Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?

DuendeHer hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.
Bu yıl 30. kez düzenlenen İstanbul Tiyatro Festivali’nin konuklarından biri Requiem oyunuyla yönetmen Dmitry Krymov’du. O gece seyirciyi adeta büyülediğini söyleyebiliriz. Sahilde Kafka ile Hamlet’i biraraya getiren, Ophelia’nın son anlarına odaklanan Krymov, çocukluğun oyunbazlığıyla şiddetin karanlığını yan yana getirerek şiirsel bir dünya yarattı.
Kendisiyle yaptığımız söyleşide sanatçı olmayı, tiyatronun zamanla kurduğu ilişkiyi, sahnede yaratılan dünyayla gerçek dünya arasındaki sınırları ve yıkıcı bir çağda tiyatronun ne işe yarayabileceğini konuştuk.
Requiem üzerine çalışmaya başladığınızda zihninizde beliren ilk imge neydi? Her şey nasıl başladı?
Hatırladığım kadarıyla, Ophelia’nın içinde belireceği andı. Ophelia ile Hamlet arasında, Hamlet’in onu kurtarmaya gücünün yetmediği bir sahne yaratmak istiyordum.
Hamlet ile Sahilde Kafka’yı neden biraraya getirdiniz? Bu iki hikayeyi birbirine bağlayan neydi?
Çünkü her ikisi de çocuklarla ilgili. İkisi de insan deneyimlerine dair çok iyi bilinen hikayeler. Ben de bu dünyada trajediyle karşı karşıya kalan çocukların hikayelerini anlatmak istedim. Bunun için birbirinden farklı hikayeler kullanmanın daha iyi olacağını düşündüm.
Bu biraz benim parmak izim gibi. İlk bakışta birbiriyle ilgisi yokmuş gibi görünen şeyleri, oyunları, konuları biraraya getirmeyi seviyorum. Mesela telefonunuzla şu kağıt havluyu düşünün. Aralarında nasıl bir ilişki olabilir? Bana beş dakika verin, (umarım) ikisini aynı hikayede buluşturup sizi şaşırtabilirim. Birbirinden tamamen farklı iki şey, birdenbire aynı dünyanın parçaları hâline gelebilir.
Oyun boyunca şiddetin nasıl başka şiddet biçimlerini doğurduğunu görüyoruz. Bazen şiddetin bizden çok uzakta olduğunu düşünüyoruz ama aslında gündelik hayatımızın da bir parçası. Sizce şiddet nerede başlıyor?
Evet, şiddet her yerde. Biliyorsunuz, dünyanın farklı yerlerinde bir ejderhanın dişleri beliriyor. Ama aslında hepsi aynı ejderhanın dişleri.

Ophelia’nın sahnesinde, Hamlet’le kuracağı gelecekten büyük bir heyecan ve umutla söz ettiğini görüyoruz. Oysa bir yandan da suyla dolan bir tankın içinde yavaş yavaş ölüyor. Hamlet ise yalnızca Danimarka’daki sorunlarla meşgul. Sizce kayıtsızlık, başkalarının başına gelenlere duyarsız kalmak, çağımızın en büyük sorunlarından biri mi?
Kim, Hamlet mi? Ben Hamlet’in bütün hikayesini anlatmak istemedim. Bu, ölmek üzere olduğu için çocuk sahibi olamayacak olan Ophelia’nın hikayesi. Hamlet’le ilgili değil.
Hamlet’e ilişkin yorumunuz yanlış değil ama tam olarak doğru da sayılmaz. Çünkü Hamlet çok karmaşık bir karakter ve onu böyle tanımlamak fazlasıyla basite indirgemek olur. O, bir kızı kurtarmaya gücü yetmeyen aptal bir adamdan ibaret değil. Ama benim oyunumda bu hikaye onun değil, Ophelia’nın hikayesi. Hamlet, Ophelia’nın zengin kişiliğinin bir gölgesi gibi. Bir oyun yaratırken Hamlet’in kim olduğu sorusu başlı başına bir meseleye dönüşür. Oysa benim için bu, Ophelia’nın hikayesinden, onun son anlarından küçük bir kesit yalnızca.
Bir hikayeyi tek bir cümleyle anlatmakla Savaş ve Barış gibi bir roman yazmak arasında fark var. Savaş ve Barış kadar geniş bir dünya yaratmak isteseydim zihnimi Tolstoy gibi açmam, bütün dünyaya yukarıdan bakan bir tanrı gibi davranmam gerekirdi. Ama kısa bir hikaye anlatmak da yalnızca bir anekdot aktarmak demek değil. Bütün hikayeyi anlatmaya çalışmak yerine tek bir keskin anı yakalamakla ilgili.
Aslında sormaya çalıştığım şu: Sizce çağımızın en büyük sorunu ne?
Bu soruya cevap veremem. Benim konum değil. Ben tiyatro insanıyım. Tiyatro yapıyorum. Bir an yaratıyorum, ardından başka bir an ve bu iki an arasında nasıl geçiş yapacağımı düşünüyorum. Seyircinin oyun boyunca ilgisini canlı tutacak bir anlar zinciri kuruyorum. Sizin zamanınızı, diyelim ki yarım saatinizi, öyle bir düzenlemek istiyorum ki sıkılmayın, koltuğunuza yaslanıp kalmayın. Televizyonda çizgi film izleyen bir çocuk gibi olmalısınız: “Aa, ne oluyor? Şimdi ne olacak?”
Tiyatroda neyin önemli olduğunu biliyorum ama gerçek hayattaki en büyük sorunun ne olduğunu bilmiyorum. Tiyatro dünyanın aynasıdır ama gerçek hayatın sorunları başka.

