Seyahat ve kültür yayını SOLİ, şehirleri ve içindeki farklı kültürel toplulukları araştırmak üzere mahallelere ve mahallelilerin hikâyelerine odaklanıyor. 

Soli, mahallenin esnaflarının, binalarının, sokaklarının, insanlarının hikâyesini anlatıyor.

Soli

Vancouver kültürel açıdan çok yeni bir şehir fakat ağaçların tarihini düşününce ya da Hot Springs Cove’u keşfedince kültürünün çok daha eski ve doğasının her şeyin üstünde olduğu ortaya çıkıyor. İlk halkların mitlerini az da olsa takip etmek orada insana doğanın kadim bilgisinin rehber olabileceğini gösteriyor.

Vancouver'ın çok renkli duyusal haritası: Kuzgunlar, gölgeler, mitler ve kocaman bir gökyüzü

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Herkes sağlıklı görünmeye çalışıyor.”</blockquote>Cümleyi ben söylemiyorum. Bir araştırma hastanesinin bahçesinde tanıştığım Oli söylüyor. Aynı hastanenin psikiyatri bölümüne terapi için geliyor. Ben de terapi saatimi beklerken bahçedeki banklarda oturuyorum. Yanıma yaklaşıp meşgul olduğum şeyle ilgili bir şey sorarak muhabbeti derinleştirmek istiyor. Sonra oranın personeli olup olmadığımı anlamaya çalışıyor çünkü hasta gibi görünmüyorum.Bir süre sohbet ediyoruz. Hastalanmadan önce ütücülük yaptığını, o dönem herkesin ona “cambaz” dediğini anlatıyor; ütü masalarının üstünde yürüdüğünden bahsediyor. Sonra başka insanlar geliyor yanımıza. Ben kendi hikayemi anlatmadan, onlara kendimi unutturarak terapi saatim geldiğinde içeri yöneliyorum. Tam o anda, Oli sanki beni ensemden yakalamış gibi sesleniyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Herkes sağlıklı görünmeye çalışıyor.”</blockquote>Sanırım uzun zamandır içinde yaşadığımız zamanı bundan daha iyi özetleyen bir cümle duymadım. Çünkü gerçekten de artık ne olduğumuzdan çok nasıl göründüğümüzle meşgulüz. İyi görünmek, güçlü görünmek, üretken görünmek, sağlıklı görünmek. Sanki bütün bunlar hâlâ mümkünmüş gibi.Lauren Berlant buna “cruel optimism” diyor Türkçeye&nbsp;“acımasız iyimserlik” diye çevirebiliriz. Bir hayat fikrine, bir vaade, bir geleceğe tutunmaya devam etmek; ama o tutunduğun şeyin artık seni taşımıyor, hatta yavaş yavaş seni tüketiyor olması durumu. Berlant’a göre mesele yalnızca hayal kırıklığı değil; insanın iyi geleceğine inandığı şeyin, bir noktadan sonra kendi yaşamını sürdürmesinin önüne geçmesi. Arzu nesnesinin, aynı anda hem umut hem engel hâline gelmesi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Belki de bugün herkesin sağlıklı görünmeye çalışmasının sebebi biraz budur. Çünkü “iyi hayat” fikri çoktan çatlamış durumda ama biz hâlâ ona benzemeye çalışıyoruz.</li></ul>Güvenceli iş, istikrarlı gelecek, güven duygusu, sevgiyle kurulmuş hayatlar, kendini gerçekleştirme vaadi, emeğin karşılığını alabilmek… Bunlar uzun süre modern hayatın temel vaatleri&nbsp;olarak anlatıldı. Şimdi o vaatlerin çoğu ya çözülmüş ya da herkes için erişilebilir olmaktan çıkmış durumda. Ama insanlar hâlâ o hayata uygun görünmeye çalışıyor. Belki de anksiyete tam burada başlıyor.Çünkü Berlant’ın söylediği gibi kriz artık olağanüstü bir an değil; gündelik hayatın sıradan dokusuna yerleşmiş durumda. Kriz sadece haber bültenlerinde olup biten bir şey değil artık. Kriz market alışverişinde, kira öderken, geleceği düşünürken, işsiz kalırken, sokakta yürürken, kadın olarak eve dönerken, çocuk büyütürken bedenin içine sızıyor. Bir istisna değil; gündelik hayatın ta kendisi hâline geliyor.&nbsp;Beden alarm veriyor. Aslında zihinde sürekli dönüp duran ve çözümsüz, tekinsiz ve günün sonunda güvende olmadığını hissettiren düşüncelere karşı bedenin alarmı anksiyete.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu kadar dışarısıyla ilgiliyken kaygının kişiselleştirilmesinin problemli olduğunu düşünüyorum. Yani zaten sağlıklı görün, kontrolü elinde tut diyen bir dünyaya karşı neden kırılgan olamıyoruz ve bir de oradan inciniyoruz.</li></ul>Belirsizliğin sıradanlaştığı, gençlerin önünü göremediği, işsizliğin kronikleştiği, güven duygusunun aşındığı, kurumların işlevini yerine getirmediği bir zamanda insanın tetikte yaşaması yalnızca psikolojik bir problem değildir. Belirsizliğin kesinlik gibi olduğu bu zamanda kendimizi nereye koyacağız? Bu çöküş zaten başlı başına çok büyük bir toplumsal travma değil mi?&nbsp;Örneğin sürekli ayar verilen ve her an her şeyin olma ihtimalin hissettirildiği bir yerde Bilgi Üniversitesi’nde yaşanan üç günlük kapama-açma... Öğrencilerin, hocaların, çalışanların ve velilerin yaşadığı, tam da burada söylemek istediğim meseleyi gösteriyor: Bir gecede, emek verdiğiniz, geleceğinizi kurduğunuz, güvendiğiniz bir kurumun altınızdan çekildiğini düşünün. Böyle bir anda ortaya çıkan kaygıyı yalnızca bireysel bir mesele gibi anlatmak mümkün mü?&nbsp;Travma sadece olayın içinde olanların değil, ona tanık edilenlerin de bedenine yerleşir. Çünkü güven duygusunun yıkılışını görmek de insanın sinir sistemine yazılır. Bu yüzden bazı anksiyeteler kişisel değil; toplumsal ve politiktir. Çünkü sürekli alarmda yaşamak politiktir.Güven duygusunun kaybolduğu yerde beden rahatlayamaz. Adaletin herkes için eşit işlemediği yerde insan gevşeyemez. Yarın ne olacağını bilmediği bir düzende zihin kendini sürekli bir tehlike hissine göre ayarlamaya başlar. Ama ilginç olan şu: Bütün bunlar olurken insan&nbsp;yine de iyi görünmek zorunda hisseder. Sanki dünya kontrolden çıkmamış gibi. Sanki kişi yalnızca biraz daha disiplinli, biraz daha güçlü, biraz daha dengeli, biraz daha pozitif olursa her şey düzelecekmiş gibi...Belki de çağımızın en acımasız tarafı burada. Dışarıdaki kırılmayı içeride bir kişisel eksiklik gibi yaşamamızda. Dünya çatlıyor ama insan hâlâ kendini tamir etmeye çalışıyor.Gülistan Doku’nun yıllardır bulunamamasını düşünelim. Bir kadının kaybolması, suçun cevapsız kalması, gücün kendini koruyabilmesi… Bunların bir kadının bedeninde kaygıya dönüşmemesi mümkün mü?Doğrusal olan nedir? Ve bunu kim belirliyor? Normal olan nedir? Sakin olan nedir? Dengeli olan nedir? Bir insanın hangi koşullar altında “sağlıklı” sayılacağına kim karar verir? Belki de bizi asıl yoran şey bükülmek değil. Büküldüğümüzü gizlemek zorunda kalmak.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir taraftan herkese özel, güçlü, yaratıcı, dengeli ve kendinden emin olması söyleniyor. Bir taraftan dünya gittikçe daha güvensiz, daha hızlı, daha parçalı bir hâle geliyor. İnsan kırılırsa bunu göstermemesi, yorulursa dinç görünmesi, kaygılanırsa bunu yönetebilmesi bekleniyor.</li></ul>Belki de bugün sağlıklı görünmeye çalışmamızın nedeni gerçekten sağlıklı olmamız değil. Belki de&nbsp;çöken bir dünyanın içinde&nbsp;hâlâ iyi olduğumuza dair bir estetik kurmaya çalışıyoruz.Lauren Berlant’ın söylediği gibi bazen insanı ayakta tuttuğunu sandığı şey, aynı anda onu tüketmeye de başlıyor. Belki “iyi hayat” dediğimiz şeyin kendisi çoktan herkes için mümkün olmaktan çıktı ama biz hâlâ ona benzeyen bir yüzle dolaşıyoruz. O yüzden belki de anksiyete yalnızca bir bozukluk değil bu çağın bedende bıraktığı izdir. Ve mesele tamamen bükülmemek değildir.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mesele, bükülmeyi utanç olmaktan çıkarmaktır. Çünkü bütün bu koşullar altında hâlâ hissedebiliyor olmak, hâlâ kaygılanıyor olmak, bazen bulanıklaşmak… Belki de insan kalabildiğimizin son işaretlerinden biridir.</li></ul>Deniz Göktaş’ın "Ölü Deniz" gösterisi&nbsp;bunun çok iyi bir örneği. Kendini, kırılganlığını ve naifliğini ortaya koyarak, harika bir hikaye bükücü olarak, bildiğimiz kaba stand-up/erk dünyanın dışına çıkıp kendi yalnızlığı da dahil olmak üzere, bir anlamıyla var olduğu topluluklar içinde uyuşamama hâlini gösterisinde anlattı. Sağlıklı görünmek, güçlü görünmek, bilirkişi gibi görünmek gibi bir derdi yoktu. Ya da tepeden değil göz hizasından büküldüğü yerleri paylaşmış olması bu anlamıyla çok birleştirici. İnsan olduğu gibi göründüğü yerde parlıyor en çok, tıpkı Deniz Göktaş’ın sahnede parladığı gibi.&nbsp;Anksiyeteyi bastırmak yerine ortak bir dil, kırıldığımız yerlere bir söz, bir biçim bulmanın zamanıdır. Belki de ilacımız önce anksiyeteyi, yaralandığımız yeri sıkı sıkı elimizde tutmaktır ve kırıldığımız neresiyse, uyumsuz olduğumuz yer nasılsa onu konuşmaya başlamaktır. Anksiyeteyi utanç gibi yaşamamaktır.&nbsp;

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Her cumartesi 12.00’de, çevre ve iklim gelişmelerini türler arası eşitlik ilkesini benimseyerek aktarıyoruz. 

Angst

Travma sadece olayın içinde olanların değil, ona tanık edilenlerin de bedenine yerleşir. Çünkü güven duygusunun yıkılışını görmek de insanın sinir sistemine yazılır. Bu yüzden bazı anksiyeteler kişisel değil; toplumsal ve politiktir. Çünkü sürekli alarmda yaşamak politiktir.

Büküldüğümüz yerden buluşmak: Anksiyete politik mi?

Ayrılıklar, kopuşlar benzerlikler gösterir ama her kopuş, her veda, sonunda içerdeki boşluğu tarifsiz bıraktığı için biriciktir. Doldurulamaz, ikame edilemez bir şeyin yokluğu ancak o kişinin içinde değişir, dönüşür; bazen anlamını bulur, bazen o anlam tamamen yitip gider. Acıyan yanımızla sürekli anlam bulma çabası ayrılığa içkin ve bütün sürecin parçasıdır.“Sevgiliden ayrılmak, dosttan ayrılmak, anneden ayrılmak…” gibi başlıklar altında toplayabileceğimiz ve duygularımızı aktarabileceğimiz, belli ölçüde ortaklaştığımız bir haritamız var elbet. Bu haritaları hikayelerimizle biz yaratırız; yaratırız ki bir gün başımız derde düşerse, dışarıdan duymak iyi gelsin. Ancak yasın yaşanma biçimi&nbsp;ve her yasın ayrı şekilde tutulması, ayrılığın biricikliğini&nbsp;bize yeniden hatırlatır. Yas, kendini bambaşka hâllerde gösterebilir. Bu yüzden “yas” demek yerine, Roland Barthes’ın önerdiği gibi “keder” sözcüğünü kullanmak daha yerinde olabilir.Barthes, annesinin kaybı üzerine yazdığı Yas Günlüğü’nde şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Kesinlikle ‘yas’ değil, katışıksız keder bu – yerine geçecek şeyler, simgeleştirmeler yok."</blockquote>Ayrılık biraz bedenseldir; arkasında hayaletler bırakır. O hayaletlerin izini sürüp anarak, konuşarak rahatlamaya çalışır ve kendi duygumuza duygudaş ararız. Böylece tanımlayabildiğimizde bedendeki, göğüsteki ağırlık biraz hafifler ama geçmez. Geriye ayrılığın biricikliği kalır. Barthes’ın deyişiyle "katışıksız bir keder."Ama yazıyla, -gövdedeki o boşlukta bir hacim kaplar gibi- harflerle ve seslerle o boşluğa bir anlam katmak, onu başka bir biçime dönüştürmek mümkün. Yas ve keder söz konusu olduğunda bu bir sağaltım değildir belki ama pekiştirme, hatta pekiştirerek yabancılaşmadır. Belki de yokluğu yaşayanın en büyük trajedisi o yokluğu kabul etmektir. Terapi vedası bu yokluğu kabul etmek açısından ele geçmez gibi bir yerde dursa da kendini sona, ilişkinin içinde hazırlayan yine biricik bir süreçtir.Zorunlu bir ayrılığın yaklaştığı söylendiğinde, insan çoğu zaman söylemek istediklerini unutuyor. Geriye, tarif edilmesi güç bir yoğunluk kalıyor: Karşısındaki kişinin neyi mümkün kıldığına dair dağınık bir farkındalık ve bunu dile getirmeye çalışırken oluşan bir tutukluk.Terapi odasındaki “şefkat” kelimesi de tam burada başka bir anlam kazanıyor. Gündelik hayattaki kullanımlarından farklı olarak hem yakınlığı hem de mesafeyi aynı anda barındıran bir hâl: Birine yaklaşırken, onu kendine bağımlı kılmadan; aksine kendi iç dünyasına, kendi imgelemine doğru geri bırakabilmek.Bu anlamda şefkat, bir duygudan çok bir konum gibi görünüyor: Karşısındakinin kendisini yargılamadan, borçlu hissetmeden var olabileceği bir alan açmak. Ve belki daha da önemlisi, o alanın içinde kişinin kendi rüyalarına, kendi düşünme biçimine inanabileceği bir zemin kurmak... Bu ilişkinin dönüştürücü gücü de tam olarak burada ortaya çıkıyor.Bazen yetişkin deneyimlerinin dilini çocuk kitapları daha berrak kurabiliyor. Özellikle adlandırılamayan, sınırları belirsiz duygular söz konusu olduğunda. Bu tür vedalar da böyle bir deneyim: Tanımı zor, kategorilere sığmayan ve çoğu zaman gündelik dilin dışında kalan bir geçiş hâli. Bu yüzden, böyle bir ayrılığın karşılığını beklenmedik bir yerde, bir çocuk hikayesinde, bulmak heyecan verici.“Ayrılık” kelimesi bu deneyimi karşılamakta yetersiz kalıyor. Çünkü ayrılık, başı ve sonu belirli,&nbsp;tamamlanmış bir kopuşu ima eder. Oysa burada olan daha çok bir “geçirilme” hâli: Bir yerden başka bir yere doğru yürümek, sona yaklaşırken bile sürecin devam ettiğini hissetmek. Bu nedenle bu tür vedalar, kesin bir bitişten çok zaman içinde yayılan bir dönüşüm olarak beliriyor.Bu ilişkiyi zorlaştıran şeylerden biri de hiçbir tanıdık kategoriye tam olarak yerleşmemesi. Ne aileden biri, ne dost, ne sevgili ama bütün bu kategorilerin bazı özelliklerini aynı anda taşıyan ve aynı zamanda hiçbirine indirgenemeyen bir yer. Belki de bu yüzden, böyle bir ilişkinin sonlanması alışıldık ayrılık biçimlerinden daha karmaşık bir deneyim yaratıyor.Süreç sona yaklaşırken ortaya çıkan soru da bu oluyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Bu tür bir kayıpla ne yapılır? Nasıl adlandırılır? Nereye yerleştirilir?"</blockquote>Bu sorular, çoğu zaman yeni bir eşiğin de habercisi. Çünkü bu süreç, yalnızca birlikte geçirilen zaman değil; aynı zamanda kişinin kendi kendisiyle kalabilme kapasitesini inşa ettiği bir alan. Bir süre sonra soruların da cevapların da tek başına taşınması gerekir.Yine de bu geçiş kolay değildir. Belirsizlik, huzursuzluk ve yer yer öfke bu sürece eşlik eder. Özellikle sonun yaklaşmakta olduğunu bilerek o alana dönmeye devam etmek ayrı bir gerilim yaratır. Bu nedenle bu tür vedalar yalnızca bir kapanış değil, aynı zamanda yoğun bir çözülme ve yeniden kurulum süreci olarak deneyimlenir.Tam da böyle bir eşikte, bir çocuk hikayesine* rastlamak -büyük beyaz bir aslanın bir çocuğu dünyaya hazırlayıp sonra geri çekildiği bir hikayeye- bu deneyimi başka bir yerden düşünmeyi mümkün kılar.Küçük Nesli yeni bir eve taşınır. Orada hiç arkadaşı yoktur. Duvarlar bembeyazdır. Etrafa bakınır ve canı sıkılır. Bir gün bir ses duyar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Saklambaç oynayalım mı?”</blockquote>Duvarda bir yansıma belirir: Bembeyaz büyük aslan Kar. Onunla oynar.Bir gün pencereden bir çocuk ona selam verir. Nesli korkar ve içeri kaçar. Aslan ona sorar: “Dışarı çıkmak ister misin?” Nesli “Hayır” der.Ama bir gün cesaretini toplar ve dışarı çıkar. Parka gider, yeni arkadaşlar edinir. Hayata karışır. Arkadaşlarıyla birlikte eve dönerler ve evin bembeyaz duvarlarını rengarenk boyarlar. Bunu büyük bir mutlulukla yaparlar.Ama bir süre sonra Nesli fark eder: Duvarlar artık beyaz değildir. Ve beyaz aslan Kar ortadan kaybolmuştur.Nesli dertlenmeye başlar.Dışarıda kar yağmaktadır. Her yer bembeyazdır. Nesli, karın içinde aslanı görür. Aslan hâlâ oradadır. Ama artık eve gelemez. Çünkü ev onun için fazla renklidir.Bir ayrılık çanı çalar.Beyaz aslan Kar “İstersen beni…”&nbsp;der ve beyaz gökyüzünü işaret eder:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İstediğin zaman görebilirsin.”</blockquote>Aslan artık evde değildir. Ama tamamen de gitmemiştir. Gökyüzüne taşınmıştır. Ve ihtiyaç duyulduğunda, yukarıdan işaret eder:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(192, 229, 160); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Buradayım.”</blockquote>Bu ilişkinin, tıpkı büyük beyaz Aslan Kar’ın Nesli’yi geçirmesi gibi işlediği düşünülebilir. Dışarıdan korkan birini, yeni dünyasına geçiş yaparken oyunla, tekrarlarla ve güvenle hazırlamak; sonra da o dünya genişledikçe geri çekilmek. Beyazlığı renklere bırakacak kadar geniş bir alan açmak.Ve tam da bu yüzden, kişi hayata karışabildiği ölçüde o ilişki geri çekilir, usulca silinir. Bir anlamıyla zor ve incelikli bir iş: Hem hazırlamak, hem de kendine bağımlı kılmamak.İşte tam burada, yeniden “şefkat” kelimesi belirir. İyi terapi süreçlerinin en büyük hediyesi budur. Bazı kelimeleri, anlamlarının atfedildikleri yerden çıkarıp, yeni bir anlama alan açmayı ve orada bu anlamı yeniden keşfetmeyi sağlar. Bu yeni anlamlarla hikayeler çoğaltılır, kurulur, yeniden bozulur ama asıl önemli olan bunu terapi süreci boyunca gelişen kastır. Ayrılık gelse bile bu gelişen kas hiçbir yere gitmez.&nbsp;Adam Phillips’in söylediği gibi, mesele insanı “iyileştirmek” ya da “normale döndürmek” değil; onu hazır hikayelerin dışına çıkararak, kendi hikayesini kurabileceği bir yere bırakmak.Böyle bakıldığında bu süreç, doğrusal bir ilerleme değil; zamanın içinden kıvrılarak geçen, kişiyi yavaş yavaş dışarıya hazırlayan ve bir gün kendi sonunu da içinde taşıyan bir akış olarak beliriyor.Tıpkı Nesli gibi: Duvarlar boyandığında, aslanın geri çekilmesi bir eksilme değil, başka bir hikayenin mümkün hâle gelmesidir.*Evimde Bir Aslan Var, Jim Helmore &amp; Richard Jones, Pearson Yayınları

