Donbass bölgesini fiilen kendine bağladığından beri olağan şüpheli.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Putin önden yolu yapmıştı</h2>Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, geçen yaz “Ukrayna ve Rusya’nın tarihsel birliği” başlıklı bir mektup yayımlayarak kamuoyunu muhtemel bir askeri operasyona hazırlamaya başladı. Geçen sayıda Eray’ın bahsettiği Rusya’nın bir uydusunu patlatarak imha etmesinin de bununla bağlantılı olduğunu düşünenler var. Yayılan uydu enkazıyla, Amerikan uydularının bölgeyi takibini zorlaştırmanın hedeflendiği ileri sürülüyor.&nbsp;Bunun yanı sıra Rusya ve Belarus, Ukrayna’ya doğalgaz ve kömür vermeyi kesti. Zayıf bir ekonomisi olan Ukrayna’nın bu kışı yıkıcı bir enerji kriziyle geçirmesi bekleniyor. Önümüzdeki aylarda, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırması çoğu gözlemci için sürpriz olmayacak.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">ABD’nin asker göndermesi zor</h2>ABD, Ukrayna’ya askeri destek sağlıyor. Ama Afganistan rezaletinden sonra Joe Biden’ın Ukrayna’ya Amerikan askeri göndermesi, Rusya’yla doğrudan çatışmaya girmesi beklenmiyor. Bir gün işler o raddeye gelirse ABD, o imkanı Asya-Pasifik bölgesi için kullanmayı düşünecektir. 250 bin askeriyle Ukrayna ordusu sayıca kuvvetli ama teknolojik olarak Rusya ile rekabet edecek halde değil.&nbsp;AB, doğalgazla Rusya’ya bağlanmış durumda. Almanya ve Rusya arasında Ukrayna’yı Baltık Denizi üzerinden devreden çıkaracak Nordstream 2 doğalgaz boru hattı tamamlanmak üzere. Fransa zaten NATO’nun beyin ölümünün gerçekleştiği fikrinde. AB endişelerini belirtmekle yetinebilir.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye SİHA satıyor</h2>Ancak Rusya’nın genişlemeci siyasetinden rahatsız olan İsveç ve Türkiye’nin Ukrayna’ya destek olacağı açık. Türkiye, bu ay Ukrayna’ya 6 adet Bayraktar SİHA’sı satmak üzere anlaştı. Rusya, bu satıştan duyduğu kaygıyı açıkladı.&nbsp;İşte bu darbe tartışması böyle bir kargaşanın bir parçası. Akhmedov, şu anda Rusya’da sürgünde bulunan eski devlet başkanı Viktor Yanukovych’in arkasındaki isim olarak biliniyor. Bu dev oligarkın şu anda Rus yanlısı güçlerin elinde bulunan Donbasslı olması ve Müslüman, Tatar kökleri de tablodaki önemli unsurlar.&nbsp;Rusya’nın savaş tehdidi ve oligarklarla kurduğu bağlantılarla Ukrayna’da kendine bağlı bir iktidar yapısı oluşturması mümkün gözüküyor. Darbeyle ya da askeri müdahaleyle.Tayvan’da Çin ve Ukrayna’da Rusya, Batı’nın bileğini iyice bükmeye hazırlanıyor gibi.

Rusya ile Ukrayna'nın arasındaki gerginlik yükseliyor. Çanlar, Ukrayna için çalıyor. 

Ukrayna’nın işi zor

25 Kasım’da İstanbul’da uluslararası polis örgütü Interpol’ün toplantısı vardı. Toplantıda Interpol’ün başkanlığına ilk defa Ortadoğulu bir isim seçildi. Birleşik Arap Emirlikleri İçişleri Bakanlığı Genel Müfettişi General Ahmet Nasır El Reisi’nin adaylık kampanyası, işkence suçlamalarının gölgesinde sürmüştü.Casusluk suçlamasıyla tutuklanıp daha sonra afla salıverilen İngiliz akademisyen Matthew Hedges ve Katar Milli Takımı forması giyip BAE’de maça gittiği &nbsp;için tutuklanıp işkence gördüğünü ileri süren İngiliz vatandaşı Ali Ahmad’in avukatları ve bazı insan hakları örgütleri El Reisi aleyhine Türkiye dahil birçok ülkede suç duyurusunda bulundu.&nbsp;Aralarında Human Rights Watch’ın da bulunduğu 19 insan hakları örgütü, bazı Alman ve İngiliz parlamenterler ve İngiltere’nin eski başsavcısı Interpol’e El Reisi’nin seçilmemesi için çağrıda bulundu. Gelgelelim, üye devletler tercihlerini El Reisi’den yana kullandı.Interpol, başkanlık görevinin part-time ve aslen sembolik bir işlevi olduğunun altını çizen bir açıklama yaptı. Ancak, El Reisi’nin Interpol seçimlerinde rastlanmayacak bir kampanya faaliyeti yürüttüğü biliniyor. Sembolik bir görevle yetinecek birine benzemiyor.42 senelik bir mesleki tecrübesi olan generalin Cambridge Üniversitesi’nden polis idaresi diploması var. Londra Metropolitan Üniversitesi’nde doktora yapmış. İnternet güvenliği hakkında da bir kitabı var.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">El Reisi gözetim konusunda uzman</h2>BAE, binlerce kamerayla izleniyor. El Reisi, teknolojik gözetim toplumu konusunda uzman. Abu Dabi’nin casus yazılımlarla muhalifleri ve yabancı devlet görevlilerini izlediği ortaya çıkmıştı. FBI, BAE’li üst düzey bir emniyet görevlisinin oğluna ait, devletle yakın bağlantılı DarkMatter şirketini Cemal Kaşıkçı cinayeti sebebiyle soruşturuyor.BAE, Interpol’ün kırmızı bülten sistemini en çok sömüren ülkelerin başında geliyor. Rejim muhaliflerinin hatta devlete borcu olanların kırmızı bültenlerle yakalatılıp ele geçirilmesi BAE’nin çok kullandığı bir yöntem.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Interpol’ün bütçesi BAE’den</h2>Interpol’ün de bundan pek şikayeti yok gibi. Örgütün bütçesinin üçte birini BAE karşılıyor. Interpol Genel Kurulu, El Reisi’ye hangi devletlerin oy verdiğini açıklamadı, üye devletlerin %68,9’unun BAE’li generali tercih ettiğini belirtmekle yetindi.&nbsp;İşkence, ileri seviye teknolojik gözetleme, casus yazılımlar, siyasi ve ekonomik çıkarlar sebebiyle kötüye kullanılan kırmız bültenler, dünyada polisliğin nereye gitmekte olduğunu da gösteriyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Önceki başkan da ihaleye fesat karıştırmıştı</h2>Bu Interpol başkanlığı bir süredir ilginç bir yer olmaya başladı. İki önceki başkan Çinli Meng Hongwei, Çin’de bürokratken bir siber güvenlik firmasından rüşvet alarak ihaleye fesat karıştırdığı gerekçesiyle 2018’de Çin’de tutuklanmıştı. El Reisi, görevi bu olaydan sonra vekaleten sürdüren Güney Koreli Kim Jong Yang’dan devraldı.&nbsp;Otoriter rejimlerin Interpol’deki etkisi artıyor. BAE’nin Interpol’deki nüfuzu da öyle. Türkiye’nin BAE’yle “normalleşme” sürecindeki denklemde Interpol önemli bir rol oynayabilir. İçişleri Bakanı Süleyman Soylu’nun Interpol toplantısında gazetecilere yaptığı “Maalesef Interpol bizim kırmızı bülten taleplerimizi kabul etmiyor. Tüm başvurularımızı reddetti.” çıkışı da böylelikle biraz daha anlaşılır oluyor. BAE’yle sürdürülen pazarlıkta yüksek ihtimalle masada kırmızı bülten meselesi de var.

İşkenceci olduğu öne sürülen BAE'li General El Reisi Interpol'ün yeni başkanı seçildi. 

Interpol’ün yeni başkanı işkenceci mi?