Tiyatronuzda rüyayla gerçeklik arasındaki sınır çoğu zaman ortadan kalkıyor. Sahilde Kafka tercihinizde de bunu görüyoruz. Tiyatronuzu büyülü gerçekçilikle ilişkilendirir misiniz?
Ben aslında çok basit bir adamım. Sahilde Kafka’yı baştan sona okudum ve oyun için seçtiğim bölümün gizemli atmosferini sevdim. Daha önce yapmadığım şeyleri denemek ilgimi çekiyor. Mesela iki insan arasında geçen, az çok gerçekçi bir sahne düşünün. Yalnızca konuşuyorlar ve ben bu konuşmaya büyük bir ilgi duyuyorum. Ortada pek bir şey olmamasına rağmen ilgim giderek derinleşiyor.
Bir tiyatro yönetmeni olarak benim işim, seyircinin ilgisini canlı tutmak. İki kişinin 15 dakika boyunca konuştuğunu düşünün. Biri bir şey söylüyor, diğeri cevap veriyor. Olağanüstü hiçbir şey olmuyor. Benim için asıl mesele, bu konuşmayı 15 dakika boyunca sizi sıkmadan ilginç kılabilmek. Tiyatronun ateşini canlı tutmak. Üstelik numaralara başvurmadan. Yalnızca konuşan iki insan. Mesela bir kağıt havlu hakkında konuşabilirler. “Bu bir kağıt havlu.”, “Kaç tane kağıt havlu?”, “Hayır, sadece bir tane.” Ve böylece 15 dakika boyunca konuşurlar. Benim hayalim, hiçbir numaraya başvurmadan, son derece basit bir şeyle dikkatinizi üzerimde tutabilmek.
Evet, bence oyun çocukluk ve çocuklarla ilgili ama bir bakıma siz de bir çocuk gibisiniz. Büyük bir tiyatro yönetmeni olmaya çalışmaktan çok, sahnede oyun oynamaktan zevk alıyor gibisiniz. Sizin için tiyatro da bir tür oyun. Her şeyi açıklamaya çalışmadan, yaratmanın kendisinden keyif alıyorsunuz.
Kesinlikle. Tiyatro yapmamın nedeni de bu.