Ayrılıklar, kopuşlar benzerlikler gösterir ama her kopuş, her veda, sonunda içerdeki boşluğu tarifsiz bıraktığı için biriciktir. Belki de yokluğu yaşayanın en büyük trajedisi o yokluğu kabul etmektir. Terapi vedası bu yokluğu kabul etmek açısından ele geçmez gibi bir yerde dursa da kendini sona, ilişkinin içinde hazırlayan yine biricik bir süreçtir.

Duvarlar boyandıktan sonra: Bir terapiste veda

Görülenin ve duyulanın ötesinde buluşabileceğimiz bir zemin var mı? Duyularımızdan birini yitirdiğimizde hangi yollarla iletişim kurabilir, ötekine nasıl ulaşabiliriz?Han Kang, diğer romanlarında olduğu gibi Yunanca Dersleri’nde de koşulların zorlaştığı, yoksunluğun sert biçimde hissedildiği ve olmaz sanılanın başa geldiği bir anda karakterlerini bedene sığınmaya, bedene çekilmeye yönlendiriyor. İşte bu noktada, dünya ile ilişkimizi kestiğimizde neye dönüşüyoruz? Orada hâlâ duyumsanan, hissedilen bir yer var mı?&nbsp;Han Kang, bunu bir romancı olmanın ötesinde, bir şairin, bir bilim insanının merakıyla araştırıyor. Bu yüzden, bedenle yazan, yani duyuları kelimelerle birleştiren çok özel bir dünyası var onun.Bu vesileyle, hüzünlü bir kitaba umutlu bir yazı&nbsp;yazmak istedim. Duyularımızın çerçevelendiği bir zamanda yaşadığımızın, dolayısıyla isteklerimizin ve görünme biçimlerimizin de buna göre şekillendiğinin hepimiz farkındayız. Sanki duyuların zenginliği sosyal medyaya kurban edilmiş ve kimse bunun yasını tutmuyor. Ne zaman duyularımızın körleştiğini, bunun uzun vadede geri döndürülemez bir boşluk yarattığını konuşmaya başlayacağız?&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bugün “duyularla yeniden buluşma” adı altında sunulan hiper-pahalı atölyeler ve inziva kampları bir tür bedensel farkındalık pazarına&nbsp;dönüşmüş durumda. Duyularımıza yeniden kavuşmak bile bir hizmet gibi satılıyor.</li></ul>Hiper hızlı girişimcilik, parlak zeka yanılsaması, piyasa ekonomisi, savaşlar… Han Kang, tüm bunlara karşı “beden”&nbsp;diyor. Narsisist bir benliğe karşı en kadim, toz olsa bile fosfora dönüşüp toprağa karışabilecek kudrette olan bedeni hatırlatıyor bize. Eski Yunanca gibi, bedene duyulan saygının da çok eski zamanlarda kaldığını söylüyor yazar. Artık bir başkasına, bir ötekine gitmenin zorlaştığı narsisistik bir çağdan geçiyoruz.Han Kang bunu en imkansızı gerçeğe dönüştürerek hatırlatıyor. Görme yetisini kaybetmiş birisi, Eski Yunanca dersleri verirken lal olmuş bir kadınla göz göze geliyor; belki de çok önceden başlamış aşklarına ışık tutuyor. Körlüğümüz, bedenle kurduğumuz hoyrat ilişkiyi yeniden hatırlatıyor. İkisi de birbirini çocukluktan, uzak bir zamandan biliyor gibi. Roman, geçmişle şimdi arasında zikzak çizerek rüya katmanlı bir yapıda felsefi sorular sorduruyor.Roman, görme yetisini kaybeden Borges’e selam niteliğinde bir alıntıyla açılıyor. Borges’in mezar taşında yazan “Aramızda bir kılıç varmış” ifadesiyle başlayan bu tartışma, “Dünya ile Borges arasında uzanan körlük değilse neydi bu kılıç?” sorusunu sorduruyor.Beden ile dünya arasındaki alışveriş bugün çok kısa sürede yaşanıyor. Bir anlamda, görme duyumuzu yitirmesek de tıpkı Borges gibi, dünya ile aramızda bir kılıç var. Bir şeye uzun uzun bakmak, onun rengini, biçimini, kokusunu telefondaki bir çerçeveye sıkıştırmak; o çerçevenin göze gelmesiyle yetinmek... Yunanca Dersleri, tam da buna bir cevap gibi okunabilir.<img src="https://images.aposto.com/2025/9/5/1761307871016.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.63" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Nadina Seremetakis, The Senses Still kitabında çocukluğunun şeftalisinden bahseder. Artık o tadın olmadığını söyler ve şu soruyu sorar:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Duyularım mı değişiyor, yoksa bana sunulan şeftali mi aynılaştı?”</blockquote>Bugün maalesef tek tipleşen ürünlerle birlikte duyuların da zayıfladığı, eskisi kadar önemsenmediği bir dönemdeyiz. Bir manzaraya saatlerce bakıp gözleri yoruluncaya kadar kalan ve o yorgunlukla resim yapan Cézanne’ın çağı değil artık bu çağ. Bir şeyi koklamak, dokunmak, seslenmek, konuşmak gibi eylemler anlamını yitiriyor; uzun uzun bakmak zaman kaybı olarak algılanıyor. Eski Yunanca öğrenmenin bile “öneminin kalmadığı” bir zamanda yaşıyoruz. İlksel ve en ilkel olana dönmenin büyüsü ortadan kalktı; hatta bu da bir tür zaman kaybı olarak görülüyor.Adam, gözlüklerini kırıp kendini çaresiz hissettiği bir anda kadının yardımına sığınıyor. Kadın, adamın tenine harfleri çizerek onun anlamasını sağlıyor. Her şeyden önce Yunanca Dersleri, beden ve dokunma üzerine bir roman. Platon’un mağara alegorisiyle açıkladığı gibi, duyuların yanıltıcı olduğu, hakikate ancak akıl yoluyla ulaşılabileceği fikrini hatırlatıyor bize.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Peki gerçekten öyle mi? Duyuların ötesinde, her şeyin en saf hâlinin bulunduğu bir idea'lar dünyası var mı?</li></ul>Han Kang bu romanla sanki o düşünceye çomak sokuyor; bedeni ve duyuların bizden hiçbir yere gidemeyeceğini hatırlatıyor. Görmek, konuşmak yoksa dokunmak var. Şöyle söylüyor bir yerde:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“…insan bedeninin hüzünlü bir şey olduğunu. Girintili çıkıntılı yerler, yumuşak köşeler, kolayca yaralanabilen kısımlarla dolu olan insan bedeni. Kollar, koltuk altları, göğüsler ve kasık. Birine sarılacak şekilde, sarılma isteği uyandıracak şekilde yaratılmış o beden.”</blockquote>Ve ekliyor: "Bu beden bir gün fosilleşip parçalara ayrıldığında, kemiklerde toprağın içinde kalsiyum ve fosfor olarak yaşamaya devam eder."Adam, hâlâ görebiliyorken sınıfındaki “sessizliğiyle enkaza dönüşmüş” kadını merak etmeye başlıyor. Böylece bugünün aksine, sürekli benliğini sergileyen, “ben buradayım” diyen narsistik dünyaya karşı sessizliğin peşine düşüyor. Kadın, onun ışığı yitirmeden önceki son bakışıdır. Pamuk ipliğine bağlı bir ilişkidir artık dünyayla kurduğu. Bir gün gözlüğü kırıldığında karanlıkta kalır. O kadın, sessizliğe mahkum son bakışta aşkıdır onun—ilk bakışta değil, son bakışta aşk.Romanın bir diğer can alıcı yanı ise şiirselliği. Ara ara uzaktaki kız kardeşe yazılan mektuplar, kadının kaybettiği çocuğuyla hayalî konuşmalar, Seul öğleden sonraları yapılan yürüyüşler… Roman çağrışımlarla, duyuların ele geçirilemez doğasıyla örülüdür.Aşk da tıpkı Eski Yunanca gibi çok eskide kalmıştır. Peki yoksunluk, eksiklik ve çaresizlik bizi birleştirebilir mi? Kırılganlığımızı dünyaya gösteremiyor, aşk hâlindeyken bile onu performe ediyorsak aşk mümkün müdür?&nbsp;Bu romanla “evet mümkün” diyor Han Kang ve yeni bir değerler manifestosu sunuyor bize. Çok eskide kalmış, unutulmuş bir değer haritası bu. Bedeni hatırlayarak yola çıkmak, kırılgan olmayı, yardım istemeyi, yoksunlukta buluşabilmeyi ve oradan neşeyi yeniden ayağa kaldırabilmeyi vadediyor. Bu nedenle kaba bir yas kitabı değil Yunanca Dersleri; her şeyi kendince ve Han Kangca okurla buluşturuyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Görmenin kaybı, kızını kaybeden bir kadının kaybı</h2>Kadının sessizleşmesi üzerine de bugüne söyleyecek sözü var Han Kang’ın. Kadın, kızının kaybının ardından dünyada daha fazla yer kaplamak istemiyor, elini eteğini çekiyor—hem sembolik hem varoluşsal anlamda.Sevginin Soğuk Elleri’nde bir elin peşine düşen heykeltıraşın kendini yok etmesi, Vejetaryen’de toplumun dayattığı et ve eril dünyadan uzaklaşarak yokluğa gitmek,&nbsp;Veda Etmiyorum’da bir arkadaşın vasiyeti üzerine karlar arasında aklanmak… Han Kang, “En kötüsü ne olabilir?”&nbsp;diye sorar; bütün roller, gereklilikler ortadan kalktığında elimizde ne kalır? Bu soruların arasında kendine ait, şiirle yazılmış, umutlu bir mit kurar Han Kang.Kitabın son bölümdeki başlığın güzelliği ile bitirmek istiyorum yazıyı: “Derin Sulardaki Orman.” O orman hepimizin narsisist bir çağdan, zamandan kaçışı ve sığınağı sanki.Bu ormanda başlarda sesin ve görüntünün olmadığı bir yerde buluşuluyor. Ve şu dizelerle devam ediyor.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“… O zaman biz çok yakındık, Dip dibe uzanmış, birbirimize sarılmış haldeydik. Yağmur sesi durmuyordu. İçimizde bir şey kırılmıştı. Ne ışığın ne de sesin olduğu o yerde…”</blockquote>

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Sinema ve müzik evreninden söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları.

Duende

Hiper hızlı girişimcilik, parlak zeka yanılsaması, piyasa ekonomisi, savaşlar… Han Kang son kitabı "Yunanca Dersleri"nde tüm bunlara karşı “beden” diyor. Narsisist bir benliğe karşı toz olsa bile fosfora dönüşüp toprağa karışabilecek kudrette olan bedeni hatırlatıyor bize. Eski Yunanca gibi, bedene duyulan saygının da çok eski zamanlarda kaldığını söylüyor.

Duyuların yasını tutan modern bir manifesto: Han Kang'tan ‘Yunanca Dersleri’