Kemal Kılıçdaroğlu’nun toplumun çok geniş bir kısmını kapsayan “helalleşme” çağrısının uzun süre gündemde olacağını tahmin ediyorum. CHP liderinin “Ben bu ülke çocuklarının ardından bu ülkeyi barıştırdığımı söylemelerini istiyorum.” açıklamasına Selahattin Demirtaş’ın “halkımıza, tüm Türkiye toplumuna sözümüz olsun, biz de kendi hatalarımızla yüzleşecek ve hep birlikte helalleşeceğiz” diye yanıt vermesi de bunun işareti.Helalleşmeden ne anlamamız gerektiği henüz açık değil. Kiminde kavramın dini çağrışımdan rahatsızlık ve hukukun göz ardı edileceği kuşkusu var. Kiminde cumhuriyet tarihinin sorgulamaya açılmasının getirdiği huzursuzluk. Bazısı AKP’nin zamanındaki “açılımları”nın akıbetini hatırlatıyor, bazısı muhalefetin yumuşak davrandığı izleniminde. Ancak helalleşmenin genel olarak ihtiyatlı bir iyimserlikle karşılandığı görülebiliyor. Tabii bunun kavram oturmaya başladıktan sonra hızla değişmesi de muhtemel.Ben helalleşmeyi daha geniş bir kavramın unsurlarından biri olarak değerlendirmekten yanayım. Bu kavram “Geçiş Dönemi Adaleti”. Hukuk, siyaset bilimi, uluslararası ilişkiler, toplumsal psikoloji ve siyaset sosyolojisi alanları başta olmak üzere birçok alanı ilgilendiren bir konu.&nbsp;İç savaşlar, baskıcı yönetimler, geniş insan hakları ihlallerinden sonra toplumların yeni bir gelecek kurma çabalarını inceleyen bir disiplin.&nbsp;Demokrasiye &nbsp;geçiş süreçleriyle bağlantılı bu kavram, hem uzlaşmayı hem de geçmiş hak ihlallerine adaleti getirmeyi amaçlayan, bir anlamda toplumsal sözleşmenin yenilenmesi anlamına gelen son derece karmaşık bir alan.&nbsp;Bu alan, iki ana sütun üzerinde yükseliyor. İlki uzlaşma ikincisiyse adalet. Birçok zaman bu iki sütunun birbiriyle uzlaştırılması gerekiyor. Uzlaşma için adaletten, adalet için uzlaşmaktan ödün vermek gerekebiliyor. Öte yandan bu ödünler arasında denge sağlanmaması halinde derin hayal kırıklıkları ve ülkeleri felç eden kutuplaşma sarmalları devam ediyor.&nbsp;Bu sebeple konunun uzmanı hukukçuların, bir hukuk dalından çok sanata benzettiği zor bir konu.Helalleşme işte bu iki sütundan uzlaşmanın bir ifadesine benziyor. Bu hem demokratik geçiş hem de bu gerçekleşirken sağlanması gereken "Geçiş Dönemi Adaleti" için kilit önemde.&nbsp;Şili ve Arjantin gibi birçok örnek, senelerce birbirleriyle çatışmış Hrıstiyan demokratlardan komünistlere geniş bir muhalefetin uzlaşıp tek adam yönetimini değiştirebileceğini gösteriyor.Bu demokratik geçiş ittifakları bakımından olmazsa olmaz bir koşul. İktidarın bazı unsurlarının hem siyasette hem de bürokraside demokratik dönüşümü desteklemesi ya da baltalamaması için cesaretlendirici. Daha önemlisi iktidara yakın toplum kesimlerinde bir dönüşüm yaratabilmesi ve demokratik dönüşümün meşruiyeti için de elzem.Kılıçdaroğlu’nun helalleşme söylemi öncelikli olarak iktidar değişimi için kurulan ittifakın genişletilmesi hedefini içeriyor. “Hukuk ayrı helalleşme ayrı” diyerek, Geçiş Dönemi’nin ikinci sütunu “adalet”in de gözetileceğinin işaretini veriyor. Bunu memurlara yönelik, iktidarın gayrı meşru emirlerine uymamaları uyarısıyla beraber değerlendirmekte fayda var. Diğer yandan Arjantin gibi örneklerde iktidarın barışçıl yollarla devri için af kanunlarına başvurulduğunu da biliyoruz. Kolay çözüm yok.&nbsp;Tüm bunlardan ötürü helalleşmenin yargısal bir ifade gibi değerlendirilmemesi gerekiyor. Toplumun dönüşümü sahiplenmesi için kendi kültürüne özgü kavram ve yöntemleri benimsemesinde kural olarak bir sorun yok. Başarılı örnekleri de mevcut. Önemli olan uzlaşma ve adalet sütunlarının birbirinin üzerine yığılmadan, demokrasiye geçişi ve adaleti taşıyabilmesi. Bu yolla da yeni bir geleceğin zeminini kurması.&nbsp;Söylemesi yapmasından kolay elbette. Fakat helalleşme kavramı, bu daha geniş bağlamın bir unsuru olarak ele alınınca biraz daha anlaşılabilir. Ben senelerdir derslerde Geçiş Dönemi Adaleti’ni inceleme sonucu edindiğim bilgi birikimi içinde, helalleşmeyi böyle bir çerçevede değerlendiriyorum.&nbsp;Bakalım helalleşme küçümsenmemesi gereken, iyi işletilebilirse hakikaten yeni bir gelecek kurma imkanı sağlayacak ama çok zor bir sürecin başlangıcı mı yoksa hedefine ulaşamamış bir siyasi söylem olarak mı kalacak. Bu biraz da hepimizin sürece yaklaşımıyla belirlenecek.&nbsp;Not: Geçiş Dönemi Adaleti hakkında Hafıza Merkezi’nin çalışmalarına göz <a fr-original-style="" href="https://hakikatadalethafiza.org/gecis-donemi-adaleti-hakkinda/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">atabilirsiniz</a>. Kapsamlı bir İngilizce kaynak da <a fr-original-style="" href="https://www.ictj.org/about/transitional-justice" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">şurada</a>.

Kılıçdaroğlu'nun helalleşme çağrısı, "Geçiş Dönemi Adaleti" kavramıyla yakından alakalı. 

Helalleşme ve "Geçiş Dönemi Adaleti"

17 Kasım’da Fransız gazeteci, yazar ve televizyon yorumcusu Eric Zemmour’un “halkı kin ve nefrete yönlendirmek” ve “aşağılamak” suçlarından yargılandığı davanın ilk duruşması görüldü. Daha önce de defalarca benzer suçlardan yargılanmış, iki defa da mahkum olmuş Zemmour’un, bu hafta sonu Londra Royal Institute’te yapacağı konuşma, büyük ihtimalle bu sebeple iptal edildi.Bu kısa haber, önemli olmayabilirdi. Neticede dünyanın her yerinde benzer söylemler bırakalım yükseliş göstermeyi, kimi ülkelerde iktidarda. Ama haber de bu sebeple önemli çünkü Eric Zemmour, Nisan 2022'de yapılacak başkanlık seçimi anketlerinde kendine sistematik olarak ikinci ya da üçüncü sırada yer buluyor.&nbsp;Emmanuel Macron’un oy kaybına rağmen önde götürdüğü anketlerde, iki aşırı sağcı Zemmour ve Marine Le Pen, her hafta ikincilik pozisyonu için kapışıyor. Fransa’da başkanlık seçimleri iki turlu. Dolayısıyla Zemmour meselesini hafife almamak gerekiyor. Bir iki ay önce adaylığı düşünülmeyen biri, sona kalan iki adaydan biri olabilir.&nbsp;Zemmour, senelerin gazetecisi. Özellikle son 10 senedir televizyon kanallarının gözde yorumcusu ve programcısı. 2014’te kaleme aldığı “Fransız İntiharı” kitabı yarım milyona yakın satışla popülerliğinin iyice tabana yayılmasına yol açtı. Yeni çıkan “Fransa Son Sözünü Söylemedi” kitabı ise sonbahardan beri çok satanlarda. Zemmour da siyasi kampanyasını, kitabının tanıtım toplantıları şeklinde yürütüyor. Henüz resmi olarak başkanlığa aday değil. Kesin kararını vermediğini söylüyor. Başkanlığa aday gösterilmesi için milletvekili, senatör, belediye başkanı gibi 500 seçilmiş siyasetçinin imzasına ihtiyacı olduğunu da belirtelim. Ulaşılması zor bir hedefe benzemiyor.Aşırı sağcı olduğu iddialarını Stalin tarzı propaganda diye geçiştiren Zemmour, De Gaullecü ve Bonapartist olduğunu söylüyor. Cezayirli Yahudi Berberi kökenleri sebebiyle, Avrupa aşırı sağının sıklıkla karşılaştığı antisemitizim suçlamaları konusunda kafası rahat. Ama İkinci Dünya Savaşı’ndaki Nazi işbirlikçisi Mareşal Petain hükümetinin Yahudileri koruduğunu ileri sürecek revizyonist fikirlere sahip.Bırakalım illegal durumdaki göçmenleri, göçmenliği tamamen yasaklamayı amaçlıyor. Fransız toplumunun erkekliğini yitirdiği fikriyle büyük bir feminizm karşıtı. LGBTİ+ hareketine “gay ideolojisi” diye saldırmasıyla da meşhur. Kapitalizme, bireyselleşmeyi körüklediği ve aile değerlerini çözdüğü gerekçesiyle karşı.&nbsp;Yargılandığı duruşmada, anne babası olmayan sığınmacı çocuklar için sarf ettiği “hepsi hırsız, katil, tecavüzcü” sözleri dava konusu. Herhalde üslubunun gerektiğinde ne kadar sertleşebileceğini anlatan bir örnektir. Bunun yanı sıra prestijli Institut d’Etudes Politiques (IEP) mezunu, yıllarca merkez sağın amiral gemisi Le Figaro’da kalem oynatmış Zemmour, Fransız dilini yetkin kullanan gazetecilere verilen Prix Richelieu’nün de sahibi.&nbsp;Marine Le Pen’in bile kullanmaya çekindiği “büyük yer değiştirme” teorisi hep dilinde. Buna göre göçmenler ve azınlıklar Fransız nüfusunu ele geçirecek. Bunu engellemeye aday.Her ne kadar Donald Trump’a benzetilse de ABD’den uzaklaşmayı ve Rusya ile yakınlaşmayı savunuyor. AB müdahalelerini engelleyip Fransız ekonomisini kurtarmak gibi Brexitvari, NATO’nun askeri kanadından çıkmak gibi DeGaullecü görüşleri var.&nbsp;Londra’ya İngiltere’deki zengin Fransız diasporasından destek almak için gittiği sır değil. Bu, Macron dahil önceki başkanların da başvurduğu bir yöntem. Ama güvendiği tek maddi destek İngiltere’de değil. Vivendi grubun ve Zemmour’un boy gösterdiği CNews kanalının sahibi Vincent Bolloré de arkasında. Yatında Nicholas Sarkozy’yi ağırlayacak kadar devletin üst kademelerine yakın olan Fransız milyarderin başı yargıyla dertte. Üç sene önce Togo’daki bir yolsuzluk sebebiyle gözaltına alınmasından beri bir zamanlar yakın olduğu başkan Macron’a savaş açmış durumda.Seçimleri ikinci turda Macron’un kazanması bekleniyor. Ancak aşırı sağ oyların toplamda %30’a varması, Macron’un kabinesini sağcı bakanlarla doldurması ve anketlerde en yüksek oy alan solcu adayın ancak beşinci sıraya acıkabilmesi, Fransa’nın dümeni iyiden iyiye popülizme kırdığını gösteriyor.&nbsp;Dünyadaki ülkelerin önemli bir kısmında siyasi alt üst oluş hız kesmeden devam ediyor. Bunları inceleyip size sunmaya devam edeceğiz efendim.&nbsp;