Aynı zamanda ressamsınız. Resmin tiyatronuz üzerinde nasıl bir etkisi var? Resimle tiyatro arasında nasıl bir ilişki kuruyorsunuz?
Bu çok ilginç bir soru çünkü vereceğim yanıt beklediğiniz gibi olmayabilir. İnsanlar ressam olduğum için önce sahne düzenini hayal ettiğimi, sonra diğer her şeyi bunun üzerine kurduğumu düşünüyor. Hayır, öyle değil. Gerçi bazen öyle olduğu da oluyor ve bunda kötü bir şey yok.
Ama aralarındaki ilişki başka bir yerde. Resim yaparken bir çerçevenin, bir tuvalin içinde bir dünya yaratırsınız. Renklerden oluşan bir dünya. Renkleri süpermarketten satın alabilirsiniz ama onlar yalnızca renktir. Siz olmadan hiçbir anlamları yoktur. Sonra bir yemek pişirmeye başlarsınız. Renkleri biraraya getirir, aralarındaki nüanslarla uğraşırsınız. Ve bu renklerin arasında bir dünya belirmeye başlar.
Eisenstein'ın da söylediği gibi, sinema yalnızca bir görüntünün ardından başka bir görüntünün gelmesi değildir. Asıl mesele, bu görüntülerin arasında bir şeylerin meydana gelmesidir. Resimde de böyledir. Kırmızı ve yeşil, tek başlarına bir resim değildir. Ama yan yana geldiklerinde aralarında bir şey belirir. Bir dünya. İçine atlayabileceğiniz bir dünya.
Tiyatroda da aynı şey geçerli. Mesela iki basit cümle düşünün: “Paran var mı?”, “Hayır, param yok.” Bu henüz tiyatro değil. Ama sonra sorular sormaya başlarsınız. Neden para istiyorsun? Karşındaki neden böyle cevap veriyor? Ne istiyorlar? Aralarındaki ilişki ne? Nüansları, duyguları, mizacı keşfetmeye başlarsınız. Ve bu iki basit cümle arasında bir hikaye yaratmaya başladığınızda, bir dünya da kurmaya başlarsınız. İşte tiyatroyla resim arasındaki ilişki burada. Ruhunuzla, zihninizle, ellerinizle, mizacınızla, sahip olduğunuz her şeyle bir dünya kurmaya çalışırsınız. Gerçek dünyayı değil. Bizim dünyamızdan yola çıkabilirsiniz ama sonunda başka bir dünya, başka bir gerçeklik ortaya çıkar.
Tiyatro burada ve şimdi yapılan bir sanat. Her temsil birbirinden farklı. Ancak günümüzde dijital teknolojiler ve yapay zeka tiyatroda da giderek daha fazla kullanılmaya başlandı. Bu değişim hakkında ne düşünüyorsunuz?
Ben yapay zekadan nefret edenlerden değilim. Yapay zeka sihirli bir değnek. Asıl soru şu: Bu değneği kim tutuyor? Onunla ne yapmak istiyor?
Fotoğraf gibi düşünün. Size çok basit bir örnek vereyim. Çıplak bir insanın fotoğrafını çekiyorsunuz. Fotoğraflardan biri pornografi, aynı çıplak insanın çekildiği diğer fotoğraf ise sanat. Aradaki fark ne? Aynı insan, aynı konu. Fark, fotoğrafın arkasındaki fikirde, onunla ne yapmak istediğinizde. Kısa süre önce yapay zeka kullanarak hayata geçirdiğim büyük bir projeyi tamamladım. Bir saatlik bir animasyon filmi. Bu teknolojiye büyük saygı duyuyorum. Her şey onu hangi amaçla kullandığınıza bağlı. Tiyatroda ise elbette her gece farklıdır. Ne olacağını, o bağın kurulup kurulmayacağını asla bilemezsiniz. Dün iyi bir temsil izlediniz çünkü seyirciyle aramızda iyi bir bağ kuruldu. Seyirci bizi anlamaya başladı. Tiyatro, seyirciyle sahne arasında ortaya çıkar. Tıpkı resimde renklerin arasında bir şeylerin ortaya çıkması gibi. Bazen de o bağ kurulmaz.

Ben Requiem’i aynı zamanda sürgün üzerine bir oyun olarak görüyorum. Yalnızca bir ülkeden değil, çocukluktan ve geçmişten de sürgün edilmek üzerine. Bunun sizin kişisel deneyiminizle bir ilgisi var mı? Rusya’dan ayrılmak dünyanızı nasıl değiştirdi?
Bu tema içimde, elbette yaptığım işin içinde de olacak. Mesela size Kırmızı Başlıklı Kız masalını anlatsam o da sürgün üzerine bir hikaye olurdu. Küçük kız büyükannesini geride bırakıp ormana gidiyor. Bakın, benim için bu bile ağlamaya yeter. Şu anda ağlamaya başlayabilirim. Büyükanneniz evde kalırken ormana gitmenin ne demek olduğunu hissetmenizi istiyorum. Çünkü bugün pek çok insan, büyükanneleri ve anne-babaları hâlâ Rusya’da olduğu için ülkeyi terk edemiyor. Bazılarıysa gidiyor ama anne babaları geride kalıyor. Genç bir arkadaşım var, anne-babası aşağı yukarı benim yaşımda, Rusya’dan ayrıldı. Babasına, onun başına bir şey gelirse geri dönmeyeceğini söylemiş. Babası da bunu kabul etmiş. İşte masal bu. Her yerde karşımıza çıkıyor. Bu yüzden ne hakkında konuştuğumun bir önemi yok. Önemli olan sizin kim olduğunuz.
Dün karamsar biri olduğunuzu söylediniz. Tiyatronun savaşları durduramayacağını ama mezarlıktaki bir çiçek gibi olduğunu da söylediniz. Ve mezarlıkların çiçeklere ihtiyacı var. Sizce en büyük sanat eserleri en zor zamanlarda mı ortaya çıkar?
Şart değil. Ama bir oyuncunun söylediği bir söz var. Kimin söylediğini hatırlamıyorum ama oldukça zekice bir sözdü. Soru şu: Şeytanla nezaket arasındaki mücadeleyi kim kazanır? Elbette nezaket, der herkes. Öyle değil mi? Ama hayır, şeytan kazanır. Ve yanıt şu: Nezaket, yine de nezaket olarak kalmaya devam eder.