Dramaturg ve sosyolog Jale Karabekir önderliğinde kurulan, Türkiye’nin profesyonel anlamda ilk feminist tiyatro topluluğu&nbsp;Tiyatro Boyalı Kuş, bu sene 25 yılı geride bırakıyor.&nbsp;Karabekir ise 2015 yılında yayımlanan Türkiye’de Kadınlarla Ezilenlerin Tiyatrosu: Feminist Bir Metodolojiye Doğru kitabının ardından bir yandan Tiyatro Boyalı Kuş'un genel sanat yönetmenliğine devam ederken bir yandan da Boyalı Kuş için yazıp sahnelediği oyun metinlerini biraraya getirdiği Toplu Feminist Oyunlar'ın&nbsp;ikinci cildini okuyucuyla buluşturmaya hazırlanıyor.&nbsp;90'lardan bu yana kadınlarla tiyatro çalışmaları yapan&nbsp;Karabekir'le feminist tiyatronun ne demek olduğunu, Agusto Boal, Virginia Woolf’tan aldıkları ilhamlarını ve gelecek projelerini konuştuk.Nedir feminist tiyatro?&nbsp;2000’de Tiyatro Boyalı Kuş’u kurduğunuz dönemle bugünü karşılaştırdığınızda aradaki sürede nasıl bir değişim yaşandı? Feminist tiyatro olarak ortaya çıkışınız hangi ihtiyacın ya da arzunun sonucuydu?Ben kendi deneyimim üzerinden konuşabilirim. Dünyada özellikle Batı’da feminist tiyatro, feminist hareketle birlikte gelişti. Bizim kuruluşumuz ise bu birikimin sonuna denk geldi. Bize ışık tutan, 1986’dan beri faaliyet gösteren Magdalena Project – Çağdaş Tiyatroda Kadın Ağı oldu.&nbsp;Türkiye’de feminist hareketin başladığı 1980 sonrası, ödenekli ve özel tiyatroların baskın olduğu ama politik tiyatroların da var olabildiği bir döneme işaret ediyor. 1990’larda ise bu yapılara karşı yeni bir tiyatro arayışı gelişti ve biz de o arayışın bir ürünüyüz sanırım.O dönem feminist dramaturji yeni yeni konuşuluyordu. Ben mahallelerde kadınlarla tiyatro çalışıyordum; sahadan gelen bu deneyim Boyalı Kuş’un doğuşuna da zemin hazırladı diyebilirim. Feminist tiyatro bizim için yalnızca metin değil; dramaturjisiyle, sahnelemesiyle, çalışma biçimiyle feminist ilkeleri uygulamaya çalışan, eleştirel ve alternatif bir sanatsal üretim anlayışı aslında.O dönem ödenekli tiyatroların dışında alternatif bir tiyatro topluluğu kurmak oldukça zor olsa gerek. Siz hem alternatif hem de feminist bir duruşla sahneye çıkıyorsunuz. Bu herhalde süreci daha da zorlaştırmıştır.Kesinlikle öyle. Ama bu yıl güzel anıları hatırlamak istiyoruz. Mesela ilk oyunumuzu Mahir Günşıray’ın yönettiği Tarlabaşı’ndaki İSM 2. Kat’ta oynarken Duygu Asena oyunumuzu seyretti. Bu unutulmaz bir andı; “doğru yoldayız” dedirtmişti.&nbsp;O yıllarda gazete, televizyon ve dergilerin gücü büyüktü; oyunlarımız basın ajandalarına girebiliyor, seyirci bizi rahatça ve özgür iradesiyle takip edebiliyordu. Şimdi ise iletişim tamamen değişti. Sosyal medya, algoritmalar, tiyatronun sektörleşmesi, yapımcılar, organizatörler, “ünlü” kültürü… Bana göre artık süreç çok daha zor.Feminist tiyatro ile Augusto Boal tekniği, yaratım sürecinde nasıl biraraya geldi? Feminist tiyatro ile Boal’ın yaklaşımı nasıl birleşiyor?Bu benim kişisel hikayemle bağlantılı. 1996-97’de öğrencilik dönemimde mahallelerde kadınlarla tiyatro çalışmaya başladım. Bu çalışmayı kadınlar talep etmişti; bu “talep etme” hâli benim için sonrasında da çok yol gösterici oldu. Katılımcılardan çok şey öğrendim; feminist yolculuğumda bana rehber oldular. Kadın meseleleri üzerine doğaçlamalarla kısa oyunlar üretiyor, mahalledeki kadınlara sahneliyorduk. Bu yoğun bir farkındalık yaratıyordu.Bir süre sonra temsil biçimi bana yetmemeye başladı. İnternetin olmadığı o dönemde Boal’ın kitaplarını okuyordum ama yöntemi uygulayabilmek için atölyelerine katılmam gerektiğinin farkındaydım. Bu eğitimlere Türkiye’den sonra, Kanada’da ve Avrupa’da devam ettim. Döndüğümde kadınlardan oluşan bir ekiple bu tekniklerini uygulamaya başladık. Sosyoloji alanındaki yüksek lisans tezimin araştırması da doğal olarak bu oldu. Tezi bırakmak istediğim anlar oldu ama Okmeydanı’ndaki kadınlar devam etmem konusunda sonsuz desteklediler. İngilizce yazdığım tezi 2015’te Türkçeleştirip genişleterek yayımladım.Bugün Boyalı Kuş’un oyunlarını, atölyelerini, üretimlerini bu deneyimden bağımsız düşünemem. Her üretim diğerini besliyor, tetikliyor, dönüştürüyor. Bu nedenle deneyim aktarımı bizim ekipte çok güçlü bir yere sahip. Üretimlerimizi üç alanda yürütüyoruz: Profesyonel sahneleme, atölye çalışmaları ve feminist dramaturjiyle okuma tiyatrosu. Ve 25. yılımız kapsamında da bu üç alanın örneklerini retrospektif bir yaklaşımla seyirciyle yeniden buluşturacağız.<img src="https://images.aposto.com/2025/9/3/1760549768908.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.75" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kendine Ait Bir Oda ile Virginia Woolf, farklı şekillerde Tiyatro Boyalı Kuş’a senelerdir eşlik ediyor ve bu sene de 25. yıl etkinlikleri kapsamında okuma tiyatrosu olarak karşımıza çıkıyor. Sizin için Kendine Ait Bir Oda’nın öneminden bahsedebilir misiniz? Bugüne dair neler söylüyor bu metin? Bugün sizce neden hâlâ güncel ve evrensel?Bizim için Kendine Ait Bir Oda adeta bir başucu kitabı. Feminist edebiyatın en temel metinlerinden biri ama aynı zamanda okuması da çok kolay olmayan bir kitap. Ekibe yeni katılan herkese mutlaka “bunu okumalısın” diye verdiğimiz bir metin. 2018’de Cihangir Performans’ta çalışıyorduk; çok sayıda odası olan bir mekandı.&nbsp;O dönemde yeni bir dramaturgumuz vardı, Yeliz. Ona da kitabı vermiştik. Sabah büyük bir heyecanla gelip kitabı bitirdiğini söylediğinde, neden bu kadar etkilendiğini anlamaya çalışıyorduk. O sırada Pırıl’la birbirimize baktığımızı hatırlıyorum, ikimizin de gözlerinde o parıltı oluştu; bulunduğumuz yerin, odalarla dolu bir performans alanı olduğunu fark ettik. “Yapar mıyız, yapabilir miyiz?” diye düşündük ve gerçekten çok keyifli, yaratıcı, dramaturji-metin-çeviri sürecinin provayla eşzamanlı ilerlediği mekana özgü bir çalışma çıktı ortaya.&nbsp;Büyük bir prodüksiyon için zaten hiç paramız yoktu, ama süreç o kadar içten ve paylaşarak ilerledi ki eksiklikleri biz bile hiç fark etmedik. &nbsp;Oyuncular için de bir ilkti çünkü seyirciyle aramızda neredeyse bir metre falan vardı, doğal ışıkta ve seyircinin gözlerinin içine bakarak oynuyorlardı. Bunlar performansa ve metnin söylediklerine bambaşka bir derinlik kattı.Daha sonra pandemide İKSV Tiyatro Festivali için radyo tiyatrosu olarak kaydettik ve pandeminin bitimine doğru da oyunu iki kişiyle yeniden sahneye uyarlayarak sahneledik. Her seferinde de, inanmazsınız ama, dramaturji çalışması yaptık. Aslında herkes metni neredeyse ezbere biliyor ekipte, ama her defasında güncel yaşananlarla metin arasında kurduğumuz ilişki değişiyor ve onu araştırmak istiyoruz.Hâlâ eril bir dünyada mı yaşıyoruz? Evet. O eril gelenek sürüyor mu? Evet. Dolayısıyla yüz yıl önce yazılmış bu metin maalesef bugün hâlâ güncel. Hatta belki hiç olmadığı kadar güncel. Çünkü Virginia Woolf’un metninde de “100 yıl sonra ne olacak?” diye bir tema var ve onun söylediği 100 yıla üç yıl kaldı sadece.&nbsp;Ayrıca zamanla şunu da fark ettik: Boyalı Kuş aslında Virginia Woolf’un “oda” dediği şeyin kendisi. Woolf, o “oda”yı yazmak için bir alan olarak tanımlıyor; biz de tiyatroda, sahnede, birlikte üretme pratiğimizle o alanı ayakta tutuyoruz. Yani Boyalı Kuş, başkalarının da yaratabileceği yeni odalara kapı açan bir yer hâline geldi. Biz de bu anlamda bu metni farklı biçimlerde sahneleyerek—ki Virginia’nın merak ettiği o yüz yıla kadar kesin sahneleyeceğiz—bizden sonraki kuşaklara bir ilham, bir örnek bırakmak istiyoruz.Bugün görmenin sahneden çok küçük ekranlara sıkıştığı ve dolayısıyla duyusal zeminin de değiştiği bir zamandan geçiyoruz. Her şeyin hap hızında alınıp tüketildiği bir zamanda tiyatro ne işe yarar?Tiyatro 2.500 yıllık, kadim bir sanat. Ne olursa olsun bazı yanlarıyla hem aynı kalıyor hem de değişiyor; biçimsel olarak dönüşse de özü hep aynı. Evet, bugün hepimiz sosyal medyada kaydırıyoruz, her şey birkaç saniyeye sığmış durumda. Ama tiyatro hâlâ birarada olmanın, birlikte bir deneyim yaşamanın en güçlü yollarından biri. Bu yüzden tam da bu nedenle, bu hız çağında bile eşsiz bir alan. Çünkü orada başka hiçbir yerde bulamayacağın bir şey var: Aynı anda nefes almak, aynı anda şaşırmak, aynı anda kalbinin atması. Bu kolektif deneyimi başka hiçbir yerde yaşayamazsın.&nbsp;Elbette sadece tiyatroda değil, tüm gösteri sanatlarında bale, opera ve konserlerde de bu ortak duyguyu yaşarız. Ama ne olursa olsun, o biraradalık duygusuyla insan olmanın en yalın hâli, bence paha biçilmez.25 yıllık tecrübemden sonra şunu net biçimde söyleyebilirim: Türkiye’de bir tiyatro seyircisi var ama Batı’daki gibi yerleşik bir seyir kültüründen söz edemeyiz. Politik iklimin değişmesiyle birlikte turne yapmak neredeyse imkansız hâle geldi. Daha önceleri Anadolu’ya çok daha rahat gidebiliyorduk; şimdi ise seyirci genellikle sahnede ünlü görmek istiyor deniyor. Tiyatro yapımları ve turneleri artık yapımcıların ve organizatörlerin elinde, yani güç orada. Dolayısıyla biz de ekip olarak son yıllarda daha çok yurt dışı ve yurt içi festivallere yöneldik.Peki Boyalı Kuş’un 25. yılında bizi neler bekliyor?Üç oyunumuz Bir Nora Evi, Godot’yu Beklemezken ve Komedya 2025’in yanı sıra Kendine Ait Bir Oda, okuma tiyatrosu olarak seyirciyle buluşacak. İmge Tiyatrosu, Arkaik Kadına Yolculuk: La Loba ve Kadın Beden Performansları atölyeleri ile “Feminist Tiyatro'da 25 Yıl” başlıklı bir panel düzenleyeceğiz.Bir hafıza çalışması olarak da topluluğumuza emek vermiş sanatçılar, gönüllüler ve seyircilerle anılarımızı paylaşmaya başladığımız “Boyalı Kuşlar Anlatıyor” adlı bir podcast serimiz var.Son olarak Tiyatro Boyalı Kuş için yazıp sahnelediğim oyun metinlerini Agora Kitaplığı iki cilt olarak hazırlıyor. Toplu Feminist Oyunlar’ın birinci cildi bu ay yayımlandı.

Tiyatro Boyalı Kuş, Türkiye’nin profesyonel anlamda ilk feminist tiyatro topluluğu. Bu sene 25 yılı geride bırakan topluluğun kurucusu, dramaturg ve sosyolog Jale Karabekir ile feminist tiyatronun ne demek olduğunu; Agusto Boal, Virginia Woolf’tan aldıkları ilhamı ve gelecek projelerini konuştuk.

Tiyatro Boyalı Kuş 25 yaşında: Jale Karabekir ile feminist tiyatro üzerine

Geceleri şehirde, barda, tren istasyonunda, bir durakta kimsenin olmadığı saatlerde yalnız başına birini gördüğümüzde hikayesi içimizde yazılmaya başlar. Acaba hemen öncesinde, bu saatte kimsenin olmadığı bu yere gelmeden neredeydi ya da nereye gidiyor bu kişi? O sessizlik gözümüze çarpar, kulağımızı doldurur. O durakta, ya da o barda yalnız başına gördüğümüz kişi sanki zamanda bir yarık açıp her şeye ara verir. Tesadüflerin, belirsizliklerin buluşturduğu o yere bir ışık düşmüştür.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşte o ışığın altındaki araziyi yazar Raymond Carver. Edward Hopper ise o arazide ışığın bıraktığı gölgeyi resmeder.&nbsp;</li></ul>Raymond Carver, 1960’ların Amerikası'nın gündelik yaşamından bahseder ama burada asıl önemli olan bahsettiği şeyin "ne" olduğu değil, bundan “nasıl” bahsettiğidir. “Nasıl” sorusunun cevabı, yazarın dehasını ortaya koyar. Konunun, içeriğin farklılığından ziyade mikro anlarının içine girip orada dolaşmış ve sıradan olanı ritm duygusuyla en etkileyici şekilde yazmıştır. Carver, Yazmak Üzerine adlı kitabında yazıyla kurduğu ilişkiyi belki de en iyi anlatan Guy de Maupassant’dan bir alıntı yapar: “Hiçbir demir, doğru yerde konulmuş bir nokta kadar güçlü saplanmaz kalbe.”&nbsp;Hem gündelik hayatın içindeki o sessiz mikro anları konuşturur Carver hem de bunu yazıya dönüştürürken harfin, kelimenin ve bir noktanın bile ne kadar güçlü olabileceğini gösterir. Onun öykülerinde hiç fazlalık yoktur; bir nokta bile eksilse öykünün istediği etkiyi yaratamayacağı hissine kapılırsınız.&nbsp;Yazmak Üzerine'de bir öykünün ona nasıl geldiğinden ve onu masa başına oturup yazmadan önce nasıl içinde gezdirdiğinden bahseder. Tek bir giriş cümlesi ile günlerce uyur uyanır ve en sonunda masaya oturduğunda içinde gezdirdikleriyle birlikte öykü zuhur eder. Akla gelen o ilk cümle başta çok basit gibi görünse de zamanla bir öykünün giriş cümlesi olma mertebesine yükselir. Her bir kelimenin yeri, anlatının dünyasını tamamen değiştirebilir. Carver’ın öykülerini okuduğumuzda boğazımıza saplanan ok, bu sade, hafif, kibar cümlelerin yayından çıkar.Carver’ın "Tren" öyküsü şu cümleler ile başlar:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Kadının ismi Dent’ti ve o akşamın ilk saatlerinde bir adama silah doğrultmuştu. Onu toprağa çöktürmüş ve canını bağışlaması için yalvartmıştı (...) Sonra tabancayı çantasına koydu ve yürüyerek tren istasyonuna döndü.”</blockquote>Issız bir tren istasyonunda kimsenin olmadığı geç bir saatte az önce silahıyla bir adama diz çöktürmüş Miss Dent, bir banka oturur ve ne olursa olsun tren geleceğini bilir, ara ara saate bakar. Az önce adamdan neden intikam aldığı hakkında daha fazla bilgiye sahip değilizdir. Sadece çantasını sıkı sıkıya kucağında tutar. O sırada boş tren garına yaşlı bir çift gelir. Adamın ipek kravatı vardır ama ayakkabıları yoktur. Çiftin kendi aralarındaki konuşmalarına dahil olur, duyar Miss Dent. Onların da huzursuz bir andan çıkıp tren istasyonuna geldiklerini hissederiz ama tam olarak başlarından ne geçtiğini bilmeyiz. Tren istasyonu sanki Amerikan gündelik hayatının içindeki trajik karakterlerin bir durağıdır. Tren geldiğinde üçü birlikte trene binerler. O gece bir fısıltı şeklinde kulağımıza çalınmış gibidir. Daha fazlasını yapmayı istemez Carver.&nbsp;Carver’ın öykülerinde “gözetlemek” ile “gözlemlemek” arasındaki farkın ne olduğunu görürüz. Gözetlemek, başkasını anlamaya çalışırken kendi yargılarımızın baskın olduğu, kendi varlığımızla kıyaslanan bir sonuç verirken gözlemlemek, sanki bir kayığın üstünde zamanın yavaşladığı bir anda yargısız bir sükunet içinde olanı anlatmaktır.Carver’ın öyküleri için sık sık duyarız: “Ne anlattı şimdi?” Onun öyküleri "realizm" diye tanımlanan o şok estetiğinin dışında zamanla tat bırakır insanda, bilinmeyen bir harita açar gövdede. Zaten iyi bir realist eser, kendi janrına bile karşı gelebilecek, onun anlamını sarsabilecek güce sahiptir. Tıpkı Hopper’ın eserlerinde olduğu gibi...<img src="https://images.aposto.com/2025/1/6/1739632337280.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.58" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">“A day after funeral” | Edward Hopper Edward Hopper’ın&nbsp;ilk dönem eserlerinden “A day after funeral” tablosunda, sisli bir şehir manzarasının içinde, siyahlar giyinmiş bir kadının kaldırım taşı üzerinde savrulan kıyafetleri ile yürüdüğünü görürüz. Biraz daha dikkatli baktığımızda iki kişi olduklarını fark ederiz.&nbsp;Hopper’ın resimlerinde, sanki bir felaket olmuş, resmin öznesi olan figür, o felaketten sonra ara vermiş ya bir barda ya bir tiyatro salonunda ya sokakta ya da penceresinin önünde durmaktadır. 1900’lerin başında eserlerini yapan Hopper, işte o istisnai zamanlarda vuran ışığın gölgesinin resmini&nbsp;yapmıştır.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her şey normal seyrinde giderken bir gün ansızın beklenmedik olan gelir, bir şok ile sarsılırız ya da uzun zamandır beklenen intikam günü gelmiştir ve hayali kurulan o gün geldikten sonra yaşam tam da şok etkisi geçmeden devam eder.</li></ul>Carver ile Hopper’ı birleştiren, yaşadıkları dönemin trajik kahramanlarını&nbsp;sadelik içinde anlatmaları… Carver’ın en önemli öykülerinden biri olan “Küçük, İyi Bir Şey” doğum günü öncesi çocuklarını kaybeden bir çiftin doğum günü pastası siparişi verdikleri fırıncı tarafından sürekli aranmalarını anlatır. Çocuk için hastanede uzun süre ölüm-kalım savaşı veren aile, en sonunda dayanamayıp fırıncıya gider ve durumu anlatırlar. Öykünün son bölümü anne, baba ve fırıncı arasındaki diyalogla biter. Fırıncı onlara yaptığı pastalardan ve çöreklerden ikram eder; bir anlığına çocuğun ölümünü unuturuz, ya da Carver çocuğun öldüğü gerçeğini bu diyalogların içine hapseder.&nbsp;Ama yaşam devam ediyordur. Şokun arkasından gelen gündelik ve devam eden hayat. Belki de insanın en büyük trajedisi budur. Biten bir şeyin arkasından devam edebilme gücünü bulmak zorunda olmak. Hopper’ın ünlü "Nighthawks" eserinde de barda oturan insanların yalnızlığında gömülü olan o yas ve kederi, devam etmek zorunda olan neşeyle birlikte görürüz.&nbsp;Carver da Hopper da saklayarak gösterme, hissettirme konusunda ustadır. Realizmin kaba araçlarından uzakta şu soruyu sordururlar:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Sanat eseri gerçeği eğip büker mi, yoksa gerçek ancak ve ancak bakanın bir penceresinden mi anlatabilir?”&nbsp;</blockquote>Modern zamanın trajik karakterinin çelişkilerini, renklerini, neşesini, acısını büyük infial yaratacak bir estetik anlayışı yerine sadelikle ve özenle yaratmıştır Hopper da Carver da.