Aşırı sağcı televizyon yorumcusu Eric Zemmour Fransa'da başkanlığa oynuyor. 

Fransa Trump’ını buldu mu?

Mısır Başkanlık Sözcüsü 3 Kasım’da yaptığı açıklamada, devlet dairelerinin aralık ayından itibaren Kahire’nin 45 km doğusundaki yeni idari başkente taşınacağını ilan etti. Altı aylık bir deneme süresinden sonra, Kahire’deki bütün devlet kurumlarının bu yeni başkente yerleşmesi bekleniyor. Birçok devlet henüz çekimser davransa da Bangladeş, büyükelçiliğini taşımak için yeni başkentten arsa aldığını duyuruverdi.2015’te Mısır 2030 Vizyonu kapsamında, 6 milyon kişinin yaşayacağı yeni bir başkent kurulacağı açıklanmıştı. Mısırlılar ellerini çabuk tutmuş. Şehrin isminin belirleneceği yarışma henüz tamamlanmadı ama devlet yeni merkezine yerleşmeye başladı bile.&nbsp;İsmini arayan şehrin 68 milyar dolar maliyeti olacağı düşünülüyor. Tabii böyle mega projelerde bütçe hesabı pek güvenilir olmuyor. 2015’te 30 milyar, 2017’de 50 milyar diye hesap edilen miktar her sene artıyor. Şimdiden Mısır’ın dış borcunun yarısına denk geliyor. Olsun, itibardan tasarruf olmaz. 700 km2’lik, yaklaşık Singapur ya da Yalova yüzölçümüne sahip bu yeni idari merkezin akıllı şehir konseptinde inşa edildiği söyleniyor.&nbsp;Her şehir sakinine 15 m2 yeşil alan düşsün diye çölün ortasında Central Park’tan iki kat büyük dev bir yeşil alan yaratılıyor.&nbsp;Başkanlık sarayı kompleksi, parlamento ve 30 bakanlık artık Kahire’de olmayacak.&nbsp;Orta Doğu’nun en büyük katedraliyle, Mısır’ın en büyük camisi de şehrin anıtlarından. Afrika’nın en uzun gökdeleni şu anda inşa halinde, 2030’da ise Burj Halifa’yı geçerek dünyanın en uzun gökdeleni olması planlanan Oblisco Capitale de sırada.&nbsp;İnşası bittiğinde Mısır Genelkurmayı, Orta Doğu’nun en büyük askeri binası unvanını alacak Oktagon’a taşınacak. 2019’da açılan Capital Uluslararası Havalimanı da Kahire ve Sphynx’in yanında senede bir milyon yolcu kapasitesiyle Mısır’ın yeni başkentine ulaşımı sağlayacak.Mısır, bu hamlesine Kahire’nin aşırı nüfus ve ara sokakları bile felç eden kronik trafik problemi gibi sebepleri gerekçe gösteriyor. Kahire’nin nüfusu 22 milyon. 2050’de bu sayının en az iki katına çıkması bekleniyor. Şehirde bir yerden bir yere gitmek belli ki İstanbulluları bile zorlayacak raddeye gelmiş.&nbsp;Mısır, devlet başkanlarının dev inşaat projelerine çok meraklı olduğu bir ülke. Dünyada da başkentini taşıyan ilk ülke değil. Yine de bir hayli sıra dışı bir durumla karşı karşıyayız.Şehrin inşaatında söz, yetki ve mühür Mısır Silahlı Kuvvetleri’nde. Projeyi yürüten devlet kuruluşunun yarısı orduya ait olduğu gibi işin başında da emekli bir general var.&nbsp;Mısır Başkanı ve tabii ki kendi de emekli general olan Abdülfettah es-Sisi, önceki başkanlardan Enver Sedat’ın zamanında yaptığı gibi şehre henüz kendi adını vermedi. Ama şehrin ve Mısır’ın en büyük camisine El Fatih ismini vererek varlığını unutturmadı. Zaten Mısır televizyonları da Sisi’nin yeni şehre ziyaretlerini düzenli yayınlıyor.&nbsp;İnşaat faaliyeti Kahire’de de sürüyor. Kenar mahalleler kentsel dönüşüm yoluyla bizdeki Fikirtepe’yi andıran şekilde mutenalaştırılıyor. Geniş otoyollar ve onlarca köprü inşa ediliyor. 850 bin Kahireli evinden olmuş durumda. Aldıkları tazminatlarla eskiden ev sahibi oldukları mahallelerde şanslılarsa ancak kiracılar şimdi. Çoğu başka yoksul mahallelere göç etti. &nbsp;Kişi başına düşen gelirin 3 bin dolar olduğu ülkenin yeni başkentinde en uygun ev 50 bin dolar. &nbsp;Ortaya çıkacak devasa rant ise projeyi yöneten orduyu ve özel sektörü bir hayli zengin edeceğe benziyor. Mısır Silahlı Kuvvetleri, hem yeni binaların hem de Kahire’de boşaltılacak devlet binalarının satışından büyük gelir elde edecek.&nbsp;Tahrir Meydanı’nı anmadan Mısır hakkında yazmak pek mümkün değil. Sisi, Tahrir’i kaybeden Mübarek ve Mursi’nin akıbetinden çıkarttığı dersi hayata geçiriyor. Halkın başkentin sokaklarını ve meydanını ele geçirmemesi gerekiyor.&nbsp;Kahire’ye kurulan yeni ulaşım altyapısı ve onlarca köprü yeni merkezden Kahire’ye askeri personelin sevkini çok kolaylaştırıyor. Fakir fukaranın parası yeni şehirde yaşamaya yetmeyeceği için, Mısır devleti isyan etme ihtimali bir hayli düşük memur sınıfı ve hali vakti yerinde Mısırlılarla beraber surlar ardına çekiliyor. Özel sektör ve askeriye girift ilişkilerle birbirine bağlanırken Sisi, iktidarını sırtını ikisine de yaslayarak pekiştiriyor.&nbsp;Artık Kahirelilerin canına tak edip Tahrir’i ele geçirmeleri iktidarı devirmeye yetmeyecek gibi görünüyor. Ne dersiniz, bu yeni şehrin adı ne olur?

Mısır, önümüzdeki ay devlet dairelerini yeni başkentine taşıyor.

