Dikkatin Sınırları, Krizlerin Sırası

Aslı Tuğçe Sözdinler

Savaş başladığında her şey çok hızlı değişiyor. Gündem daralıyor. Bir anda sadece tek bir şeye bakıyoruz: güvenlik, tehdit, belirsizlik. İklim krizi, doğa, okyanuslar… Hepsi bir adım geri çekiliyor. Sanki “şimdi sırası değilmiş” gibi. Ama bu sadece politik bir öncelik meselesi değil. Biraz da zihnimizin nasıl çalıştığıyla ilgili. Davranış bilimi bunu “sınırlı dikkat kapasitesi” ile açıklıyor. Yani mesele sadece neyi önemsediğimiz değil, neye baktığımız.

Araştırmalar, yeni ve acil bir kriz ortaya çıktığında, insanların diğer sorunlara ayırdığı dikkatin azaldığını gösteriyor. Pandemi döneminde yapılan çalışmalar da bunu net bir şekilde ortaya koydu: COVID-19 arttıkça, iklim değişikliğine yönelik kamusal dikkat belirgin şekilde düştü. Yani iklim krizi ortadan kaybolmuyor; ama görünmez hale geliyor. Aslında olan şey şu: Dikkatimiz yer değiştiriyor; ama gezegenin gerçekliği değişmiyor.

Hatta çoğu zaman tam tersi oluyor. Savaşlar sadece insanların hayatını değil, gezegeni de derinden etkiliyor. Artan emisyonlar, değişen enerji politikaları, yıkılan altyapılar… Tam da bu etkilerin arttığı bir dönemde bizim dikkatimiz oradan uzaklaşıyor. Çünkü insan zihni önce hayatta kalmaya odaklanıyor. Burada zor bir soru ortaya çıkıyor: İnsan aynı anda birden fazla krizi önemseyebilir mi?

Bazı çalışmalar, bunun sadece bir “önem verme” meselesi olmadığını gösteriyor. İnsanlar iklim krizini hâlâ önemsiyor olabilir; ama dikkatleri başka bir yere kaydığı için bu konu gündelik düşünce ve konuşmaların dışına itiliyor. Gezegen ve insanın ortak iyi oluş perspektifi tam burada devreye giriyor. Bu yaklaşım şunu söylüyor: İnsan refahı ile gezegenin sağlığı ayrı şeyler değil.

Savaş gibi dönemlerde bu bağlantıyı unutuyoruz. Kısa vadeli güvenlik duygusu, uzun vadeli sürdürülebilirliğin önüne geçiyor. Oysa bu bir seçim olmak zorunda değil. Çünkü bu krizler aslında birbirinden bağımsız değil. Aynı sistemin içinde, birbirini besleyerek ilerliyorlar.

Belki de mesele dikkatimizi bir krizden diğerine taşımak değil. Aynı anda nasıl birlikte var olduklarını görebilmek. Çünkü gezegen beklemiyor.

En kritik sorular belki de şunlar: En zor zamanlarda bile dikkatimizi nereye vermeye devam ediyoruz ve neyi görmezden geliyoruz?