Şehri saran yepyeni sergiler, kimi eserleri görmek için son şanslar, performanslar, kültür-sanat projeleri, atölyeler, sanat dünyasından gelişmeler, nitelikli incelemeler ve söyleşilerden oluşan bir seçki.

İstanbul’un dört bir yanında görebileceğin sergiler ve sanat dünyasından bir seçki e-posta kutunda.

Aposto Sanat

Geceleri şehirde, barda, tren istasyonunda, bir durakta kimsenin olmadığı saatlerde yalnız başına birini gördüğümüzde hikayesi içimizde yazılmaya başlar. Acaba bu saatte, kimsenin olmadığı bu yere gelmeden önce neredeydi? Tesadüflerin, belirsizliklerin buluşturduğu o yere bir ışık düşmüştür. İşte o ışığın altındaki araziyi yazar Raymond Carver. Edward Hopper ise o arazide ışığın bıraktığı gölgeyi resmeder.

Raymond Carver ve Edward Hopper'ın izinde: Şok estetiği ya da yarılan gerçeklik

Çocuk önce parmaklarını hareket ettiriyor, baş parmağı diğer parmaklardan ayırıp tutmayı öğreniyor. Sonra her bir parmak bağımsızlığını ilan ediyor ve her bir nesnenin girintisini, çıkıntısını keşfediyor. Gövdenin dünyaya bırakıldığı yerde sadece duyular ile henüz duyuların sonucunda bir anlamın doğmadığı bir zamanda çocuk havanın/atmosferin içinde yerini buluyor. Peki bütün bunlardan çıkan anlam bir şeyin bir şeyle kıyaslanması, bir şeyin ötekinden daha iyi/güzel/çirkin/kısa/uzun olmasıyla ilgili yargıları ne zaman kesinleşiyor ve keşfetmeye çalıştığı dünyanın öznesi hâline geliyor?&nbsp;Paul Klee, 1898-1918 senelerinde tuttuğu günlüklerinin ilk bölümü en erken çocukluk dönemi anılarıyla başlar; bazı kısa notlar alır o zaman dair. İlk dönem anılarını hatırlamak için yazılmış kısa metinlerdir:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bir keresinde babam bir bakireyi kızkurusu olarak nitelendirmişti. O sırada ben de bu bakirenin tuhaf biçimde buruşuk olan alt dudağını düşünmüştüm.” (altı yaş)“Bahçe çitlerindeki boşluğun birinden girip, Gürcü bir kadının bitki soğanlarından birini çaldım ve onu kendi minik bahçeme ektim. Nefis yapraklar ve belki de sevimli çiçekler açacağını umut ediyordum. Ama sonunda ortaya, üzerinde nar kırmızısı sayısız çiçeğin açtığı küçük bir ağaççık çıktı. O an içimde büyük bir korku belirdi ve hemen aklıma birine armağan ederek ondan kurtulmak geldi.” (sekiz yaş)</blockquote>Bu alıntılarda küçük Paul Klee’nin dünya karşısındaki hayretini&nbsp;görürüz. Bu duyguları yıllar sonra hatırlamaya çalışarak ve düzenli bir şekilde günlüğüne not etmesi onun Bauhaus Okulu’nu kurup dünyaca ünlü bir ressam olduktan sonra bile o hayreti hiç kaybetmediğini gösteriyor. Çocuk henüz anlamın katmanlaşmadığı yerde işittiği şeylere hayalinde bir resim çiziyor. “Kızkurusu,” kelimesini duyunca buruşuk olan alt dudağı hayal etmesi gibi. Henüz neden sonuç ilişkisinin kurulamadığı, belki de böyle bir şey hiç olmamıştır, olaylar arasında neden sonuç ilişkisi yoktur; olayların sesleri, renkleri, dokuları vardır çocuk için. Dolayısıyla birbiriyle neden sonuç ilişkisinin kurulamadığı yerde her şey birbirini çağrıştırabilir ve o çağrışımlar çocuğun dünyasında festival gibi afsunlu bir şimdiki zaman yaratır.&nbsp;Walter Benjamin’in Paul Klee’nin "Tarihin Meleği" resminde&nbsp;gördüğü tezat (cennetten gelen fırtınayla meleğin kanatları onu ileri doğru sürüklemektedir ancak gözleri faltaşı gibi açılmış ve geçmişteki bir felaket anına takılmıştır.) Klee’nin sanata ve çocukluğa bakışını da tasvir eder bir anlamıyla. Ressamın günlüklerindeki ilk dönem çocukluk anılarını birkaç cümlelik satırlarla yazıyor olması ve genelde içinde bir tür hiddetin ve aşırılığın itirafı olması çocuğun dünyadaki savunmasız yerini de işaret ediyor. Hiddet ve aşırılık kelimeleri de dışardan ve artık çocukluktan çok uzak bir yerde anlam ve tanımın kesinleştiği yerde kullanılabilir. O şey çocuk için hiddetten ziyade bir tür keşiftir, dünyadaki yerini bulma çabasıdır.&nbsp;Öyle ki Paul Klee şunu söyler: “Sanat görebildiklerimizi yeniden üretmez; onu görünür kılar.”&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/1/6/1739022983016.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.00" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">"Çocuklar ve Köpek" | Paul KleeÇocukluğa dair çizdiği resimlerden biri “Çocuklar ve Köpek”&nbsp;eserinde yan yana dizilmiş çocukların kaşları çatık ve tam ele geçemeyen bir ifadeleri vardır. Ya da önlü arkalı resmedilmiş çocuk figürlerinin orantısız bir şekilde kimin boyu uzun kimin kısa; yetişkinlikle çocukluk arasında bir şeyi tasvir eder. Arkadaki figürün kucağında kundaktaki bir bebeğin belli belirsiz varlığı, çocukluğun/yetişkinliğin ya da şaşkın/mutlu/üzgün olabilecek birçok ifadenin birbiriyle iç içe geçtiğini hissettirir. Klee, görünenin aldatıcı olabileceğini ya da tek bir yerden bakmanın gördüğümüz şeyin içinde birbirine geçen birinin birinden ayırt edilemediği o bütün ve parçalı hâli mikroskobik bir şekilde resminde gözler önüne serer. Korkmadan cesurca ifade edebilmek için sanatı görmenin bir aracı hâline getirmiştir."Her şeyin ilk hâline dönmek, olanı olduğu gibi anlatabilmek bir tür şiddet yaratır mı?" sorusu düşüyor aklıma. Çocuk bunu yapar ve olanı olduğu gibi henüz yargıların, değerler silsilesinin olmadığı bir zamanda doğrudan filtresiz ifade eder. Daniil Harms ise bunu kısa öyküleriyle yapmıştır. Olaylar öyküsü olanı olduğu gibi anlattığı cümleler arasında hiçbir neden sonuç ilişkisin olmadığı bir hikaye anlatır.&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Orlov bir keresinde tıka basa humus yemiş ve ölmüş. Bunu duyan Krılov da ölmüş. Spiridonov ise eceliyle ölmüş. Spiridonov’ın karısı da büfenin üstünden düşmüş de ölmüş. Spiridonov’un büyük annesi alkolik olup sokaklara düşmüş. Mihaylov ise saçlarını taramayı bırakmış ve uyuz olmuş. Kruglov da elinde kırbaçla bir hanım çizmiş ve aklını kaybetmiş. Perehryostov telgraf havalesi ile dört yüz ruble almış ve öyle havalara girmiş ki işten atılmış.&nbsp;Hepsi iyi insanlar ama hayata tutunmayı bilmiyorlar ki.”</blockquote>Neyin norm olduğu, neyin doğru olduğu yetişkinler dünyasında belirlenirken bu normun dışında kalana absürd demek de belki buradan doğar. Çocuk için absürd yoktur ya da Daniil Harms ve Paul Klee’nin eserlerinde olduğu gibi başka türlü bir hakikat vardır.&nbsp;Daniil Harms, Sovyet Rusya’nın da Stalin rejimi tarafından tutuklanmış ve henüz birçok öyküsünü bastıramadan, 37 yaşındayken hapishanede hayatını kaybetmiştir. Yakın dostu Panteleyev ile son görüşmelerinde ona şöyle söylüyor: “Leningard bombardımanında ilk bomba benim evime düşecek.”&nbsp;Daha sonra eşyalarını birer ikişer elden çıkarmış ve geriye sadece bir bavulu, bir radyosu ve bir de birkaç kitabı… Sonrasında dediği gibi oluyor ve tutuklanıyor.Yaşadığı iklimde bir tür şiddetten doğan ağrıyla birlikte yazdığı, kısacık ve olanı olduğu gibi anlattığı masalımsı öykülerinin çoğu o öldükten sonra basılıyor. Paul Klee’nin resimlerinde var ettiği o neden-sonuç ilişkisine mecbur olmayan sanatı oraya indirgemeyen tutumu maruz kaldığı şiddetle baş etme yöntemi olarak karşımıza çıkıyor. &nbsp;Stalin rejiminin dayattığı taklit ve tasvire dayanan sanat anlayışına karşı elle tutulamayan, ritim duygusuna hitap eden bir edebiyat anlayışı geliştiriyor. Bir çocuğun cümleleri olabilecek kısa öykülerinde ritim duygusuyla başka bir görsel, işitsel harita yaratıyor.&nbsp;Benjamin, çocuklar için yaptığı radyo programlarında bugün hiç de alışık olmadığımız bir şeyi yapar. Çocuğun hayal dünyasına sonsuz bir güveni vardır ve yetişkinler için olabilecek birçok temayı masalsı bir şekilde radyo programlarında anlatır. Programın içerikleri tarihi olaylar ve gündelik hayatın kültüründen bahseder. Mesela Lizbon Depremi’ni anlatır çocuklara ya da Eski ve Yeni Berlin’de sokak satıcıları ve pazarları anlatır. Çocukla onun hayal dünyasıyla ilgili varsayımların yerine olanı anlatmak ve hayal ettirmek gibi bir cesaretle bunu yapar.&nbsp;Çocukluğun estetik dünyasına, beğenisine güvenen sanatçılardır Klee de Kharms da Benjamin de. Dışardan verilen dayatılan estetik anlayışına çocuğun afsunlu hatıralarından hareketle cevap vermişlerdir sanatlarıyla…Klee yine ilk çocukluk anılarına dair şunları yazmıştır:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Estetik duygularım çok erken yaşlarda gelişmişti. Henüz üzerime tulum giydirdikleri zamanlar, içimdeki gri renkli uzun iç donumun paçalarından sarkan kırmızı işlemeleri ben bile görebiliyordum. Kapının zili çalındığında, gelen konuk beni bu halde görmesin diye hemen gizlenirdim.” (iki-üç yaş)</blockquote>Çocuğun henüz yargılarının belirmediği yerde saf bir estetik anlayışı olduğu ve sanatçının oradan beslendiği bir zamandan günümüze görülenin sürekli açıklanmaya, anlatılmaya ve neden-sonuç ilişkisi kurulmaya çalışıldığı bir zamana geçiş elbette çok hızlı olmadı. Ama henüz çocukken, çocuğun kulağında anlamsız ninniler vardı; çocuğun uykulardan hemen önce duyduğu bu sözler ona rüyalar gördürürdü. Klee’nin resimlerine bakarken o güvenli ninnileri duyuyorum ya da Harms’ın o kısacık öykülerinin ritimlerinde.

Henüz çocukken, çocuğun kulağında anlamsız ninniler vardı; çocuğun uykulardan hemen önce duyduğu bu sözler ona rüyalar gördürürdü. Klee’nin resimlerine bakarken o güvenli ninniler duyuluyor ya da Harms’ın o kısacık öykülerinin ritimlerinde...

Efsunlu hatıralar: Paul Klee ve Daniil Harms’ın izinde

Edebiyat ve sanat bir kaçış mı, kurtuluş mu, bilinçaltının en derininde yazar, toplumun koşullarının onu sıkıştırdığı yerden kaçar ve geri döndürülemeyecek bir küskünlükle toplumla arasına mesafe koyarak gitgide yalnızlaşır mı? Ya da kimsenin erişemeyeceği bir mertebede özgürleşir mi? Mikhail Şişkin bir halk masalından bahseder:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">Hapishanedeki bir tutukluya sadece günde bir öğün yemek verilir yanında da tahta bir kaşık. Tutsak her gün o tahta kaşığın sapıyla duvara bir resim çizer; önce bir kayık sonra kürek ve bir deniz. Bir gün lapasını vermek içeri giren gardiyan ne duvardaki resmi görür ne de tutukluyu. Tutuklu o kayığa binip gitmiştir.&nbsp;</blockquote>Sanatçı da bunu yapar, onu hapseden koşullar ne olursa olsun elindeki malzemeyle inadına sanatına sarılır ve bilinmeyen o denizlerde yolculuk yapar.&nbsp;Rothko da Beckett de, savaşlar görmüş ve savaş sonrası refah devleti anlayışıyla kapitalizmin yarattığı değerler içinde kendilerine yer bulamamış inatçı ve huzursuz ruhlardı. Kapitalizmin alıp satmak ve kâr etmek üzerine kurulu dünyasına çomak sokmak istemiş ve durum ne kadar umutsuz görünürse görünsün başka türlü bir değer yaratmanın yollarını sanatlarıyla aramışlardı. Bunun bir bedeli de vardı: İkisi de ömürleri boyunca bir tür sürgün hayatı yaşamıştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Beckett kendi ana dilinden uzaklarda, dilde sürgün yaşamış ve eserlerini Fransızca yazmıştı. Rothko ise 2. Dünya Savaşı sonrası yükselen Yahudi karşıtlığı nedeniyle asıl adı olan Markus Yakovlevich Rothkowitz'i Mark Rothko olarak değiştirmişti.</li></ul>Ailesinin Beckett’ten beklentisi yüksekti ama o, yazarlığa başladığı ilk dönemi ekonomik buhranlarla geçirmişti. Hiç İçin Metinler&nbsp;kitabında hikayelerini hep aynı imgelerle kurmuştu: Bir bankın üzerinde olmaz olanların olduğu, geçici/nereden geldiği belli olmayan nereye gideceği de belli olmayan bir yaşamın izdüşümünü anlatıyordu. Evden kovulan, cebine biraz parana konulan ana karakter, ara yerlerde ve mekanlarda sözlerini geveler: Geçmiş ile gelecek ve şimdi arasında atlamalarla sonsuz bir fısıltının içinde anlam arar ya da anlamsızlığı kabul ettikten sonra rahatlar ve her şeyi istediği gibi söyleyebilir. Şöyle yazıyor “Son” öyküsünde:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Zayıf ve kusurlu da olsa kendi dışımda bir varlığımın olduğunu bilmek eskiden heyecanlandırırdı beni. Toplumdışı kalıyorsunuz zamanla kaçınılmaz bir şey bu. Bazen insan kendine soruyor şaşkınlıkla, acaba doğru gezegende miyim diye. Sözcükler bile bırakıp gidiyor sizi, bu kadar kötü işte.”</blockquote>Sözcüklerin bırakıp gittiği yerde Mark Rothko&nbsp;ise renklerin arasına koyduğu çizgileri bile fazla bulur. Yaşanılan onca acıdan sonra anıların daha fazla anlatılamadığı ve gövdede biriktiği yerde renkleri vardır Rothko’nun. Hayatının son döneminde yüksek bir meblağ karşılığında resim yapması için çok lüks bir otelden bir teklif alır Rothko. Oteli ziyaret ettiğinde restorandaki insanların iştahlı bir şekilde yiyip içerken kendi küçük dünyalarında kaybolmaları onu hayal kırıklığına uğratır. “Buradaki insanlar benim resmimi anlamayacaklar” der ve resmi yapmaktan vazgeçer.&nbsp;Beckett, Watt romanını 2. Dünya Savaşı'nda Fransa’nın güneyinde savaştan kaçarken yazar. Romanda savaş hakkında tek kelime etmez. Rothko ise Amerika’da sürgünde bir Yahudiyken resimlerinde sürgünü tasvir etmez. Aksine sonsuzluk hissi veren soyut resimler yapar. Savaşın acılarını görerek büyüyen insanların artık anlam arayışında olmadığı bir zamanda acıyı tasvir etmeyerek, belki de savaşı daha iyi anlatıyorlardı.Sanatçının çocukluğuyla eserleri arasında bir neden-sonuç ilişkisi kurulmasına karşıdır Beckett. Kalabalıklara karışmayı sevmeyen bu adam, bir gün hasbelkader gittiği bir partide bir eleştirmenin karanlık hikayelerini açıklamak için "Çocukluğunuzda..."&nbsp;diye başlayan cümleler kurmasından rahatsız olur ve şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Karanlık, pesimist hikayeler yazmak için ille de zor bir çocukluk geçirmeye gerek yok. Bir taksiye bindiğinizde sizi üç yardım kutusu bekler: Biri körler, biri yetimler, biri de savaş gazileri için. Karanlık hikayeler yazmak için bununla karşılaşmak bile yeterlidir.”</blockquote>Nobel’i aldığında eline geçen parayla o zamana kadar oyunlarını yönetmiş yönetmene bir çek gönderir ve mektubunda şöyle yazar “Ne teşekkür et ne reddet!” çünkü ekonomik buhranlar içinde yaratmanın ne demek olduğunu çok iyi bilir Beckett.&nbsp;Babasını kaybettikten sonra Londra’da geçirdiği yılları "kötü yıllar" olarak tanımlar. Bir gün yolda giderken aniden devam edemeyeceğini hisseder, yürüyemez. Aslında yaşadığı, panik ataktır. Annesinin maddi desteğiyle Bion ile terapiye başlar. Süreç bittikten yıllar sonra şöyle yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Tedavinin bana pek iyi gelmediğine karar vermiştim. Sonuçta annemin parasını harcıyordum ve o artık ödemeleri yapamıyordu. Gerçi tedavi büyük ihtimalle iyi gelmişti. Paniğimi kontrol altına almama yardımcı oldu sanırım. O panik midir, baş dönmesi midir nedir, onu bir daha yaşamadım…”</blockquote>Beckett, Rockaby (Beşik) oyununda sandalyede sallanan yaşlı bir kadının son zamanlardaki bir tür derin iç sesini anlatır. Hayalimde genç denebilecek bir yaşta hayattan vazgeçmiş Rothko’nun kimsesizliği ile konuşur:“Sonunda biten bir günün sonunda Kendi kendine konuştuğunda Kimse var mı başka Durduğunda”“Sözcüklerin bile bazen bırakıp gittiği yerde, doğru gezegende miyiz?” sorusu, ikisinin de ölümünün üzerinden yıllar geçmişken hâlâ geçerli bir soru. Resimle, edebiyatla, sanatla ötekine gitmek hiçbir zaman azalmayacak yine de. Rothko ve Beckett bunun en güzel örnekleri. Beckett’in şu cümleleri ile bitirmek istiyorum yazıyı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Hep denedin, hep yenildin. Olsun. Yine dene, yine yenil. Daha iyi yenil.”</blockquote>

Rothko da Beckett de, savaşlar görmüş ve savaş sonrası dünyada kendilerine yer bulamamış inatçı ve huzursuz ruhlardı. Kapitalizmin alıp satmak ve kâr etmek üzerine kurulu dünyasına çomak sokmak istemiş ve durum ne kadar umutsuz görünürse görünsün başka türlü değer yaratmanın yollarını sanatlarıyla aramışlardı.