Bu şehir arkandan gelecektir

Türkiye’nin Joe Biden’ın girişimiyle toplanacak Demokrasiler Zirvesi’ne davet edilmediği haberlerine <a fr-original-style="" href="https://tr.euronews.com/2021/11/05/biden-yonetimi-demokrasi-zirvesi-ne-turkiye-ve-macaristan-davet-etmedi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">rastlamış olabilirsiniz</a>. Haber, Politico sitesinin ulaştığı gayrı resmi davetliler listesine <a fr-original-style="" href="https://www.politico.com/news/2021/11/04/biden-democracy-summit-technology-519530" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">dayanıyor</a>.&nbsp;Türkiye ve Macaristan’ın davetliler arasında olmadığına ilişkin kulis haberleri, ekim ayında çıkmaya başlamıştı. Biri AB diğeri NATO üyesi bu iki ülkenin demokrasi ittifakına çağrılmamasının sebeplerini anlamak için, Biden’ın Demokrasiler Zirvesi ile ne amaçladığına bakmak gerekiyor.&nbsp;Beyaz Saray, zirvenin üç temel amacını otoriterliğe karşı mücadele, yolsuzlukla savaş ve insan haklarına saygının güçlendirilmesi olarak sıralıyor. 107 devletin çağrıldığı zirvenin ilk ayağı sanal ve 9-10 Aralık tarihlerinde gerçekleşecek. Takip eden sene, zirvede &nbsp;kararlaştırılan eylemlerin hayata geçirilmesi ve 2022’de yüz yüze düzenlenecek liderler toplantısıyla bir demokrasi ittifakı kurulması öngörülüyor.&nbsp;Biden bakımından, özellikle Kongre baskını sonrası işin iç siyasetle de ilgisi büyük. Donald Trump’ın otoriter rejimlerle iyi geçinmesinin, içerideki radikal Trumpçıları cesaretlendirdiği tespitleri var. Putin yetkileriyle donanmış bir Trump hayalini kuranlar az değil.&nbsp;Demokrasi yerine otoriterliği tercih edenler sadece kutuplaşmış Amerikan siyasetindeki radikal Cumhuriyetçiler değil. Çin ve Rusya, birçok lidere, Batı tipi demokrasilerinden daha cazip bir model sunuyor. Dünya demokrasi endeksleri her geçen sene dünya çapında hak ve özgürlüklerdeki sınırlamaların arttığına işaret ediyor.&nbsp;Dolayısıyla bu zirve safların kesinleşmesinin, yeni Soğuk Savaş diye de anılmaya başlayan içinde bulunduğumuz dönemin taraflarının netleşmesinin ilk ve önemli adımlarından biri. Demokrasi, Biden yönetimi tarafından esnek yorumlanıyor. Macaristan ve Türkiye’nin davet edilmediği partide Pakistan ve Hindistan’ın boy gösterecek olması, işin içinde Çin’i çevrelemek varken demokratik kaygıların görmezden gelinebileceğini gösteriyor. Ancak meseleyi salt pragmatik bir diplomatik hamle diye nitelememekte fayda var. Trump’ın başkanlığında uluslararası itibarı gerileyen ABD’nin “yumuşak güç” kullanarak, yeniden bir çekim merkezi olmak istemesi de zirvenin diğer ayağı. Yumuşak güç teorisinin kurucusu, siyaset bilimci Joseph Nye <a fr-original-style="" href="https://www.project-syndicate.org/commentary/american-democracy-and-soft-power-by-joseph-s-nye-2021-11" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">toplantıdan umutlu</a>.&nbsp;Demokrasiler Zirvesi anlık bir kararın sonucu değil. Biden’ın seçim kampanyasındaki dış politika vaatlerinden biriydi. Henüz sürecin nasıl işleyeceği belli değil. Gözlemcilerin yorumları temkinli. Rusya-Çin kampından henüz sadece Rusya itirazını dillendirdi. Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ABD’nin Rusya’nın ortaklarına sulanmasına kaşlarını kaldırdı, ABD’nin kimi davetlilerle derebeylerinin tebaasına davrandığı gibi muamele ettiğinden yakındı.&nbsp;Çin’den şimdilik bir ses gelmedi. Ancak Tayvan’ın da zirveye katılacak olmasının cevapsız kalmayacağı açık. Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesini sadece İsrail ve Irak’ın temsil etmesi de ilerisi için takip edilmesi gereken bir konu.&nbsp;9-10 Aralık’ın gündemi hummalı bir faaliyetle belirlenmeye çalışılıyor. Kapsamın geniş olacağı ve sivil toplum örgütlerinin katılımının sağlanacağı da belirtiliyor. Gündem başlıklarından ilk sızan "Teknolojik İttifak" teklifi. “Otoriter rejimlerin eylemlerine karşı ortak bir cevap” vermeyi hedefleyen bu ittifakın veri güvenliği, teknoloji platformlarının regülasyonunda iş birliği, ortak siber güvenlik standartları gibi hedefleri var. Hem internetin parçalanması tartışmasını alevlendirecek hem de büyük teknoloji devleri-demokrasi ilişkisini masaya yatırabilecek bir gelişme.Bunun yanı sıra kimi yaptırım mekanizmalarının fiiliyata geçmesi, yolsuzlukla uluslararası mücadele, BM’de Çin ve Rusya etkisine karşı ortak hareket etmek gibi şimdilik içeriği belirsiz gündem maddelerinden de bahsediliyor.Türkiye’nin davet edilmemesini hatları belirmeye başlayan daha geniş bir perspektifte düşünmekte fayda var. Saflar netleşirken Türkiye’nin üzerindeki baskı artıyor.

Türkiye'nin davetli olmadığı Demokrasi Zirvesi ABD öncülüğünde 9-10 Aralık'ta yapılacak. 

Demokrasiler Partisi’nin davetliler listesi

Herhâlde cumhuriyetin ilelebet payidar kalacağına en çok Romalılar inanıyordu. Dile kolay, antik dünyada 482 sene boyunca cumhuriyetle yönetilmişlerdi. Krallarını alaşağı etmişler, Senato’nun merkezde olduğu, gayet kompleks ve hassas bir sistem kurmuşlardı. Her şey de yolunda gibiydi. En azından toplumun hâli vakti yerinde olanları, eşrafı için işler tıkırındaydı. Koca bir coğrafyayı aralarındaki çıkar çatışmalarını, kurdukları cumhuriyetin kurumları aracılığıyla dengeleyerek idare etmenin yolunu bulmuş gibilerdi.Roma Cumhuriyeti’nin sonsuza kadar süreceğine inanmamak için hiçbir sebep yoktu. Bundan dolayı, devletlerini gururla "civitas eterna"&nbsp;diye anıyorlardı. Osmanlı’nın "devlet-i ebed müddet" yani sonsuz devlet kavramı Roma’dan miras. Bu sonsuza gidecek cumhuriyetin siyasi ve hukuki ifadesinin zirvesi Cicero’nun yazı ve söylevlerindedir. Roma Cumhuriyeti bir insanda cisimleşse, muhtemelen Cicero donuna bürünürdü. Formülün işletilmesi karmaşık olsa da, özü basitti. Hukukla birbirine bağlı vatandaşlar, haklarının karşılığında ödevler de yüklenerek beraber “kamusal şey"i, “res publica"yı oluşturuyordu.&nbsp;Hep beraber kurulmuş, ortaklaşa bir şeydi cumhuriyet. Tamamen de o sebeple asırlar boyunca sarsılmayıp güçlense de ölümü biraz da mukadderattandı. Zira aslında işler pek de ortaklaşa yürümüyordu.Cumhuriyeti her zerresinde yaşamış, darbe girişimlerine karşı Senato’yu ayakta tutmuş, Roma siyasetinin neredeyse her kademesinde ter dökmüş Cicero, cumhuriyetin yıkılışına şahit oldu. Kafası kesildi ve artık zehir saçtığı düşünülen yazıları kaleme alan elleri kopartılıp şehir meydanında sergilendi.&nbsp;Roma’nın cumhuriyetten imparatorluğa geçişi çok verimli bir tarihsel dönemdir. İnsanların ismine aşina olduğu Romalı karakterlerin büyük çoğunluğu birbirini tanıyan, aynı dönemin karakterleridir. Sezar, Augustus, Cicero, Kleopatra, Markus Antonius, Brutus vs... Shakespeare oyunları da Roma tarihinin bu dönemi etrafında dolaşmayı sever.&nbsp;Benim de hakkında okumayı sevdiğim bir dönemdir. Cumhuriyet bayramlarında da sıklıkla aklıma düşer. Ne oldu da Cicero’nun üzerine titrediği cumhuriyetin kurumlarının altı boşaldı, muzaffer komutan Sezar ordularını neden Roma’nın üzerine sürdü, nerede ne oldu da az dayansa 500 seneyi devirecek cumhuriyetin kendi devriliverdi.&nbsp;Tahmin edersiniz ki bu soruyu soran çok. ABD başta, dünyanın içinden geçtiği derin demokrasi krizinde bu soru çok daha sıklıkla gündeme geliyor. Aslında geç bronz devri çöküşü başta olmak üzere bütün sistem çöküşleri yeniden masaya yatırılıyor. Benzer bir sistem yıkılışı sürecinden geçtiğimizi düşünenlerin sayısı ve etkinliği giderek artıyor. Bu konulara artan ilgi de bunun göstergesi.Bir sistem tek bir nedenden yıkılmaz. Birçok faktör devine devine bu sonucu oluşturur. Ancak günümüzle kıyaslandığında Roma’da cumhuriyetin yıkılıp imparatorluğun kurulması sürecinden öğrenecek şeylerimiz var.Bir defa cumhuriyet kapsayıcı olmazsa kırılganlaşıyor. Siyaset, aslen Roma’yı kuran Romulus’un senatosundaki 100 senatörün ailelerinden gelenlerin alanıydı. Ahaliye pleb deniyordu ve siyasete katılımları kısıtlıydı.&nbsp;Roma ezeli rakibi Kartaca’yı ezip geçtikten sonra (bütün bu hikayenin sonunda Kartaca’nın büyük komutanı Hannibal’in Gebze’de otoyola yakın bir yerlerde gömülmesiyle sonuçlandığını not düşeyim☺) yayıldıkça yayıldı. Askeri harcamalar arttı, zaten eşitsizlik üzerine kurulan toplumsal düzenin iyice cılkı çıktı.&nbsp;Askere para yetiştirmek zor iş. Bir yerden sonra askerler, devlete değil generallerine sadakati seçti. Giderek artan gelir adaletsizliği pleblere “yetti gayrı” dedirtti. İsyanlarını kendileri örgütleyemediler. En asil ailelerden gelenler rakiplerini ezmek için plebleri örgütlemeye başladı. Popülizmin temellerini pleblerin isyanını kendi kişisel ajandaları için sömüren soylular attı diyebiliriz. Bugün Trump’ın “kara kalabalıklar”dan aldığı desteğin mekanizması Roma’da da mevcuttu.Cicero’nun cumhuriyeti bir zümrenin tahakkümüydü. Sonradan birbirine düşman olacak Romalı asiller, köleler Spartakus önderliğinde isyan ettiğinde tek vücut olup binlerce köleyi kilometrelerce yolda sırayla çarmıha germeyi bilmişlerdi. Bütün yollar Roma’ya biraz da böyle çıkmıştı.Ana emek kölelere dayanır, eşitsizlik fırlar gider, yoksul halkın gözlerinin önünde sergilenen şatafattan biraz kırıntı alabilmesi için askere yazılması gerekir, popülist soylular halkın isyanını kendi çıkarları için sömürüp toplumu kutuplaştırırsa ilelebet payidar kalacağına güvenilen cumhuriyetin göçüp gitmesinden başka seçenek kalmaz. O zaman herkesin merak ettiği sorunun bugünkü kavrayışla kabaca özeti bu.Bir yönetim sistemi kapsayıcı ve adil olmazsa yıkılır gider.&nbsp;Cumhuriyet fazilettir’in fazileti de bu olsa gerek. Halklar diktatörün istikrarını, halktan yana olmayan cumhuriyetin ikiyüzlülüğüne her zaman tercih edecektir. Öyle olduğu için “civitas eterna” Sezar’a “dictatur in perpetuum” yani daimi diktatör unvanını verdi.Uzun lafın kısası, gelir adaleti ve toplumsal eşitlik gözetmeyen her siyasi akım cumhuriyet karşıtıdır. En güvenilen devlet kurumları bile bir kuşakta yıkılabilir. Halkın haklı isyanı üzerinde sörf yapmaya hevesli çok diktatör vardır.Gelgelelim “res publica”, “kamusal şey” diktatörlerden de her yönetim şeklinden de eskidir. Cicero ya da Sezar’ı bilip de Spartakus’te karar kılanların kararlılığının dayanağı da bu olsa gerek.&nbsp;Cumhuriyet hepimizin ortak varlığı olmamaya direnirse yıkılır gider. Hakkını savunmak aslen cumhuriyeti savunmaktır. Savunulmayan bir kamusal ortaklığın da yağmalayanı çok olur.&nbsp;