Doğru gezegende miyiz: Beckett ve Rothko'nun izinde

Hokusai ölümünden hemen önce şu cümleleri söyledi: “Hayalet olsam da yaz tarlalarında yürüyeceğim.”&nbsp;Hayatı boyunca doksandan fazla yer değiştiren Hokusai, yeni olanın peşinde ekonomik nedenlerle de bir tür sürgünde, gittiği her yerde çok farklı temalarla resimler yaptı. O dönemde Japon sanatında isim değiştirme geleneği yaygındı ve Hokusai en fazla isim değiştiren sanatçı olarak 40 farklı isimle resimler yaptı. Ferit Edgü “Aslan ve Ressam,” öyküsünde Hokusai’nin isim değiştirmesiyle ilgili şunları yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Yolun sonuna kadar gitmiyor sanatçı. Belli bir zaman dilimde aldığı yol ona yetiyor. Durmasını ve yol değiştirmesini biliyor. Ama her açtığı yol kendi yoludur. Ve her açtığı yolda ilerlemeyi başkalarına bırakıyor. ‘Dileyen adımı bile kullanabilir.’ Yaşadığı bir zaman parçasını, o aşınmış, ölü zamanı bir genç yeteneğe bırakarak yaşama mı dönüştürmek istiyordu?”</blockquote>Hokusai ölümünden sonraki kehaneti yaşarken zaten gerçekleştiriyordu. Hiçbir isme, hiçbir yere bağlı kalmadan&nbsp;gittiği yerin hayaleti&nbsp;olmuş ve resimlerinde bize ölse de geride hâlâ hareket eden 19. yüzyıl Japon gündelik hayatını bırakmıştı.&nbsp;Resimlerinde uçucu ve hafif derinlikteki dalgalarını görürüz. Bir göz kırpışta zihne gelen o imgenin yumuşak hâlini görürüz. Rüzgarın kokusunu, hışırtısını hissederiz. Görsel olandan ziyade tasvir ettiği biçimlerde bütün duyuları harekete geçirebilme özelliğine sahiptir. Hokusai’nin hayalet gözlerinin tanıklığıyla çizdiği dağlar, dalgalar ya da tek başına bir çiçek, duran/donmuş bir şeyden ziyade hareket etmektedir ve hareket etmeye devam edecek gibidir.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/0/5/1737722072518.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="2.19" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Karlar altında kalmış bir köy hayatını tasvir ederken uzakta beyazların içinde siluet gibi bir ev ve her şey donukken bir anda sürü hâlinde giden tilkilerin kuyruğuna bir hareket bırakır. İşte o anda resim yaşamaya başlar. Sadeliğe bıraktığı bir ivme/hareket hayal kurdurur, birazdan bizim aramızdan geçecek gibidir o tilkiler. Bu anlamıyla resim sanatıyla kavga eder gibidir; çizilen şey hareket halindedir.&nbsp;Şimdiki adı Tokyo olan Edo’da doğmuştur Hokusai. Seyyahların Dilinden Dünya Şehirleri kitabında o dönemde Edo’yu ziyaret eden Mary Crawford Fraser (Amerikalı Romancı) Edo hakkında şöyle yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“… Mesafeler devasa, üstelik bir ziyaret durağımla diğeri arasında genelde üç dört mil yol oluyor. Ama yolun her yeni adımı bana yeni bir resim yahut soru getiriyor, tahayyül edilmemiş bir şiiri tezahür ettiriyor yahut gündelik hayata ait bir parça taze eğlence doğuruyor. Arabamızın arkasından küçük akrobatlardan müteşekkil güruhlar, yaşı daha büyük bir oğlanın önderlik ettiği çocuklar bunlar, düşe kalka eğile büküle koşturuyor.”&nbsp;</blockquote>Duraklararası yolların bir şiir etkisi yarattığını söyleyen Fraser, Hokusai’nin resmine dair de bir şey söylemiş oluyor. Hokusai ilk döneminde gündelik hayatı resmeder; sokaklarda hareket eden insanlar bir film karesi içinde bize selam verir gibidir. Edo’daki mesafeler arasında nasıl bir canlılık olduğunu gösteren, eğile büküle, düşe kalka devam eden bir hayatın şairi gibidir Hokusai.<img src="https://images.aposto.com/2025/0/5/1737730645262.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.49" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Büyük Dalga Daha sonraki dönemlerinde bugün de en çok bilinen eseri “Kanagawa Oki Nami Ura”yı yani “Büyük Dalga” resmini bir dizi tahta baskı ile yarattı. "Fuji Dağı’nın 36 görünümü" olarak da bilinen eser çok spesifik bir ana odaklanıyor. Dalga birazdan denize eski hâline karışacak ve başka bir formda devam edecektir ama tam da yüreğin ağza gelmesi gibi bir anı resmediyor. Dalganın tekrar denizin dingin görünümünün bir parçası olmadan hemen önce en şiddetli anını yakalamaya çalışır Hokusai. Doğanın, onun yarattığı şiddetli var oluşun içinde belli belirsiz resmin içindeki balıkçı tekneleri birazdan o beyaz büyük dalganın altında kalacak gibidir. İnsandan çok önce dağlar ve denizler vardı ve her şeyin üstündeydi. Resmin arkasındaki Japonya’nın en yüksek dağı olan Fuji Dağı ise küçücük resmedilmiştir. Doğanın hareketi her şeyi usulca ele geçirebilir, tek bir göz açıp kapayışta ele geçirebilir.&nbsp;Han Kang, Beyaz Kitap’ta “Dalgalar,” başlığı altında şunları yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Suların buluştuğu sınırda durup tıpkı ebediyen tekrarlanacağa benzeyen dalgaların hareketlerini izlerken (fakat aslında ebedi değildir, çünkü yeryüzü ve hatta güneş sistemi de bir gün yok olacak), hayatımızın kısa bir andan ibaret olduğu gerçeği tenimize değer.&nbsp;Dalgalar her dağıldığında göz kamaştırıcı derecede beyazdır. Uzak denizin sakin suları, sayısız balık puluna benzer. Orada binlerce, milyonlarca parıltı vardır. Binlerce milyonlarca debeleniş oradadır.&nbsp;Ama hiçbir şey ebedi değildir.”</blockquote>Yine tıpkı Han Kang’ın Veda Etmiyorum kitabında ana karakterin bilincinin doğa tarafından ele geçirilmesi&nbsp;ve bir süre sonra olayları gerçek mi yoksa rüya mı algılayamadığımız gibi Hokusai’nin resimleri de doğanın yarattığı bir rüyaya davet eder bizi.&nbsp;Romanın ana karakterinin arkadaşı İnson’un hastanede iki parmağını kaybetmesi üzerine ana karakterden geride bıraktığı atölyesine gidip kuşu Ama’yı beslemesini ve yaşatmasını ister. Böylece bir maceraya atılan ana karakter kışın zor koşullar altında o çok uzaktaki köye yolculuğa çıkar. Karlı köy yolunda aniden migren ağrısı tutar ve sonrasında her şey bir rüyaymış gibi devam eder. Karın beyazlığıyla her şey birbirine benzer. Çok önceden gittiği bu köy evinin yolunu bulamaz ve gece ile karın zor koşulları onu ele geçirir. Karın ortasında geçirdiği baygınlıkla gecenin sonunda evi bulur ancak papağan Ama çoktan ölmüştür onu bir ağacın altına gömer ve uykuya dalar. Ertesi gün yeniden uyandığında kuş yaşıyordur. Zamanla arkadaşı İnson’un hayatına tanıklık eder onun geçmişe takıntılı savaş dönemini anlattığı belgeselden parçalara bakmaya başlarız kitap boyunca ancak bunlar bir doğa olayı üzerine gerçekleşir bilincin ele geçirdiği soğuk kar ve beyazlıkta artık gerçek ile rüyayı, geçmiş ile şimdiyi ayırmak pek mümkün değildir.&nbsp;Romanın son bölümündeki şu pasajın altını çizmek istiyorum.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Cevap vermek yerine uzanıp elimi kemiklerin olduğu fotoğrafa koyuyorum. Gözleri ve dilleri olmayan insanların üzerine Organları ve kasları çürüyüp yok olmuş insanlar Artık insan olmayan her şey Daha doğrusu, hâlâ insan olan her şeyin üstüne…”</blockquote>Han Kang, Vejeteryan kitabında başkayla, canlıyla empati kuran bu yüzden deliliğe mahkum edilen bir kadının dünyayı bir bütün olarak görmesini anlatır. Veda Etmiyorum kitabı ise beyazlık içinde karların olduğu bir dünyada geçmişe arkeolojik bir kazı yapar. Beyaz Kitap’ta ise sıklıkla kar fırtınasından, kar tanesinden ya da bebeğine sütünü veremeyen bir anneden bahseder. Onun dünyayı algılayışı tıpkı Hokusai resimlerinde de olduğu gibi her şeyden önce doğa vardı ve onunla aramıza giren düşünceden ziyade bir dalgayı gördüğünde bir nefes çekiş kadar küçük bir andaki rüya hâlini&nbsp;anlatır. Bu duygunun bir kelime anlamı varsa o da Hokusai’nin resimlerinde ele geçmez o anlık hayaletimsi duygudur.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Denizin altında ne var, dalgalar neyi taşır, bu kadar yüklü su içinde kimin hangi canlının kemiklerini saklar ve yükü bu kadar ağırken nasıl bu kadar parlak ve göz alıcı olabilir deniz? İnsanın doğa karşısındaki hayretinin vücut bulmuş hâlidir Hokusai ve Han Kang.&nbsp;</li></ul>Han Kang, Beyaz Kitap’ta suyun berraklığını, ışıltısını anlatırken şunları yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İnsanlar neden gümüş, altın ve elmas gibi ışıltılı madenlerin değerli olduğunu düşünür acaba? Bir söylentiye göre suyun ışıltısı eski insanlar için hayat demekmiş. Işıldayan su temiz sudur. Sadece içilebilen, hayat veren su şeffaftır. İnsanların çölleri, ormanları, kirli bataklık bölgeleri dolaşırken, uzaktan beyaz beyaz ışıldayan suyu keşfettiklerinde hissettikleri şey muhtemelen acı bir keyif olmuştur. Hayat olmuştur, güzellik olmuştur.”</blockquote>Acı bir keyifle güzelliğin buluştuğu o kısacık ana tanıklık ediyoruz Hokusai’nin resimlerinde. Gerçekten dediği gibi bir hayalet olmuş ve doğanın içinde naif bir ruh olarak belki de isimlerini çömezlerine bırakarak büyük bir cesaretle hayalet olmayı göze almış ve hâlâ bir dalga yükseldiğinde o köpükler arasından bize göz kırpıyordur.

Acı bir keyifle güzelliğin buluştuğu o kısacık ana tanıklık ediyoruz Hokusai’nin resimlerinde. Gerçekten dediği gibi bir hayalet olmuş ve doğanın içinde naif bir ruh olarak belki de isimlerini çömezlerine bırakarak büyük bir cesaretle hayalet olmayı göze almış ve hâlâ bir dalga yükseldiğinde o köpükler arasından bize göz kırpıyordur.