Roma Cumhuriyeti'nin yıkılış süreci, bir cumhuriyetin neden yıkılabileceğini özetler nitelikte.

ABD’nin 21 Ekim’de Alaska’da bulunan Pacific Spaceport Complex uzay üssünde yaptığı hipersonik füze testi başarısızlıkla<a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2021/10/21/politics/us-hypersonic-test-fails/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;sonuçlandı</a>. Pentagon’un kısa bir metinle duyurduğu bu haberin ardında giderek ivme kazanan bir silahlanma yarışı var.&nbsp;OnYirmiOtuz’un ikinci sayısında Çin’de yaşanan ve dünyanın önemli bir kısmını da etkilemesi beklenen küresel enerji krizinden bahsetmiştim. Yazının sonunda, büyükşehirlerine, fabrikalarına elektrik yetiştiremeyen Çin’in hipersonik füze denemesi yapmaktan geri kalmadığını <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/616eea59f88d4f0006d939cb" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">eklemiştim</a>. &nbsp;Çin ve ABD arasındaki gerginliği BM Genel Sekreteri Antonio Guterres "Büyük Yarılma” diye tanımlıyor. Doğrusu artık gına getiren “Yeni Soğuk Savaş” tabirinden daha yaratıcı. Bu dönemin ileride hangi isimle anılacağını şimdiden tahmin etmek güç. Ancak isim verilmesi gereken bir dönemin başlangıcında gibiyiz.&nbsp;Soğuk Savaş’ın askeri cephesinin en önemli tartışma konusu nükleer silahlardı. Silahlanma yarışı sonucunda iki süper gücün doğrudan sıcak çatışma durumunda birbirlerini karşılıklı imha edecekleri ortaya çıktı. Savaşın soğuk kalmasını da bu “dehşet dengesi” diye anılan hassas nükleer dengeye borçluyuz.Hipersonik füzeler, bu dengeyi altüst etme potansiyeli taşıyor. Hipersonik, ses hızından en az 5 kat daha hızlı seyreden füzelere verilen isim. Eski usul balistik füzeler önce uzaya fırlatılıyor, hedefine oradan varıyor. Yörüngesi mancınığı andırıyor. Hipersonik füzelerse düşük irtifada seyrettikleri yetmezmiş gibi hava savunma sistemlerinden kaçacak ve hedefi vuracak manevra kabiliyetine de sahip. Yani saatte en az 6200 km hızla, alçaktan uçan ve kıvrak, dolayısıyla radarla tespiti çok zor yeni nesil bir füzeyle karşı karşıyayız.&nbsp;İşte bu füzeler, nükleer başlık taşıyabiliyorlar. ABD’nin radar sisteminin de, emir-komuta yapısının da bu füzelere hazırlıksız yakalandığı haberleri çıkmaya başladı. ABD Başkanı Joe Biden, muhabirlerin sorusu üzerine Çin’in hipersonik füzelerinden kaygılı olduğunu açıkladı. Amerikan testinin başarısız olduğu haberiyse bundan bir gün sonra geldi. Kaygı muhakkak derinleşmiştir.&nbsp;Rusya, Çin ve ABD’nin hipersonik füze programları olduğu biliniyor. Ancak bu üçlü uzun süre yalnız kalacağa benzemiyor. Avustralya, Japonya, Hindistan, Fransa ve Almanya da bu teknoloji üzerine çalışıyor. Kuzey Kore geçen ay başarılı bir test yaptığını ileri sürdü ancak bu gelişme henüz teyit edilmiş değil. Ama kambersiz düğün olmaz tabii.&nbsp;Rusya, füze testlerinin başarılı geçtiğini açıkladı. Çin ise Biden’ı kaygılandıran füze testi iddiasını yalanladı, bir uzay aracını denediğini söyleyerek kafaları iyice karıştırdı.Rusya ve Çin, ABD’nin hava savunma sistemlerinin giderek gelişmesi sebebiyle balistik füzelerin yetersiz kalmasından çekiniyor. Cephanenizdeki nükleer silahları hedefe gönderecek kapasiteniz kalmazsa, caydırıcılık da dehşet dengesi de ortadan kalkıyor. En azından Rusya ve Çin’in gerekçesi bu. Ayrıca ABD’nin kendilerinden önce bu füzelere kavuşup nükleer cephanelerini imha etmesinden çekindikleri de biliniyor.&nbsp;Çin’in ABD’yi kendi bölgesinden uzaklaştırmak istediği açık. Çin ve Rusya bu hafta düzenledikleri ortak deniz tatbikatında, Japon adalarını ayıran boğazlardaki uluslararası sulardan geçerek gözdağı vermekten çekinmedi. Avustralya’dan so,nra Japonya da ABD kampındaki yerini sağlamlaştıracağa benziyor. ABD hava savunma sistemini aşan füzelere sahip bir Çin’in, Tayvan’a yapacağı bir askeri müdahalede eli güçlenmiş oluyor.&nbsp;Nükleer başlık kullanmadığı zaman da yüksek hızı sebebiyle büyük tahrip gücüne sahip bu füzeler bir süre gündemi belirleyeceğe benziyor.&nbsp;

Sesten 5 kat hızlı hipersonik füzeler, Soğuk Savaş döneminde sıcak çatışmayı engelleyen "dehşet dengesine" tehdit oluşturuyor. 

Silah yarışında hipersonik dönem

Çin’de yaşanan enerji krizi Türkiye’de ve tüm dünyada kış aylarına damga vuracak gibi görünüyor. Tekstilden ısınmaya her alanda sorun büyük. Belki elektrikler kesik ama başta Çin olmak üzere hiçbir ülke füze denemelerinden vazgeçmiyor.&nbsp;Geçen hafta, Çin’in Şanji eyaleti büyük bir sel felaketi yaşadı. Üç ay önce, Henan eyaletinde 300 kişinin ölümüne yol açan selle kıyaslandığında can kaybının 15’te kalması sevindirici. Ancak 2 milyon kişiyi etkileyen, 120 bin kişinin tahliye edildiği felaketi gündemde öne çıkaran ise Çin’in içinden geçtiği enerji krizini derinleştirmesi oldu.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kömür madenleri sular altında</h2>Şanji, Çin’in bu seneki kömür üretiminin üçte birini karşılıyor. Onlarca kömür madeni sel suları sebebiyle çalışamaz hâle gelince zaten eylül başından beri büyük bir enerji krizi yaşayan Çin’de kömür fiyatları hızla arttı.&nbsp;Ülkede haftalardır geniş ve uzun süren elektrik kesintileri yaşanıyor. Enerji şirketleri ev ve iş yerlerine verdikleri elektriği azaltsa da sanayi talebine yetişemiyor. Birçok sektörde üretim durmuş hâlde. Kömür fiyatlarındaki artış, elektriği zararına üretmek durumunda kalan bazı termik santrallerin kapanmasına yol açmıştı.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Avustralya ambargosu süreci tetikledi</h2>Çin, 2060’a sıfır net karbon hedefi koyduğu için kömür üretimini azaltmıştı. Ancak aşırı soğuk havalar, kömür fiyatlarının artması, Covid sonrası dünya ekonomisinin enerji talebinin artması, Çin mallarına talebin yükselmesi ve Çin’in en çok kömür aldığı ülke olan Avustralya’ya yönelik ambargosu birleşince ortaya henüz çözülemeyen bir enerji krizi çıktı.&nbsp;Hükümet, bu kriz karşısında kömür üretimini artırmaya karar vermiş ve daha önce kapanan madenleri açmıştı. İşte Şanji ve ondan önce Hennan’da gerçekleşen sel felaketleri bu madenleri de vurdu.Çin’de sanayinin sekteye uğraması bütün dünyayı etkiliyor. ABD’de sanayi sektörü, enerji üretiminin %20’sini tüketirken bu oran Çin’de %59. Çin, bireysel tüketiciyi ve küçük işletmeleri elektrik fiyat artışlarından korurken, maliyeti karbon salınımı ve enerji tüketimi yüksek sektörlere yüklemeyi tercih ediyor. &nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çin firmaları ABD’den sıvı doğalgaz almanın peşinde</h2>Yenilenebilir enerji kaynaklarına geçip, o alanda önderlik etmek isteyen ülkeyi zor bir kış bekliyor. Hasar gören kömür madenlerinin hızla yeniden üretime geçmesi için çalışılıyor. Çin firmaları ABD’den sıvılaştırılmış doğalgaz ithal etmeye uğraşıyor. Üretimin yavaşlamasının ilk vurduğu uluslararası sektörlerin başında tekstil geliyor. Perakende zincirleri özellikle Noel öncesinde tedarik sorunlarından dolayı endişeli. Enerji krizinin birçok alanda küresel lojistik zincirlerini uzunca bir süre aksatacağı öngörülüyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Her yerde sorun var</h2>Dünyanın üretim merkezindeki kriz dünyayı hafif hafif sarsmaya başladı. Ancak sorun her yerde. İç savaşın eşiğindeki Lübnan’da ekonomik kriz sebebiyle petrol bulunmuyor. Elektrik kesintileri kural haline gelmiş durumda. Birleşik Krallık, Brexit sebebiyle lojistik sorunlar yaşadığı için karşılaştığı petrol krizini aşmaya çalışıyor. Hindistan’da alarm<a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/2021/10/12/economy/china-india-coal-power-shortages-intl-hnk/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;zilleri çalıyor</a>. Artan doğalgaz fiyatları sebebiyle Avrupa ve Rusya’nın arası<a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-europe-58896847" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;limoni</a>.&nbsp;Türkiye de yaşadığı ağır ekonomik kriz ve artan enerji maliyetleriyle sert bir kışa girmeye hazırlanıyor. Bu konuya ilerleyen sayılarda ayrıca yer vereceğiz. Şimdilik durumun parlak gözükmediğini <a fr-original-style="" href="https://apos.to/s/616884921b8fe1000741cf9b" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirteyim</a>. &nbsp;Bu ay sonu Roma’da düzenlenecek G-20 zirvesinde, özellikle de enerji bakanlarının görüşmeleri neticesinde küresel enerji krizi hakkında daha somut tedbirler açıklanabilir.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hipersonik füze denemelerine devam</h2>Çin -herhalde her şeye rağmen süngüsünün düşmediği göstermek için-, pazar günü nükleer silah taşıma kapasitesine sahip, hipersonik füzesinin ilk denemesini yaptı. Dünya çevresini düşük irtifada kat ederek sesten 5 kat daha büyük bir hızla hedefine yönelen bu silaha karşı ABD’nin hava savunma sisteminin yeterli olup olmadığı kuşkulu.&nbsp;Yani belki elektrikler kesik ama ses ötesi füzeler vızır vızır işliyor.

Başta Çin, hiçbir ülke enerji krizine rağmen füze denemelerinden vazgeçmiyor. 

Elektrikler kesik, füzeler vızır vızır

Ünlü roman yazarı Margaret Atwood, iklim aktivisti Greta Thunberg’i "günümüzün Jan Dark’ı" olarak tanımlıyor. Thunberg’i, kutsal bir çağrıyla kitleleri bilinçlendirip yüreklendirmesi bakımından 15. yüzyılın savaş kahramanı, önce yakılıp sonra azize ilan edilen bu karaktere benzetenler çok. Hatta bu benzetme Polonya’da ders kitaplarına kadar girmiş. Genç iklim hareketi önderini Jan Dark olarak resmeden yağlı boya tablolar <a fr-original-style="" href="https://www.saatchiart.com/art/Painting-Greta-D-Arc-climate-crusader/725142/4807353/view" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bile mevcut</a>. &nbsp;Thunberg’in de aralarında bulunduğu bir grup çocuk ve genç iklim aktivisti, dünya çapında bir hukuk mücadelesine girişti. Çeşitli sivil toplum örgütleri ve hukukçular tarafından desteklenen 15 çocuk, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi’ne başvurmuştu. Şikayet dilekçelerinde Arjantin, Almanya, Fransa, Brezilya ve Türkiye’nin olası sonuçlarını bilmelerine rağmen karbon salımını engellemedikleri için Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiğini öne sürüyorlardı.Komite, 11 Eylül’de kararını açıkladı. Başvuru, taraf devletlerin iç hukuk yolları tüketilmediği için reddedildi. Karar, davacılarda derin bir hayal kırıklığı yarattı.&nbsp;Ancak Çocuk Hakları Komitesi’nin gerekçeli kararı incelendiğinde, bardağın dolu tarafı da görülebiliyor.Komite, kararla beraber şikayetçi çocuklara ilk isimleriyle hitap ettiği açık bir mektup yayımladı. Mektupta kararın olumlu yanlarına vurgu yapılıyor. Komite, “devletlerin karbon salımının iklim değişikliğini kötü yönde etkilediğini ve iklim değişikliğinin devletlerin sınırlarının dışında yaşayan çocukların haklarına olumsuz etkileri olduğunu” açıkça kabul etti.&nbsp;Devletlere gerekirse kanuni değişikliklerle çocukların iklimle bağlantılı hak ihlalleri için başvurabilecekleri etkin hukuki yolları sağlamaları çağrısında bulundu. Bu gerçekleşmez ya da başvurular adil bir şekilde ele alınmazsa devreye gireceğini de açıkladı. Yani hem devletlerin iklim değişikliği konusunda sorumluluğunun ülke sınırlarıyla sınırlı olmadığını kabul etti, hem de meselenin ulusal düzeyde çözülememesi durumunda alacağı muhtemel kararın da ipucunu verdi.Çocukların, iklim krizini uluslararası yargıya taşımalarının tek örneği bu değil. Yaşları 8 ile 21 arasında değişen altı Portekiz doğumlu çocuk ve genç, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 33 devletin karbon salımı sebebiyle başta yaşam hakkı olmak üzere Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiği gerekçesiyle başvurdu.&nbsp;Mahkeme konunun aciliyeti ve önemi sebebiyle başvuruyu hızlandırılmış usulle ele almaya karar verdi. Devletler ilk savunmalarını verdi. Çocuk Hakları Komitesi’nin kararı, AİHM’i altı Portekiz doğumlu çocuğun lehine bir yorum yapması için cesaretlendirebilir.&nbsp;Yine gençlerin ve ailelerin ön planda olduğu bir başka başvuru ise Avrupa Birliği’nin üst yargı organı Avrupa Adalet Divanı’nın önünde. “Halkın İklim Davası” adı verilen davayla beraber BM ve Avrupa Konseyi’nden sonra, konu AB’nin yargısal organı önünde de değerlendirilecek. Greta, o davada da aktif.&nbsp;Hollanda’da ulusal mahkemelerin iklim değişikliği ve karbon salımı konusunda Hollanda hükümeti ve Shell aleyhine verdiği kararlar, uluslararası mücadelenin ulusal ayaklarının da oluşmaya başladığını gösteriyor.&nbsp;Çocuk ve gençlerin önderliğinde iklim değişikliğiyle hukuki mücadele çok boyutlu olarak artmaya ve çeşitlenmeye devam edecek gibi görünüyor.&nbsp;Mars Üçlemesi romanlarıyla tanınan saygın bilim kurgu yazarı Kim Stanley Robinson, yakın gelecekte geçen son romanı Ministry of the Future’da, iklim aktivisti çocukların girişimiyle BM çatısı altında kurulan Gelecek Bakanlığı’nın dünyanın kaderini nasıl değiştirdiğini anlatıyor. Kitap herhalde okuduğum en gerçekçi bilim kurgu romanıydı.Türkçe çevirisinin basımının eli kulağındadır diye tahmin ediyorum. Belki de Robinson’ın kehanetinin gerçekleşmesinin ilk adımlarını izliyoruz.&nbsp;

Greta Thunberg’in başını çektiği iklim aktivisti çocuklar, BM’den tam olarak istediği sonucu alamasa da iklim krizini ciddiye almayan devletlerin peşini bırakmaya hiç de niyetli değil.