Hayalet dalga ya da bir ışıltı: Hokusai ve Han Kang'ın izinde

David Lynch’i bu hafta kaybettik. Renklere tutkun bir ressam ve rüyalarını sinema aracılığıyla eğip büken bir yönetmen olmasının ötesinde, bir büyücüyü ve belki de çağdaş bir filozofu yitirdik. &nbsp;Bir çocuk, merakını ve ilgisini nasıl ciddiye alıp şımarıkça keşfediyorsa o da son ana kadar bunu yaptı. Baskılamadan, yutturmaya çalışmadan, ille de anlaşılma çabası olmadan yumuşak ama kararlı bir enerjiyle kırmızıyı bulaştırdı yeryüzüne. Ne yaptığını çok iyi bilen bir sanatçının bazen de ne yaptığını hiç bilmemesi ve buna izin vermesi hiç de kolay bir şey değildir. Chris Rodley onun hakkında şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Lynch açıklamaktan ziyade göstermeyi, kural koymaktan ziyade hissetmeyi yeğlemektedir. Yönetmenin sinemaya yaklaşımı, bu yüzden umutlanılabileceği gibi sadece ileri derecede sezgisel olmak değil, fakat aynı zamanda tesadüfün, kaderin ve beklenmedik olayların değerlendirilmesine de açık olmak şeklindedir… O, kendisini düşünceleri ve imgeleri ayarlamaya çalışan bir ‘radyo’ olarak nitelemektedir.”</blockquote>Ona bir filozof dememin sebebi çok sevdiği ve uyur uyanıkken gündüz rüyalarına daldığı bir koltuğunun&nbsp;olması hep, bazen de bir şezlong. Dışardan hiçbir şey yapmıyormuş gibi görünürken düşünceleri ve onların yarattığı sezgileri ciddiyetle bedeninde gezdirmesi. Onu harekete geçiren rüyalar, fikirler… Sanki yarattığı şeyle bedenini yarıp cesurca “İşte buradayım!” demesi. Sınırı, başlangıcı ve sonu olmayan bir varoluş. Dünyayı bir bütün olarak algılıyor David Lynch, etki-tepkiye her an açık bedenini de nesnesi yapabiliyor bu dünyanın.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/0/0/1737275648161.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.80" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Çocukken ressam olmak isteyen Lynch, yaşadığı o küçük kasabada bir atölye tutuyor ve resimleri için orada çalışmaya başlıyor. Dünyayı bir çocuk merakıyla gören bu gözler, baktığı her şeyi de büyülü görüyor. Ucubelik ve çirkinlikte güzelliği arıyor. Karakterleri dev olabilir ya da cüce. Tıpkı çocukların uzaktan baktığında her şeyi çok abartılı görmesi gibi... Karşılaştığı her şeye, her an şaşırabilme becerisini hiç kaybetmeyen yönetmen, çocukluğunu şöyle anlatır:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Fakat çocukken bir sürü gizemli şey vardır. Ağaç gibi basit bir şey, duygu uyandırır. Siz onu uzaktan görürsünüz, size küçük görünür fakat yaklaştıkça büyür—henüz hâkimiyet sahibi değilsinizdir. Yetişkinlik çağına geldiğimizde kuralları anladığımızı düşünürüz fakat bizim gerçekten denediğimiz, hayal gücünün sınırlandırılmasından ibarettir.”</blockquote>Bir çocuk sessizliğinde, dalgınlığında sanki kimsenin bilmeye yeltenmediği bir dünyayı saklar. Orası mahrem ve dile gelmez bir yerdir. Kelimelere döküldüğünde anlamsızlaşır. Ki çocuğun henüz böyle bir dili yoktur. O yüzden David Lynch hep biraz da çocuk kalmıştır.&nbsp;Filmlerinin "fazla soyut" olduğu ve anlaşılmadığı söylenir onun hakkında konuşulurken. Anlam, söz, vurgu olagelmiş hikaye türevleriyle taklidin taklidine karşı çıkar. Sanki imgelerin bir merkezi vardır ve o merkezdeki David Lynch şöyle seslenir: “Bakın depremler oluyor ben böyle görüyorum orayı. Sizin oraya karanlık ya da aydınlık demeniz umurumda değil.”&nbsp;Henüz orada bir duygunun olumlu ya da olumsuz sıfatları yoktur. Duygu duygudur, his histir, imge de imge.&nbsp;Bir anlamıyla uyanıkken oturduğu koltuğunda rüyalar yaratır ve o rüyaların içine yolculuk yapar. Hem öznesidir rüyalarının hem de nesnesi. Tıpkı Twin Peaks’te yarattığı ve hiçbir zaman bir kere izleyerek bırakamadığım o sahne gibi. Anlamadığım için değil; anlamanın umrumda olmadığı, sadece nereye dokunduğunu hiç bilemeyeceğim o sahne gibi.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/0/0/1737275724250.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.49" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Twin PeaksDizinin ikinci sezonunun ilk bölümü—Ajan Cooper bir önceki sezonda ıssız otel odasında vurulmuştur—onun yerde yarı bilinçsiz hâlde yatmasıyla başlar. O sırada kambur, yaşlı bir adam, oda servisi için elinde ılık sütle içeri girer. Duymuyordur ve Ajan Cooper’ın yerde uzanması, istisnai bir durum yaratmaz onun için. Yaşlı adam her zaman yaptığı şeyleri yapar: Ilık sütü sehpanın üstüne bırakır, açık kalan telefonu kapatır. Ve yerde neredeyse ölmek üzere olan Ajan Cooper’a adisyonu güler bir yüzle imzalatır. Ajan Cooper da onunla sanki her şey normalmiş gibi diyalog kurar. Yaşlı adam odadan çıkarken gülümseyerek şöyle der: “Senin hakkındakileri biliyorum.”&nbsp;Bir süre sessizlikten sonra kapıdan ışıklar içinde bir dev girer. Yaşlı uşağın genç hâli gibidir ya da onu andırır. Kasabadaki cinayetle ilgili, rüyayla gerçek arası bir yerden Cooper’a kehanetler iletir. "Üç şey söyleyeceğim," der “1. Gülümseyen çuvalda adam var. 2. Baykuşlar göründükleri gibi değil 3. Kimyasallar olmadan o gösterir.” Bu cümleler ayrı ayrı düşünüldüğünde sanki hepsi David Lynch’in koltuğunda uzanırken aklına düşen, anlamsız belki de hikaye içinde anlam bulan imgeler gibidir.&nbsp;Ciddiye aldırmayarak ciddiye aldırır David Lynch imgeleri. “Gülümseyen çuval” neye benzer? İnsana ait olan bir özelliği (gülümsemek) bir nesneye (çuval) atar David Lynch. “Baykuşlar göründükleri gibi değildir.” Görünenin arkasında her zaman bir şey arar. Lynch’in babası, ağaçların hastalıkları ve böcekler üzerinde deneyler yapar. David Lynch şöyle söyler o dönemle ilgili “Dolayısıyla ben böceklerle, hastalıklarla iç içeydim ve tıpkı orman gibi, hatta bir bahçe gibi, organik bir dünyada yetiştim.”&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her şeyin içine ve en derinine bakmayı misyon edinmiştir kendine. Ruhunda şifacı bir cadıyı da taşımaktadır. Bütün canlılara, hareket eden her şeye gösterilen özenli merak, onu sinemanın büyücüsü yapmıştır.&nbsp;</li></ul>Çocukluğunda babasının işinden dolayı sürekli yer değiştirmiş ve Amerika’nın kırsal bölgelerinde yaşamıştır. Çocukken büyük şehirlerden korkar&nbsp;hep. Metronun geride bıraktığı sesten ve hızıyla yarattığı rüzgardan, karmaşadan, kalabalıktan. Şöyle söyler o küçük yerlerle ilgili:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ben Amerika’nın yok sayılan kısımlarını seviyorum… Kir pas içinde, küçücük, unutulmuş saklı bir köşe gibidir orası. İşte ben bu alanları seviyorum. Keşfedilmemiş sırlar çıkıyor karşınıza. Sırlar keşfedebiliyorsunuz. Oralar, güven veren küçücük yerlerdir fakat her şeyin ortada olduğu apaçık yerler değildir. Onları bulmak için derinlere dalmanız gerekir. Siz de bütün unsurlar biraraya gelinceye kadar onların neye benzediğini bile bilmezsiniz.”</blockquote>Kırsalda ilk karşılaşma ile başlayan o aşk hâlinde belirsiz ve tekinsiz olanı takip eder hep. Resimlerinde de hiçbir zaman tam bir figürü göremeyiz. Bedenin birer parçası gibidir resmettikleri. Bazen uzayan kollar, bazen küçük bir baş çok ağır bir gövdenin üstüne yerleştirilmiş gibidir, bazen de kocaman kırmızı bir ağzı yüzün ortasına resmedilmiş şekilde görürüz. Bir taraftan çok karanlık diyebileceğimiz bir resim anlayışı varken diğer taraftan da tıpkı filmlerinde olduğu gibi mizah duygusu da çok yüksektir. Karanlıktan, kaybolmaktan korkmayan bir David Lynch bize geride mizah dolu bir bütünlük bırakır.&nbsp;Konuşulabilenin ötesinde başkasının "soyut" diyeceği ama onun bir hakikat olarak yaşadığı, var ettiği sanatı, sığ bir anlam arayışından öte sihirli bir etki yarattı. Onun anlaşılmak ya da anlaşılmamak üzerine söylediği şu sözler ile yazıyı bitirmek istiyorum:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ölmüş bir yazarın durumuna benziyor: Kitabını okursunuz ancak hayatta olmadığı için ona soru sormanız mümkün değildir. Siz o kitaptan bir sürü şey alırsınız hâlâ. Ölmüş yazarın ne düşündüğünün hiç önemi yoktur… Benim de filmlerimde amaçladıklarım konusunda size anlatabileceklerimin hiçbir önemi yok.”&nbsp;</blockquote>

Ne yaptığını çok iyi bilen bir sanatçının bazen de ne yaptığını hiç bilmemesi ve buna izin vermesi hiç de kolay bir şey değildir. Açıklamaktan ziyade göstermeyi, kural koymaktan ziyade hissetmeyi yeğleyen David Lynch'in başkalarının "soyut" diyeceği ama onun bir hakikat olarak yaşadığı, var ettiği sanatı, sığ bir anlam arayışının ötesinde sihirli bir etki bıraktı arkasında.

David Lynch kırmızısı: Ucubeler, devler ya da gülümseyen çuval

Nigel van Wieck’in resimlerindeki kadınlar, Antik Yunan’daki nimfelerin New York barlarındaki gölgeleri/izdüşümleri ya da ta kendileridir. Nimfeler ölümlüdür, bazen çok uzun yaşayabilirler. Wieck’in tasvirlerinde sanki ölmesi gereken zamanlarda ölememiş de New York sokaklarına fırlatılmış gibidirler. Zeus’un uzun yaşatarak cezalandırdığı nimfeler, kalabalık şehirde hayaletleşmiştir.&nbsp;Nasıl göründükleri&nbsp;artık daha fazla umurlarında değil gibidir. Başkasının gözüne bir hâlde (güzel, seksi, arzulu, çılgın, masum, temiz) görünmek gibi çabalamayı bıraktıkları bir yerdedirler ve dünyayla aralarında bir yarık açılmıştır. Anlaşılamıyor, duyulamıyor olmanın getirmiş olduğu o kesif, melankolik yalnızlığın içine iyice yerleşmişlerdir. Arzularını geride bırakmışlar ve öylece geçip gitmesini izliyorlardır hayatın.<img src="https://images.aposto.com/2024/11/1/1735561561434.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.34" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Antik Yunan’da ormanda, dağda, nehir kenarlarında yaşayan nimfelerin doğasında arzu vardır. Apollon ve Dionisos’a taparlar. Wieck’in resimlerindeki sürülmüş ve yanlışlıkla hayatta kalmış şehir nimfelerinin ise gidecek bir ırmağı, ovası, dağı yoktur. Bar taburelerinde şehir yaşamının doğası olan kayıtsızlığa teslim olmuş ve kıvrımlı nimfe bedenlerinin hayaletlerini gövdelerinde taşıyor olmalarına rağmen atıldırlar. Resimlerde ara ara görülen erkek figürleri ise tamamen karanlıkta ve bir gölge gibi çizilmiştir. Uzaktan bir ses, yaşamayan ve anlamayan birer figür olarak tasvir edilmişlerdir.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/11/1/1735561637935.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.42" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Rahat mı, yorgun mu olduğunu anlayamadığımız bedenler bir bar taburesinde, bir berjerde ya da metroda sert bir sandalyenin üstüne gövdesini sere serpe bırakmıştır. Gözleri ya kapalıdır ya da çok uzaklara bakmaktadır. Kimsenin bilmediği bir şeyleri biliyor ya da kimsenin bilmediği bir şeyleri dalgınlıklarında görüyorlardır. Nigel van Wieck’in resimlerindeki kadınlar, New York’ta uzun yıllar yaşamış olan ressamın gözünden hem çok güzel hem de çok acı bir şekilde tasvir edilir. Acı ve güzellik aynı anda olduğunda bir şeyi başka bir şeyden ayıramamak… Şehrin kaosunun bir sadelikle resmediliyor olması… Onlar hep orada öylece o taburede kalacak ve kaldırmak için çok geç diyeceğimiz bir şeyi de yansıtır.<img src="https://images.aposto.com/2024/11/1/1735561752477.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.40" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Çok güzeldir kadınlar, birazdan dansa kalkabilirler ya da sevgiliyle ilk öpüşlerini yaşamaya gidebilirler fakat beklentilerden/beklemekten hüsrana uğramış&nbsp;ve o yüzden gövdelerini yer çekime bırakmış, nerdeyse ölmeye yakındırlar. Yorgunlardır artık arzuladıklarını defalarca söylemekten. Kendilerini anlatmaktan “Bak ben böyle sevilebilirim, bana böyle bak, beni böyle okşa.” Beklentisiz bir gövde, artık biraz da yaşayan hayalettir o yüzden. Arafta; ne burada ne de tamamen başka bir yerde.&nbsp;Arzulanan gelmediğinde ya da arzu nesnesi bir anda hayatımızdan çıkınca derin bir yas hâli sarar. Bazen bir kayıpla büyürüz. Her yerde olan ölüm, kayıp, ayrılık hiçbir zaman eskisi gibi olamam telaşı, korkusu; giden gittiğinde en çok kendi hâlimize yas tutarız: “Eskisi gibi olamayacak mıyım?” Wieck’in kadınları da artık kendilerine üzüldükleri bir mertebede bırakırlar gövdelerini. Kaybın anlatılamadığı, o yokluğu bilen sadece senin biricik geri döndürülemez bir hâlin. Arzular bir daha kapıyı çalmayacak. O yüzden çökmüş bir hâlde gözleri uzakta nimfelerin yaşadığı kıpır kıpır olduğu, çıplak ayaklarını suya değdirip çıkardığı nehirlerin dağların, ormanların silik bir hayali vardır gözlerinde.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rebecca Solnit'in nimfeleri</h2>Rebecca Solnit’in genç yaşta kaybettiği arkadaşı Marine de hayalimde resimlerdeki o nimfeler gibidir. Solnit, Kaybolma Kılavuzu’nda arkadaşı Marine’i genç yaşta hiç beklemediği bir anda aşırı dozdan kaybedişinin yasını tutar “Terk etmek” bölümünde. Marine müzisyendir. Hayatı Rebecca’nın aksine "arzuyla ve merakla yaşar. Sürekli yer değiştirir. Onunla kesintili konuşmalarında her seferinde Marine’i başka bir yerde bulur Rebecca. Hayat doludur ve oyunbazdır Marine. Onun hakkında şöyle yazar:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Hayal kurardı. Garaja gittiği o günden sonraki buluşmalarımızdan birinde, viyolonselinin aslında bir kayık olduğunu ve kayıkla ailesinden uzaklara doğru kürek çektiğini söylemişti. O zamanlar çellonun hayatında hâlâ büyük bir yer kapladığını fark etmemiştim…”&nbsp;</blockquote>Marine de tıpkı New York taburelerindeki o kadınlar gibi&nbsp;çellosunu kendine kayık yapmış ve ormanlara/doğasına/arzularına doğru bir yolculuk mu yapıyordu?&nbsp;Marine ile tanıştığımda şu soruyu bir kere daha sordum “Neden kadın arzuladığında ve korkusuzca dillendirdiğinde sık sık toplumun görünmez ağları içinde kendini en sonunda suçlu ve ardından günahkar ve hemen ardından da ölü taklidi yaparak sonlandırır ya da gerçekten ölüme gider” Marine’nin asıl ölüm sebebini bölümün sonunda öğreniyoruz. Şöyle yazıyor Rebecca Solnit:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Halbuki Marine’nin ölümüne ilişkin bir başka senaryoya göre, onu öldüren eroin değildi. Marine yanındakilerin onu ‘uyandırmak’ için verdikleri enerji içeceği yüzünden ölmüştü. Çünkü bu ikisi ölümcül bir kombinasyondu. Bu senaryoya bakılırsa Marine, yaptıkları eylemin yasal sorumluluğunu alamayan ödlekler yüzünden hayatını kaybetmişti. Tek bir iğneyle kendisine gelmesi mümkünken doktor çağrılmamış, bu da Marine’nin ölümüne yol açmıştı. Bu durumda Marine intihar mı etmişti, cinayete mi kurban gitmişti, yoksa her şey bir kaza mıydı?”</blockquote>Marine ne yapmak istiyorsa onu yapmış ancak tekinsiz ve güvensiz bir dünyada arzulayan bir kadın olarak ölüme terk edilmiş. O yüzden ölmeden ölü taklidi yaparız biz kadınlar; arzuladığımız, hemen ardından ölümü getirebilir çünkü. Wieck’in resimlerinde gördüğümüz karanlık erkek figürlerine baktığımda Marine’e son gece enerji içeceği veren korkak ve silik adamları görüyorum.&nbsp;Yok olmak, silinmek, arzuları yaşamak neden bir erkek için olduğu kadar kolay değildir kadınlar için? Neden bu kadar pahalıdır, bedeli ağırdır? Deli ya da romantik damgası yemeye mahkumdur kadın? Solnit, Marine’i şöyle anlatıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“… O bunları yaparken, ben bir ödlek gibi, bilincin uzak topraklarını keşfetmekten, kaybolmaktan, dönememekten mi korkuyordum acaba? On yedi yaşıma bastığım günden beri yalnızdım ve bu erken bağımsızlık beni yaşlandırmıştı: Eğer dağılırsam parçalarımı toplamaya birileri gelir mi, hiçbir zaman emin değildim, bu yüzden attığım adımların sonuçlarını düşündüm hep.”</blockquote>Attığımız adımların sonuçlarını düşünmek, idare etmek, idare ederken bir erkeği, erki pohpohlamak ancak erkin gözünden takdir alarak onaylanarak var olmak, küçülmek de küçülmek…&nbsp;John Berger, Görme Biçimleri kitabında kadınların kendini hep bir erkeğin gözünden gördüğünü, erkeklerin ise doğrudan kadına baktığını söyler. Erkekler için var olan bu konfor, kadınlar için hiç de adil olmayan bir varoluş yaratır. Doğrudan baktığında ve arzusunu söylediğinde cezalandırılmak; ardından korkunun, telaşın gelmesi... Neredeyse doğal bir sonuç olan panik ataklar, anksiyeteler, sinir krizleri ve dışardaki dünya ile içerdeki dünyanın bir türlü uyuşamaması… Dışardan görülen delirmiş, dengesiz, tekinsiz bir kadın.&nbsp;Arzularını dile getiren kadınlar, ilk cümleden hasta ilan edilir. Joan of Arc çok küçük yaşta bir kasabada ninesiyle gittiği kilisede doğayla, dünyayla iç içedir. Orada başka bir bilme hâli, türü vardır. “Malum oldu,” der “Ben şövalye olacağım” ve bunu söylediği andan itibaren cezalandırılır ve bunu hayatıyla, idam edilerek öder.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Cadı avları</h2>Cadı avları tam da tıp bilimin gelişmeye başladığı zamanlarda ortaya çıkar. Öldürülen kadınlar genelde ebedir. Doğadaki bitkilerin bilgisi, şifası onlardadır. Tıpkı nimfeler gibi ormandaki bütün patika yolları bilirler. Bu bilme hâli, erkek dünyaya fazla gelir. Tıp, bilimi geliştirmek adına kadını doğasından koparır ve ölümle, idamla cezalandırır. Evet artık cadı avları yok ama biz hâlâ ölüyoruz. Belki de ormanımızdan/arzularımızdan sürüldüğümüzden beri ölüyoruz. Yüzyıllardır dünya, kadına şöyle sesleniyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bir erkeğin onayı yetmeli, sadece onun gözünden var olabilirsin, o ne isterse sen de onu isteyebilirsin; yoksa ya deli deriz sana ya da ölürsün ya da bir seçenek daha var: Ölü taklidi yapabilirsin.”</blockquote>Artık Marine, Joan of Arc ya da cadılarımız için çok geç…Nimfelerin hayaliyle bitiriyorum yazıyı, kıvrımlı bedenleriyle hâlâ ormanlarda süzülen o güzel perilerin hayaliyle... Zeus ile savaşmayı göze alarak Wieck’in resimlerindeki kadınları elinden tutup ormana/arzularına götürmek istiyorum, tıpkı şifacı cadılar gibi...