Davacı: Çocuklar -
Davalı: Devletler -
Suç: Gelecek hırsızlığı

Son zamanlarda Çin’in dikkat çeken faaliyetleri sadece dış politika kaynaklı değil. Çin Halk Cumhuriyeti Başkanı Şi Cinping, yaz başından bu yana özellikle eylülden beri, içeride bütün düğmelere aynı anda basmışa benziyor. Eğitim, eğlence sektörü, bilgisayar oyunları, büyük teknoloji şirketleri… Baskı dalgasından nasibini almayan yok. Hızını alamayıp olup biteni bir Kültür Devrimi diye <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=WjfNYnYO6V0" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">niteleyen çok.&nbsp;</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şu tableti elinden bırak artık&nbsp;</h2>Geçen ay 18 yaşından küçüklerin bilgisayar oynamaları haftada toplam 3 saat olacak şekilde kısıtlandı. O da herhangi bir üç saat değil. Cuma akşamı dahil hafta sonları günde bir saat.Oyunlara ancak gerçek kimlikle giriş yapılabilecek. Kullanıcıların reşit olup olmadığı yüz tanıma yazılımlarıyla denetlenecek. Oyunlardaki LGBTİ+ ya da “efemine” karakterler daha önce yasaklanmıştı. Beş altı sene önce konsol oyunlarının yasaklandığı, çocuk ve gençlerin askeri rehabilitasyon merkezlerinde bilgisayar oyunu bağımlılığı tedavisine alındığı da biliniyor.Kimilerinin uygulanmasını zor bulduğu yasak, şimdilik sert bir şekilde <a fr-original-style="" href="https://qz.com/2056875/chinas-crackdown-on-video-games-is-getting-more-serious/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">takip ediliyor.&nbsp;</a>Çin’in devasa bilgisayar pazarı, 100 milyar dolarlık Amerikan oyun sektörünün gelirinin dörtte birini oluşturuyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Aradığınız "celebrity"ye ulaşılamadı&nbsp;</h2>Ünlüler ve fan kültürü de Cinping’in hedefinde. Ülkenin en ünlü oyuncularından Zhao Wei siber dünyadan silindi. Wei, oyunculuğunun yanında başarılı bir şarkıcı, yapımcı, yönetmen ve Alibaba’ya yaptığı yatırımlarla zengin bir iş kadını. Çin ve Çince konuşulan dünyanın belki de en popüler oyuncusu. Geçen ay ortasından beri Çin internetinde ara ki bulasın.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/9/6/1633772578659.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: What's On WeiboBaşka bir oyuncu, Zhen Shuang’in yer aldığı tüm yapımlar ise vergi kaçakçılığı gerekçesiyle ekranlardan kaldırıldı, yapımcıların Shuang’a yeni projelerde yer vermesi yasaklandı. Artık internet sitelerinde ya da sosyal medyada ünlüler için popülerlik sıralamaları yapmak yasak. Devasa boyutlara ulaşan fan kulüplerine ağır sınırlamalar getirildi. Gençlerin “idolleri” için oy kullanmaları, ünlülerin ürünlerini almaları, fan kulüplerine girmeleri kısıtlandı. Çin’de markaların reklam harcamalarının yarısının bu dev fan gruplarına yönelik olduğunu belirtmek gerek.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dersimiz başkanımız</h2>Çin’de lise ve üniversite sınavları nedeniyle milyarlarca dolarlık bir özel ders ve dershane sektörü gelişmiş. Yaz aylarında yasaklandılar. Bununla da kalmadı, yabancı öğretmenlerden online ders almak da yasak kapsamına girdi.&nbsp;İngilizce dersinin ağırlığı azaltıldı, Başkan Cinping’in görüş ve düşünceleri ise müfredata girdi. Eğitim teknolojisi şirketleri de borsada dibi gördü. Her ne kadar birçok aile, dershane masrafından kurtulduğuna sevinse de sistemin nasıl işleyeceği <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2021/09/22/the-casualties-of-chinas-education-crackdown/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">merak konusu.&nbsp;</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ağanın datasının üzerine data olmaz&nbsp;</h2>Tüm bunların yanında belki de hepsinden önemlisi Çin’in 15 senedir boş alan verdiği teknoloji şirketlerine müdahale etmeye başlaması. Devlet, vatandaşları hakkında data toplama tekelini büyük teknoloji şirketlerine kaptırmamaya niyetli. Kullanılan algoritmalar da denetim altına alınıyor.&nbsp;Büyük teknoloji firmalarıyla devletler arasındaki mücadele kızışırken Çin’in bazı konularda Batı’ya örnek olabileceğini <a fr-original-style="" href="https://time.com/6094156/china-big-tech-regulation-us/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyleyenler de var.</a> Geçen sene Alibaba’nın kurucusu Jack Ma, ülkenin bankacılık ve ekonomi yönetimini eleştiren sözlerden sonra üç ay ortadan kaybolmuş, Ma’nın şirketlerinin borsa değeri 65 milyar dolar azalmıştı.&nbsp;ABD Başkanı Joe Biden’ın, Cinping’le yılbaşına kadar sanal da olsa görüşeceğinin açıklanmasının Alibaba hisselerine borsalarda son dört senenin en iyi gününü yaşattığını da <a fr-original-style="" href="https://www.barrons.com/articles/alibaba-stock-didi-china-51633615308?tesla=y" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">not edelim.</a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni Çağ</h2>Bu sene Çin Komünist Partisi’nin 100. yılı. Parti’nin kasım ayında yapılacak Genel Kurulu’nda Şi Cinping’in tarihi bir konuşma yapacağı iddiaları güçlü. Cinping’in 2017’deki Genel Kurul’da partinin yıldönümü olan 2021’e “orta halli müreffeh bir toplum” olarak girmekten bahsettiğini, Çin Halk Cumhuriyeti’nin 100. yılı 2049’a kadarki zaman dilimini “Yeni Çağ” diye adlandırdığını hatırlamakta fayda var. Çin Yeni Çağı ipuçlarını vermeye başladı.

Çin'de kimilerinin "Kültür Devrimi" olarak adlandırdığı dönemde devlet regülasyonları artıyor. 

Başkan Baba’nın Yeni Çağı

Avustralya, 2016’da Fransa’yla 66 milyar dolarlık denizaltı almak üzere anlaştı. Bu satış, Fransız Savunma Sanayii için önemli bir hamleydi. Hem az gelir değildi hem de Fransız envanterindeki nükleer güçlü saldırı denizaltısı Barracuda’ların, elektrikli ancak havadan bağımsız itki sistemiyle güçlendirilmiş varyantı <a fr-original-style="" href="https://thediplomat.com/2011/11/why-australia-needs-nuclear-subs/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vitrine konacaktı.&nbsp;</a>Alışveriş, Avustralya için de avantajlı görünüyordu. Collins sınıfı elektrikli denizaltılar, uzun mesafe görevler için yetersizdi. En az 30 sene ömürlü, standart elektrikli denizaltılardan daha uzun menzilli yepyeni 12 denizaltı, nükleer teknolojiye sahip olmayan Avustralya için ideal bir çözüm gibiydi.&nbsp;Gelgelelim, geçen ayın 15’nde ABD, Birleşik Krallık ve Avustralya üçlü bir güvenlik paktı ilan etti. Fransa, AUKUS diye anılan pakta davet edilmediği gibi, Avustralya ihtar vermeden Fransız denizaltılarının satışını iptal etti. Fransız Dışişleri Bakanı Jean-Yves Le Drian “sırtımızdan bıçaklandık” diye isyan etti. Öyle ki Fransa, ABD ile diplomatik ilişki kurduğu 1778’den bu yana ilk defa büyükelçisini Paris’e çağırdı. Bütün bu tepkiye ve ortamı yatıştırmaya yönelik diplomatik temaslara rağmen, Avustralya’nın Amerikan ya da İngiliz nükleer denizaltılarını tercih edeceğine kesin gözüyle <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-58564837" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bakılıyor.&nbsp;</a><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir memleket gibidir gemi&nbsp;</h2>Bunların neden olduğunu anlamak için gözümüzü denizaltılardan lüks yolcu gemilerine çevirmemiz gerekiyor. İki Çin Cruise gemisi, dört senedir Güney Çin Denizi’ndeki Paracel adalarına turistik turlar düzenliyor. Çin’in Maldivleri denen bu küçük ada grubu, dünyanın en tartışmalı deniz alanlarından birinde bulunuyor. Çin; Endonezya, Filipinler, Malezya, Bruney, Tayvan ve Vietnam’ın da kıyısı bulunan deniz bölgesinin %90’ında hak iddia ediyor.<img src="https://images.aposto.com/2021/9/6/1633773261326.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Büyük enerji kaynaklarına sahip olduğu düşünülen Güney Çin Denizi’nde gerçekleşen senelik uluslararası ticaret 5 trilyon dolar. Dolayısıyla lüks yolcu gemileri sadece pahalı ve güvertesinde toplu yoga derslerinin yapıldığı sıkıcı bir tatil anlayışının eseri değil. Üç günlük seyahat, yolcuların küçük balıkçı adalarında bayrak törenlerine katıldığı, geminin sinemasında milliyetçi filmler izleyip hep beraber marşlar söyleyerek Çin’in bölgedeki egemenliğini <a fr-original-style="" href="https://edition.cnn.com/travel/article/south-china-sea-paracel-islands-cruise-tourism-intl-hnk/index.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kutsadığı etkinlikler.&nbsp;</a>Çin’in sadece doğal adalarla yetinmediği, askeri varlığını yapay adalarla da pekiştirdiğini de akılda tutmak gerek.&nbsp;Kimi raporlara göreyse bu turistik gemilerinin yolcularında görülen militarist ruh yakında gemilerin kendine de yansıyacak. Bu yaz, Çin’in askeri tatbikatlarına zırhlı araç ve askeri personel nakli için sivil yolcu gemilerini eklediği haberleri gelmeye başlamıştı. Çin’in bunları askeri nakliyat gemilerine çevirerek kapasitesini ciddi oranda arttırmaya niyetlendiği i<a fr-original-style="" href="https://asia.nikkei.com/Politics/International-relations/China-mobilizes-civilian-ferries-for-Taiwan-invasion-drills" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">leri sürülüyor.&nbsp;</a>Dünyanın en büyük deniz kuvvetine sahip Çin, neden yolcu gemilerini askeri amaçla kullanmayı planlıyor? Birçoklarına göre sebep açık. Çin, dünya tarihinin en büyük deniz çıkarmasını gerçekleştirip Tayvan’ı ana karaya bağlamayı hedefliyor. Tayvan uluslararası toplum tarafından tanınmasa da ABD ile ayrıcalıklı ilişkileri olan 23 milyonluk, zengin bir ülke. Son zamanlarda, bazen günde 50’nin üzerinde Çin savaş uçağı Tayvan <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-asia-58794094" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">üzerinde uçuyor.&nbsp;</a>Bu gelişmeler üzerine, Tayvan Dışişleri Bakanı Joseph Wu, Çin’e karşı savaşa hazırlandıklarını açıkladıktan sonra Avustralya’yı yardıma <a fr-original-style="" href="https://www.abc.net.au/news/2021-10-04/taiwan-preparing-for-war-with-china/100511294" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çağırdı.</a> Bir aralar Tayvan’ın özerkliğini koruyarak Çin’le birleşmesine taraftar olanlar, bugün Hong Kong’un başına gelenleri görünce iyimserliğini yitirmişe benziyor. Hong Kong’un görece özerkliği geçen sene tüm protestolar sert bir şekilde bastırılarak kaldırılmıştı.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tozu alınan nükleer silahlar</h2>Bölgede gerginlik giderek yükseliyor. Avustralya televizyonlarında nükleer savaş riski bile ciddi ciddi <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=kA2KaEKs1LA" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tartışılıyor.</a> İşte bu ortamda Avustralya’yı elektrikli denizaltılar kesmiyor. Artık sadece alanını korumayı değil uzun mesafe operasyonlarda kullanabileceği nükleer güçlü denizaltılara ihtiyaç duyuyor.&nbsp;Tüm bunlar yetmezmiş gibi Avustralya, Çin’i pandeminin kaynağı konusunda yeterince şeffaf davranmadığı iddiasıyla eleştirince ağır ekonomik yaptırımlarla karşılaştı. Yeni Zelanda gibi geleneksel müttefiklerine biraz mesafe koyup Çin’in suyuna gidebilecek bir konumda değil. Çin konusunda yumuşak bulduğu Fransa yerine ona karşı caydırıcı olacağını düşündüğü ABD ve İngiltere’yle beraber hareket edip denizaltının da iyisini <a fr-original-style="" href="https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210921-perception-that-france-is-too-soft-on-china-fed-australia-submarine-dispute" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">alma peşinde.&nbsp;</a>Çin’in Tayvan’a müdahalesi kaçınılmaz gibi. Artık kendini hem askeri hem de ekonomik olarak hazırlıklı hisseden Çin’in geri adım atmayacağını öngörmek zor değil. Amerikan özel kuvvetleri ve deniz piyadelerinin Tayvan ordusunu eğittiği haberleri de <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/u-s-troops-have-been-deployed-in-taiwan-for-at-least-a-year-11633614043" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gündemde.&nbsp;</a>Yine de içinize biraz su serpelim. 2022 Yaz Olimpiyatları Pekin’de. Tayvan’a çıkarma ve muhtemel bir Üçüncü Dünya Savaşı’nın Olimpiyatlar’dan önce gerçekleşmesi beklenmiyor.&nbsp;Not: Denizaltılar hakkındaki teknik ve stratejik değerlendirmesi için Doç. Dr. Bleda Kurtdarcan’a teşekkürler.

Asya-Pasifik'teki gelişmeler 3. Dünya Savaşı tartışmalarını doğuruyor. 

Denizaltının altındaki 3. Dünya Savaşı

15 yıldır Google, Yelp ve Pinterest’te çalışmış, data mühendisi ve Harvard’ın prestijli MBA programından mezun Frances Haugen, iki yıldır Facebook’ta kritik görevler alıyordu. Şirkette olan biten canına tak etti. Kamuoyuyla devleti, bu dev teknoloji şirketine müdahale etmeye çağırdı. Böylece Facebook’un kabarık skandallar listesine bir yenisi eklendi. Haugen, şirket içi on binlerce sayfa <a fr-original-style="" href="https://www.wsj.com/articles/the-facebook-files-11631713039" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: currentcolor none medium; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belge açıkladı.&nbsp;</a>&nbsp;Deneyimli data mühendisi, belgeleri “Facebook, her defasında para kazanmak için kendi çıkarlarını optimize etmeyi tercih etti” diye özetliyor.&nbsp;Facebook’un dezenformasyon ve şiddete tahrik eden içerikleri kaldırma konusunda attığı adımların göstermelik olduğu, Instagram’ın özellikle ergen kız çocukları arasında anoreksiyadan, intihara birçok eğilime yol açtığı, sosyal medyanın ergenler başta olmak üzere bağımlılık yaptığı, etkileşimi arttırmak uğruna bunlara müdahale edilmediği gibi bir çok sorunun Facebook tarafından bilindiği de ortaya çıkmış oldu.<img src="https://images.aposto.com/2021/9/6/1633775099905.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="Infinity" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable" width="550">Kaynak: TimeABD Senatosu’nda nadir görünen şekilde Cumhuriyetçilerle Demokratlar tek ses olmuşa benziyor. Haugen’ın Senato alt komitesindeki ifadesi, her partiden senatör tarafından ciddi bir destekle karşılandı.İfadenin, Facebook ve evlatları Instagram ve Whatsapp’ın dünya çapında saatlerce çökmesinden sonra gelmesi de dikkat çekti.&nbsp;Neredeyse 24 saat içinde gerçekleşen bu iki olay, büyük teknoloji şirketleriyle ilgili iki ana sorunu tekrar su yüzüne çıkardı. Sosyal medya şirketleri, algoritmalara dayandığını ileri sürerek nefret söylemi, kutuplaşma, ergenlerin akıl sağlığı, demokrasinin geleceği, dezenformasyon gibi konularda çok yetersiz kalıyor. Dünya ölçeğinde milyarlarca insanın, iletişim ve ticaret için kullandığı platformların tek elde toplanması, bir kriz anında ekonomik ve sosyal öngörülemez sorunlar yaratma potansiyeline sahip.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Lanetli şirket</h2>Senatör Richard Blumenthal’ın ifade sırasında söylediği üzere, ABD’de kamuoyu ve Senato’daki hava, Facebook’un zamanında tütün endüstrisinin başına gelenle karşılaştığı yönünde.&nbsp;Giderek lanetli bir şirket olarak anılıyor. Gençlerin uzak durduğu, üst düzey çalışanlarının başka şirketlere kapak atmak için uğraştığı hakikaten “uncool” bir marka.1980’ler, neoliberalizmin antitröst yasalarına karşı şirket devir ve birleşmelerini teşvik ettiği bir dönemdi. Haliyle Facebook da Instagram, Whatsapp demeden ne bulduysa iştahla yutan dev bir tekele dönüştü. Yanlış tercihleriyle bu iki büyük markaya aslında zararının dokunduğu da yaygın olarak konuşuluyor. Instagram’ın Tiktok’la mücadele edemeyeceği, Whatsapp’ın ise Facebook’un kötü imajı sebebiyle güvenilirliğini yitirdiği sık dile getiriliyor.&nbsp;Oysa ABD tarihinde Rockefeller’ın dev Standard Oil’inin de, telekomünikasyon devi AT&amp;T şirketinin de yargı kararıyla parçalandığı örnekler var. Facebook da o yolda. Şirketin parçalanıp farklı şirketlere bölünmesinin kesin olduğunu <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2021/08/29/move-fast-and-break-facebook-a-bull-case-for-antitrust-enforcement/?guccounter=1" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: currentcolor none medium; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">savunan çok.</a> &nbsp;Büyük teknoloji şirketlerini bekleyen tek tehlike bu değil. Geçen yazdan beri bu şirketlere küresel bir kurumlar vergisi getirilmeye çalışılıyor. Başta önerilen %30-40’lık vergi, kimi devletlerin itirazıyla %15’e düşürülse de, genel eğilim vergilerin artması yönünde. Ekim sonu, G-20 zirvesinde bir karara&nbsp;varılması muhtemel.Facebook, devletlerle büyük teknoloji şirketleri arasında kızışan savaşın ilk olmasa da bugüne kadar en görkemli muharebesinde savunma hattını korumaya çalışıyor. İşi hiç kolay değil. Belli ki kılıçlar çekildi.

Özgür Mumcu

Cumhuriyet nasıl bir fazilettir?