Nigel van Wieck’in resimlerindeki kadınlar, hem çok güzel hem de çok acı bir şekilde tasvir edilir. Rahat mı, yorgun mu olduğunu anlayamadığımız bedenler bir bar taburesinde, bir berjerde ya da metroda gövdesini sere serpe bırakmıştır. Kimsenin bilmediği bir şeyleri biliyor gibidirler. Rebecca Solnit’in "Kaybolma Kılavuzu"nda yazdığı, genç yaşta kaybettiği arkadaşı Marine de resimlerdeki o nimfeler gibidir.

Sürgündeki nimfeler ve arzular: Rebecca Solnit ve Nigel van Wieck

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

İstanbul'un ve dünyanın sunduğu tüm hediyeleri keşfetmek, evden çıkmaya değecek deneyimlerin peşine düşmek için.

Aposto İstanbul

İKSV tarafından bu yıl 28. kez düzenlenen İstanbul Tiyatro Festivali, 19 Kasım'da neredeyse 1 aylık bir maratonu geride bırakarak perdelerini kapattı. Mehmet Birkiye küratörlüğündeki festival, bu yıl "Trajik kahraman kim?" sorusuna yanıt arayan yerli ve yabancı yapımların yanı sıra uluslararası tiyatroların Shakespeare yorumlarıyla da hafızalarımıza kazındı.

Trajik kahramanın izinde: 28. İstanbul Tiyatro Festivali notları

Chagall bakışlarını hep gökyüzüne çeviren bir çocuk. Rusya’da doğduğu Yahudi köyündeki acılara, sevinçlere tutkun; doğayı insandan, insanı doğadan ayırmayan ve yeryüzü ile gökyüzünü bir bütün olarak gören bir çocuk. Resimlerinde bir damın tepesinde bir eşeği keman çalarken görebilirsiniz ya da ele ele vermiş gelin ile damadı damların üzerinden uçarken yüzlerinde masum bir ifadeyle; sanki gözlerimizi tablodan başka bir yere çevirsek de onlar hep uçacakmış gibi. Chagall anıları anlattığı Hayatım kitabında şöyle diyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Gökyüzünden, çocukluğumun yıldızlarından size hiç bahsetmiyorum. Onlar benim yıldızlarım, tatlı yoldaşçıklarım; okula giderken bana eşlik ediyor, sonra ben dönünceye kadar sokakta bekliyorlar. Zavallılar, beni bağışlayın! Sizi böylesine baş döndürücü bir yükseklikte yalnız bıraktım!”</blockquote>Kendine çocukluğundan beri yıldızları arkadaş etmiş bir ruhun resimlerinde gökyüzünde uçuşan insanları çizmesi de pek tesadüf değildir o yüzden. Resimlerinin kanatları vardır Chagall’ın, tablonun ağırlığı uçuşan ve özgür, sınırsızca hareket eden gövdelerle taban tabana zıt gibidir.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/10/0/1731239460416.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.80" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">La nascita (Doğum) | Marc Chagall, 1911 “Çocuğun Doğumu” tablosunda çıplak bir kadın yatakta doğumdan sonra uzanır ve yatağın köşesinde siyah bir gölge, bir erkek olarak tasvir edilmiştir, bebeği elinde havaya doğru uzatır. Anne bize bakıyordur.&nbsp;Bu tabloyu gördüğümde Anadolu’da yaygın olan Alkarası/Albasması inancı geldi aklıma. Lohusa kadınlara doğumdan sonra bir cinin musallat olduğu ve o cinden çocuğu korumak için annenin hiç yalnız bırakılmaması gerektiği inancı. O cini kovmak için kadınlar kırmızı eşarplarını takarlar ya da babanın bir eşyası konulur yatağın baş ucuna, karanlıklar yoktur, hep ışık tutulur anneye cinden korumak için.&nbsp;Chagall bir gün kasabasından çok uzaklara gitse de orayı tasvir etmesinin bir nedeni de kolektif hafızanın, ritüellerin, döngülerin ve evrenselliğin kadim bilgisini hep köyünde bulmasıdır. Evrensel olanın, kolektif bilincin köyde o basit yaşamın içinden çıktığını göstermiştir resimleriyle bize.Dönemin hiçbir akımına katılmamış Chagall, sürrealistler ile aynı bildirgeye imza atmamıştır. 1914'te Paris'e taşındığında bile uzaktaki köyünün insanlarının mutsuzluklarını, ancak yine de birbirlerine duydukları bağlılığı resmetmeye devam etmiştir. Küçük yerlerde büyüyen insanlar hep uzakların hayalini kurar fakat hayal ettikleri şehre vardıklarında da her şeyi mağrurca kabullenen küçük kasabaların huzurunu, geride bıraktıkları sadeliği özlerler.&nbsp;Zaman başka geçer küçük yerlerde. Biraz sarsaklık, yemek yemek, çalışmak, sevişmek, uyumak ve hayal kurmak. Bu ince kabullenişe ve hayatın içindeki büyülü gerçekçiliğe göz kırpar Chagall’ın resimleri. Ritüeller, dualar, anlamsız gibi görünen insan eylemleri… Tüm bu anılar Chagall’ın ruhuna işlemiştir; resim yaparken çocuk gözleriyle bakmayı sürdürmüş, sıradan olanı daha da büyülü görmeye alıştırmıştır kendini. Peter Handke’nin şiirinde olduğu gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Çocuk henüz çocukken çocuk olduğunu bilmezdi. Her şey yaşam doluydu ve tüm yaşam birdi.”</blockquote>Öyle ki, sanki anlaşılamamış olmak, içinde bir hınç yaratmaktansa orayı daha çok anlatma ve hatıralarında güzel bir yer olarak anma isteği uyandırır onda. Onlara iyilik yakıştırır, mutluluk yakıştırır, müzik ve dans yakıştırır, çevresinde gördüğü yorgun bedenlerin aksine. Sanki resimlerini, ömür boyu işçi olan anne ve babasına onları nasıl gördüğünü göstermek ve onları mutlu etmek için çizmiştir. İşçi bir ailede 8 çocuklu bir evde büyümüştür Chagall. Babasının yük taşıyan gövdesini tasvir ettikten sonra şöyle diyor anılarında:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Babamdaki her şey bana esrarengiz ve hazin görünürdü. Erişilmez bir imge hep yorgun, hep kaygılıydı, sadece gözlerinde tatlı bir yansıma parlardı, grimsi mavi.”</blockquote>Anne tasvirindeyse şöyle söylüyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ne ile, hangi kelimelerle onu güleryüzlü gösterebilirim, kapının önünde veya sofrada, çaresizliği içinde, ruhunu boğulmaktan kurtarmak için herhangi bir komşunun gelmesini bekleyerek uzun uzun otururken?”&nbsp;</blockquote>Bir gün refah ve mutluluk içinde görmeyi umduğu anne ve babayı arar resimlerinde. Bütün çelişkileriyle, yoksulluğuyla, eksikliğiyle yine de çocukluğa doğru yolculuk yapar. Geçmişe, sadeliğe ve çocuk gözüyle gördüğü dünyaya özlem. Bunu kaybetmemek için resimleriyle direnmiştir ne kadar doğduğu yerden uzakta da olsa.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çocukluktan sürülmek</h2>Tıpkı Agota Kristof’un Dün romanının ana karakteri Tobias gibi. Tobias’ın kaderi Chagall’ın çocukluğa özleminden daha karanlıktır ama Chagall’ın anılarıyla konuşur gibi. Tobias şöyle diyor çocukluğunu anlatırken:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Avluda çamurla oynamaktan mutluydum. Kimi zaman gökyüzü mavi olurdu; ama ben rüzgarı, yağmuru, bulutları severdim. Yağmur saçlarımı alnıma, boynuma, gözlerime yapıştırırdı. Rüzgar saçlarımı kurutup yüzümü okşardı. Bulutlarda gizli canavarlar bana bilmediğim diyarları anlatırdı.”</blockquote>Tobias hikayede doğduğu köyden acı bir olay üzerine çok küçükken kaçmış ve o gün bugündür sürgündedir. Sürgünün insan zihnini nasıl ele geçirdiğini, geçmişi unutmak ile hatırlamak arasında sıkışıp kalmışlığı anlatır. Hem oradan çok uzağa gitmek istiyordur hem de orayı yaşatmak. Aynı sırada oturduğu ve âşık olduğu küçük kız Line’yi arar her yerde. Bir gün Line gerçekten çıkageldiğinde geçmişteki hikaye daha da belirginleşir; yoksulluk, belirsizlik ve savaş vardır. &nbsp;Agota Kristof, çocukluğun yazarıdır; sürgünü yazar. Nereye gidersen git peşini bırakmayacak çocukluk. Sürülmek fiziksel olabildiği gibi zamansal da olabilir. Çocukluktan sürülmek, bir önceki andan sürülmek, gelmeyecek o geçmişi yine de bütün acılarıyla sevinçleriyle gövdede taşımak. Agota Kristof hikayenin yüzeyinde köyünden uzaklaşırken çocukluğundan da sürülen bir Tobias'ı anlatır. Başka bir bölümde şöyle söyler:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Hafif, duman rengi bir sis evlerin, hayatın üzerinde uçuşuyor. Bir çocuk avluda oturmuş Ay’a bakıyor.&nbsp;Çocuk altısında, onu seviyorum.&nbsp;Seni seviyorum çocuk, diyorum.&nbsp;Bunun üzerine çocuk sert bakışlarla beniz süzüyor.Çocuk çok uzaklardan geldim. Söylesene bana neden Ay’a bakıyorsun?Ay’a değil diye sıkıntıyla cevap veriyor çocuk. Ay’a değil geleceğe bakıyorum ben.…Çocuk beni tanıyor ve başlıyor ağlamaya.Bu onun çok ılık gözyaşları. Onun da üzerine yağmaya başlıyor yağmur. Ay kayboluyor. Sessizlik ve gece bana sokulup soruyor: Çocuğa ne yaptın?”</blockquote>Herkesin sorabileceği bir soru “Çocuğa ne yaptın?”&nbsp;Beckett’in de dediği gibi “Doğumu ölümü oldu.” Ömür, zaman ilerledikçe bir şeyin sonuna yaklaştığını bilerek, başlangıçtan giderek uzaklaşmış halde; hatırlama, anlatma ve paylaşma çabasıyla geçer. Ölüme yaklaştıkça hep ilk anılar belirir. “Çocuğa ne yaptın?” Kopuş ve bir yabancıyla konuşur gibi konuşmak o çocukla.&nbsp;Bir yarık açılır çocukla aranda; ne osundur artık ne de ondan tamamen kopabilirsin. Chagall, o çocukluğu resimlerinde koruyup kollamış, dünyaya onun baktığı pencereden bakabilmek için epey uğraşmıştır. Kristof ise çocukluktaki acının, geleceğe dair özlemin gerçekleşemediği bir yerde bir karanlığa bırakır karakterini.&nbsp;Sürülmek zamandan ve kavga etmek hep şimdiyle, geçmişe takılmak, o çocuğu aramak gittiği her yerde.&nbsp;Biri yazar, biri ressam bu iki sanatçının çocukluğu başka açılardan ele alarak yaşatmak istemesi&nbsp;soyut bir tını gibi ama evrenseldir. Çocukluğu, çocukça bakmayı, bakan gözlerin kayıtsızlaşmamasını, dinçliği ve merakı bırakmadığımız zaman, dünya başka bir yer olabilir. Çocuk, olanı biteni içerde değil, dışarda arar hep. Ötekine, başkasına gidebilmenin çağıdır çocukluk.

Chagall, çocukluğu resimlerinde koruyup kollamış, dünyaya onun baktığı pencereden bakabilmek için uğraşmıştır. Kristof ise çocukluktaki acının, geleceğe dair özlemin gerçekleşemediği bir yerde, karanlığa bırakır karakterini.

Chagall ile Kristof'un izinde: Bitmeyen çocukluk

İKSV'nin düzenlediği 28. İstanbul Tiyatro Festivali, 22 Ekim'de Mehmet Birkiye'nin küratörlüğüyle perde açtı. Bu yıl festival programında Türkiye’den 14 yerli yapımın yanı sıra Almanya, Fransa, Romanya, Sırbistan ve Japonya’dan toplam beş uluslararası yapım sahnelenecek. Ayrıca izleyiciler, günümüz tiyatrosuna damgasını vuran yönetmen ve koreografların eserlerini izleme fırsatı bulacak; Schaubühne Berlin ve Comédie-Française gibi dünyada sahne sanatlarına yön veren ekipleri tanıma imkanına sahip olacak.&nbsp;Bu programın altında imzası bulunan festival küratörü Mehmet Birkiye ile festivale yaklaşımını, oyun seçimlerini ve festivalin öne çıkanlarını konuştuk.Bu sene 28. İstanbul Tiyatro Festivalinin küratörlüğünü yapıyorsunuz, seçkiye karar verirken neyi göz önünde bulundurdunuz? Oyunları birbirine bağlayan ortak bir temanız var mıydı?Aslında tematik bağlantı çok zorlayıcı bir yaklaşım. Tematikten çok teknik diyebileceğim yaklaşımlar ve temel bir soru var. Özellikle biraz daha metin ağırlıklı bir festival seçkisi ve sorduğu soru da şu: Trajik kahraman kim? Büyük hikayelerin büyük boyutlu, günahını ölümü ile ödeyen, dramatik karakterleri mi? Küçük hikayelerin küçük acılarını, sonsuza kadar sürüklemeye mahkum, ölerek de kurtulamayan günümüz insanı mı?Bu yıl çok önemli Shakespeare eserleri sahnede. Marin Seroscu Ulusal Tiyatrosu Hamlet ile, Sırbistan Ulusal Tiyatrosu Macbeth ile Schaubühne Berlin ise III. Richard ile festivale konuk oluyor. Bu Shakespeare seçiminin özel bir nedeni var mı?Yukarda bahsettiğim sorunun bir ayağında kuşkusuz olağanüstü büyüklükte dramatik karakterler yaratan Shakespeare var. Tüm Shakespeare oyunları ayrıca olağanüstü bir dile de sahip. Bu oyunlar nasıl yorumlanırlarsa yorumlansın bu dil her zaman metin ağırlıklı bir tiyatronun omurgasını oluşturuyor. Shakespeare oyunlarını seçmemizin arkasında yatan iki temel nedeni bunlar. Ayrıca bu iki önemli Balkan tiyatrosunun Shakespeare yorumları sade ve yoğun. Nikita Milivojević, Shakespeare yorumları ile öne çıkan bir yönetmen. Ve özelikle de çağımızın en büyük tiyatro yönetmenlerinden biri olan Declan Donnellan’ın festivale katılmasını—ki yıllar önce Othello ile katılmıştı— tiyatroseverler adına önemsiyorum.<img src="https://images.aposto.com/2024/9/4/1730386948710.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.50" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Utsushi | Fotoğraf: İKSVFestivale bu sene önemli bir dans topluluğu da misafir oluyor. Butoh'u dünya ile buluşturmuş Sankai Juku Topluluğu’nun Utsushi performansından bahsedebilir misiniz?Çağımız, yapay bir hız çağı. Bu hıza algımızın yetişmesi çok zor. Bu hıza ayak uydurmak için kavramlar seyreliyor, içi boşalıyor. Kavramlar, gözümüzün önünden algılamamıza ve hatırlamamıza, kısaca değerlendirmemize olanak tanımadan akıp gidiyorlar. Örneğin; Instagram. Kim Instagram’da gördüğünü doğru düzgün hatırlıyor! Butoh tam bunun tersi; yoğun ve yavaş. Sahte hızdan uzak, yaşama daha dikkatli bakmamızı hatırlatan bir deneyim.Geçen senelerde festivale yönetmen Ostermeier yine konuk olmuştu? III. Richard oyunu belki biraz abartarak da söyleyeceğim ama benim çocukluğumdan beri sahnede ve hâlâ oynuyor olmaları çok şaşırtıcı değil mi? Sizce bunu neye borçlular?Schaubühne Berlin, bir repertuar tiyatrosu… Seyircinin ilgisini kaybetmemiş oyunlarını uzun yıllar repertuarlarında saklayabiliyorlar. III. Richard, çok genel anlamda ifade edersek, Shakespeare’in Makyavelist karakterlerinden biri. Tabii ki o dönemin koşulları içerisinde eylemlerini belirliyor. Ama siz çağımızın popülist liderlerine baktığınızda ne görüyorsunuz? Belki bir paralellik vardır, ne dersiniz?<img src="https://images.aposto.com/2024/9/4/1730387028727.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.62" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">III. Richard | Fotoğraf: İKSV, Arno DeclairFestivalde İstanbul Mon Amour seçkisinin içinde üç ayrı hikaye var ve hepsini de siz yönettiniz? Biraz bu oyunların nasıl ortaya çıktığından bahsedebilir misiniz? Özellikle mekan kullanımı üzerinden soruyorum, çünkü farklı yerlerde oyunlar izleyeceğiz.İstanbul Mon Amour&nbsp;benden önceki küratör Işıl Kasapoğlu’nun bir projesi. Temeli, değişen zaman dilimlerinde İstanbul’a ait hikayelere dayanıyor. Değişik mekanlarda olması da yine Işıl’ın temel yaklaşımlarından biri. Aslında bu bir devam projesi. Bu yılki üç hikaye, tematik olarak İstanbul ile kurulan aşk-nefret ilişkisi üstüne üç kısa oyun.&nbsp;Yerli oyunlar konusunda bu sene festival oldukça zengin bir yelpazeye sahip. Başladığı günden bugüne festival kapsamı bu anlamda epeyce genişledi. Seneye de küratör siz olacaksınız. Ne gibi hedefler var?Umarım daha da genişletmeyi başarabiliriz. Evet genel bir iki yaklaşım ya da hedef belirledik. Ancak belki bunları biraz zaman geçtikten sonra açıklamak daha uygun olur.&nbsp;Yerli yapımlarda bu sene Şahika Tekand yepyeni bir oyun ile karşımızda ve komedi unsuruyla sahnelendiğini biliyoruz. Studio Oyuncuları’nın Türkiye tiyatrosundaki öneminden bahsedebilir miyiz biraz?Şahika Tekand ve Studio Oyuncuları'nın bence en önemli etkisi konvansiyonel tiyatronun kalıplarını kırıp başka bir tiyatronun da mümkün olduğunu kanıtlamalarıdır. Üstelik dünyanın her coğrafyasında oynanacak nitelikte.Son olarak yan etkinliklerden ve söyleşilerden bahsetmek istiyorum. Bu sene Declan Donnellan ve Nick Ormerod, bir atölye için Türkiye’ye geliyor. Atölyenin öneminden bahsedebilir misiniz biraz?Declan Donnellan, Nick Ormerod ile birlikte Cheek by Jowl adlı tiyatro grubunun kurucusu. Oyunlarını kaçırmamaya çalıştığım, çok şey öğrendiğim önemli bir yönetmen. Bence yöntemi, Stanislavski sisteminin en etkin çağdaş yorumlarından biri. İki temel teorik kitabı var; Actor and the Target&nbsp;ve Actor and the Space. Actor and the Target gerçekten ufuk açıcı bir başucu kitabı.Marin Sorescu Ulusal Tiyatrosu’nda yönettiği Hamlet ile festivalimizde ve genç yönetmenlerle bir workshop yapacak. Katılanların ufuklarını açacağına inanıyorum. 20 sene önce Tiyatro Festivali'nde izlediğim Othello’su benim ufkumu açmıştı.

İKSV'nin düzenlediği 28. İstanbul Tiyatro Festivali, 22 Ekim'de Mehmet Birkiye'nin küratörlüğüyle perde açtı. Birkiye ile festivale yaklaşımını, oyun seçimlerini ve festivalin öne çıkanlarını konuştuk.

Trajik kahraman kim?: Mehmet Birkiye ile İstanbul Tiyatro Festivali üzerine

Paul Cézanne, çizeceği görüntüye çalışırken uzun uzun bakarmış. İlk fırça darbesini tuvale indirmeden önce saatlerce... Görüntü bakışları altında eriyip gider, biçimler köşelerini, keskinliklerini kaybedinceye kadar dalıp gidermiş.&nbsp;Yaşadığı dönemde uzun süre kabul görmeyen Cézanne, görme yasasını&nbsp;bir bilim insanı gibi kendi üstünde deneyler yaparak eğip bükmeye çalışmış ve resim sanatında çok önemli soruları&nbsp;gündeme getirmişti: Gerçeklik nedir? Bakmak ve görmek aynı şey midir? Hepimiz aynı şekilde mi görüyoruz?Yaşadığı dönemin en önemli icatlarından fotoğrafa Cézanne ve diğer izlenimciler gibi Baudelaire’in de getirdiği en önemli eleştiri şu olmuştu: Gerçeklik, fotoğraftaki gibi durdurulabilen bir şey değildir. Işığın ilkeleriyle var olan fotoğrafın, ışığı bir karede hapsederek yarattığı gerçeklik yanılsamasını eleştirmişlerdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her şey titrer, dünya sarsılır ve mikro anların içinde bu sarsılmalar sürekli tekrar eder. Öyleyse titreşimler ve neticesinde var olan bulanıklık gerçekliğin kendisi değil midir?</li></ul>Émile Zola ile çok yakın arkadaş olan Cézanne, arkadaşının romanda var etmeye çalıştığı "bilimsel gerçeklik" ilkesiyle ters düşmüş ve Zola’nın onu bir romanında "gerçeği saptıran ressam" olarak tasvir etmesi üzerine aralarındaki arkadaşlık bitmişti. Bir daha ömür boyu konuşmamışlardı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/9/0/1730040649814.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.25" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">The Basket of Apples | Paul Cézanne Cézanne’ın en bilinen resimlerinden biri olan “The Basket of Apples” tablosunda elmaları şeftali sanabiliriz. Ressam, renklerle bir elmanın kesin kırmızılığı, sarılığı ya da yeşilliğini hemen bize vermez. “Yuvarlak” olan nesnenin çizgileri, çerçevesi yoktur. Gündelik hayatın içinde bir mutfak masasının üstünde duran “o şeye” dalıp gitme hikayesidir bu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Burada bir yol ayrımına gelinir: Ya herkesin kabul ettiği gerçeği kabul etmek ya da romantik ve gerçeklikten kopuk damgası yemek pahasına dalgınlık anında ortaya çıkan, titreşen dünyayı resmetmek.</li></ul>Cézanne, dalgınlık anında zamanın eğilip büküldüğünü hissederek, zihninde oluşan ve başkasının "kurmaca" diyeceği görüntünün "en az başkasının gördüğü kadar gerçek" olduğu iddiasıyla zihnindekini tuvale aktarmaya çalışır. Şöyle söyler:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left-width: 2px; border-left-style: solid; border-left-color: rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ressamın tüm niyeti sessizlik üzerine kurulmalıdır. Mükemmel bir yankı ol. Manzara yansıtılır, insan olur, içimde düşünür.” &nbsp;</blockquote>Gördüğü şey ile bedeni arasındaki keskin sınırları yok etmeye çalışmış gibidir. Zihne yansıyan görüntünün bir insana dönüşmesi, onunla konuşuyor olmak, sanılanın aksine sarsak, tembel bir insanın işi değil, üstüne çok emek verilmesi gereken bir şeydir.&nbsp;Burada duyusal ve sezgisel bilme hâlinin kavgasını vermiştir Cézanne. Tıpkı Edgar Allan Poe’nun hikayelerinde olduğu gibi... Yarattığı öykülere "korkunç," "ürkütücü" gibi sıfatlarla yaklaşılmasına bir çentik atmak istiyorum.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Poe’nun öyküleri, gerçekten uzak, gerçeği yansıtmayan, olmaz olanın bir anda olması durumunda başa gelebilecek “tuhaf” şeylerin toplamı gibi algılanır. Fakat dile pelesenk "tuhaf" kelimesini biraz açmak istiyorum ki "tuhaf" diye bir torbada eritilen şeyin bir tür "gerçek" olduğunu anlatayım.&nbsp;</li></ul>Poe, öykülerinde anlattığı karakterleri bilinmeyen, üzerinde durulmayan özellikleri ile anlatır. “Usherlar’ın Çöküşü” öyküsünde anlatıcı, dünyaya kendini tamamen kapatmış, artık gözden uzak bir şatoda yaşayan eski dostuna ziyarete gittiğinde onu şöyle tasvir eder:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left-width: 2px; border-left-style: solid; border-left-color: rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Duyuların acıtıcı keskinliğinden yakınıyordu ancak tatsız tuzsuz yemekleri yiyebiliyormuş, ancak bazı özel dokumaları tenine değdirebiliyormuş. Bütün çiçek kokuları itici geliyormuş, gözleri en solgun ışıkta bile yanıyormuş, yüreğine korku salmayan bazı yatıştırıcı sesler de ancak bazı yaylı sazlardan çıkıyormuş.”&nbsp;</blockquote>Hayalimdeki Cézanne, bu bölümde Poe’nun tasvir ettiği karakterin ta kendisidir. Artık hayatının son dönemindeki atölyesinde yapayalnız, inatlaştığı sanatını bir nebze olsun kabul ettirebilmiş ama yorgun düşmüş bir sanatçı. Her duyunun tadına varabilmek için atölyesine uzun uzun bakmakla ömür boyu meşgul olmuş ve neredeyse bir sarhoşluk hâlinde ömrünün sonuna yaklaşan biri.&nbsp;"Duyusal/bedenli yazmak"&nbsp;diye bir kavram girdi hayatıma, özellikle Poe’yu okuduktan sonra. Tıpkı Cézanne’ın duyusal ayrıntılarda yok oluşu ve oradan harika eserler çıkarması gibi... &nbsp;Poe’nun&nbsp;"Kalabalıkların Adamı" öyküsünde, başlarda gözlemleri soyut genellemelerle sınırlı olan ve kalabalık bir meydanda oturan karakter, hikayenin ilerleyen bölümlerinde yoldan geçenleri kitleler olarak değil; ayrıntılara inerek, titizlikle ve her tavırdaki çeşitliliği özenle görerek incelemeye başlar. Tıpkı Cézanne’ın atölyesinde dalıp giderek gerçeğe zihninde başka bir manzara yaratması ve bunu tuvale aktarması gibi...Bir dedektif öyküsü olan&nbsp;"Çalınan Mektup" ise çalınanın/bakılanın zaten göz önünde olduğunu anlatır. Göz önündekine bakmaktan bizi alıkoyan şeyin ne olduğunu sordurur. Öyküye başlandığında bütün ayrıntıları gözler önüne serip, her ihtimalin peşine düşer. Okuyucu onunla birlikte bütün ayrıntıları takip etmeye çalışır. Ama çalınan mektup göz önündedir. Sadece bakmak değil, görmek gerekir."Marie Rogêt'nin Sırrı" yine bir dedektif öyküsüdür. “Matematiksiz bir şiir mümkün mü?” sorusunu sorar. Cézanne da şöyle der:“İnsan, ruhların resmini yapmaz.&nbsp;İnsan vücutların resmini yapar ve vücutların resmi iyi yapıldığında, lanet olası ruh—eğer bir ruhları varsa— resmin her yerinde parıldayarak belirir.” &nbsp;Bu öyküde matematik ile şiirin nasıl birbirlerinin içinde eriyebileceğini gösterir bize Poe. Bunu matematiksel bir şekilde yapar ama bütün ruhlar ayağa kalkar en şiirli hâliyle.&nbsp;Baştaki “Gerçek nedir?”&nbsp;sorusuna dönmeden Poe’nun&nbsp;“Kara Kedi” öyküsünden de bahsetmek istiyorum. Bu öyküde, çocukluğundan beri hayvanları çok seven ana karakter, bir gün içkinin de etkisiyle kedisine tahammül edemez ve onun tek gözünü oyar. Ertesi gün pişman olur ancak kedi bir süre sonra yeniden ayağına dolandığında ona yine öfkelenir. Kediyi baltayla öldürmeye kalkıştığında araya karısı girer. Bu sefer kedisini de karısını da öldürür ve ikisini de mahzenin duvarlarına saklar. Polisler evi aramaya geldiğinde, duvarların ne kadar sağlam olduğunu göstermek için duvara vurur. Tuğlalar döküldüğünde kedisinin ve karısının ölü bedenleri onlara bakıyordur.Şok anı kokuların, seslerin, görüntünün yani bütün duyuların keskinleştiği bir an olarak hissedilir. Şokun etkisi geçip dile dökülmeye başlandığında ise çemberler doğmaya başlar. O noktada, en yakındakine aktarılan olayın, başkalarına geçtikçe değişerek kelimelerle sınırlı farklı bir hikayeye dönüşmesi ve buna "gerçek" dememiz an meselesidir. Sosyalleşen bir gerçeklik, paylaştıkça azalan bir hakikat.&nbsp;O ilk ana gitmeye çalışan ve bunun için acı çekmeyi göze alan iki sanatçıyla karşı karşıyayız. Yaşadığı dönemde sanat çevresi tarafından dışlanan Cézanne, çağdaşlarının aksine mütevazı bir hayat sürmüş; kendisini çalışmak için yapayalnız atölyesine kapatmış. İçki problemi yüzünden bir barın girişinde 40 yaşında ölü bulunan Poe ile ortak bir özelliği daha var: "Başka bir gerçek var" demenin acısını çekmek.Fotoğrafı eleştiren ve bu yüzden romantik bulanan Baudelaire, Poe için şöyle diyor:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left-width: 2px; border-left-style: solid; border-left-color: rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Utanç duymadan söylüyorum çünkü bunun güçlü bir merhamet ve şefkat duygusundan kaynaklandığını hissediyorum; ayyaş, yoksul, mağdur ve parya Edgar Poe’yu serinkanlı ve erdemli bir Goethe’den ve W. Scott’tan daha fazla seviyorum. O bizim için çok acı çekti.”</blockquote>Ben de bunu Cézanne için söylemek istiyorum:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left-width: 2px; border-left-style: solid; border-left-color: rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Gözlemlemekle gözetlemenin farkını ortaya koymak için basit nesnelere dalıp giden ve zamanı büken; 56 yaşına kadar tek bir resim satamayan Cézanne’ın resimlerini tercih ederim.”&nbsp;</blockquote>Cézanne’ın üne kavuştuğunda bile tanınmayan biri olduğu söyler Julian Barnes:&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left-width: 2px; border-left-style: solid; border-left-color: rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Yaşamı boyunca duygu ve düşüncelerini saklayan, azla yetinen, mal-mülk edinmekte gözü olmayan, sık sık haftalar boyunca ortadan kaybolan, sınırlı olmasına karşın duygusal yaşamının mahremiyetini titizlikle koruyan&nbsp;Cézanne'ın&nbsp;dünyanın başarı diye adlandırdığı şeylerle ilgisi yoktu.”</blockquote>Şimdi soruyorum:&nbsp;"Gerçek biraz da bizim için acı çekenler değil midir?"

Yaşadığı dönemde sanat çevresi tarafından dışlanan Cézanne, çağdaşlarının aksine mütevazı bir hayat sürmüş; kendisini çalışmak için yapayalnız atölyesine kapatmış. İçki problemi yüzünden bir barın girişinde 40 yaşında ölü bulunan Poe ile ortak bir özelliği daha var: "Başka bir gerçek var" demenin acısını çekmek.

Bizim için acı çekenler: Poe ve Cézanne'ın izinde

Yaratım süreci karanlıkta; bilinmez bir zemin üzerinde oyun oynamakla başlar. Sonucun şimdiden görülemediği, belki de görülmek istenmediği telaşlı bir yolculuk ya da ilk kıvılcımı yaratan o itki, şimdilik sonuçtan çok uzak. Marguerite Duras “Ne yazacağımı çok iyi bilseydim yazamazdım” diyor. Yaratıcının bilinmez olana kapıyı açık bırakması; asıl heyecanın henüz karşılaşılmamış olanda yatması…&nbsp;Umut da yaratıcılık gibi en karanlık zamanda belirir; artık kaybedecek bir şeyin olmadığı, geleceğin tahayyül edilemediği bir noktada ona şekil verme arzusundan doğar. Şu anda/şimdide eylem vardır; yürümek, koşmak, boyamak, konuşmak, dokunmak, duymak, bakmak… Başka çarenin olmadığı bir zamanda eyleme/eylemeye sarılırız umudu inşa etmek için. Bir şeyi yaratmak karanlığın tek bir tonunun olmadığını siyahın bin bir tonu olduğunu; hayatta tek çeşit rengin olmadığını gösterir bize.&nbsp;Rebecca Solnit, Kaybolma Kılavuzu kitabında şu sorunun altını çizer:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Doğası senin için bilinmeyenin sorusunu sormaya nereden başlayacaksın?”&nbsp;</blockquote>Henüz sorunun belirmesine vardır; soruyu sorabilmek için önce kaybolmak gerekir ki bilinmeyenin sorusu için siyahın tonlarını görebilmeli. Oyunsu bir merakla, inadına eylemek gerekir. Kitabın başka bir yerinde şöyle söylüyor Solnit&nbsp;“Karanlıkta bilinmeyen için kapıyı aralık bırak.”&nbsp;Julio Cortázar, Graffiti öyküsünde karanlıkta bilinmeyen için kapıyı aralık bırakan bir karakteri anlatır. Her şeyin yasak olduğu bir zaman ve mekanda (orası Arjantin’de darbe zamanı olabilir ya da yasakların çok keskin olduğu başka bir zaman/yer) duvarlara geceleri grafiti yapan bir sanatçıdan bahseder. Karakter sokağa çıkma yasağının olduğu karanlık saatlerde, geceleri polis devriyeleriyle kovalamaca oynayarak duvarlara resimler çizer. Gündüz saatlerinde ise aynı duvarın önünden geçerken elinde tek renk boyaları ile işçileri görür; temizlik yapılıyordur!Bunu yılmadan her gece bir oyun gibi yapmaya devam eder. Bir gün bir duvarda başka bir sanatçının çizdiği bir resmi görür ve zamanla yüzünü hiç görmediği bu insanla duvar resimleri aracılığıyla birbirleriyle konuşmaya başlarlar. Duvarların üzerindeki küfler, izler, renkler, paslanmış çiviler de sadece iki kişinin bildiği/yarattığı alfabenin aracı olur. Duvarlar onlar için bir sığınağa dönüşür. Karakter zamanla resmi çizen insana gözler, kaşlar yakıştırır; hiç görmese de kanlı canlı birine dönüşür hayalinde. Bir gün onun kim olduğunu merak edip izini sürmeye karar verir. Ancak ona çok yaklaşmışken polis arabasına bindirildiğini görür. Bulduğu anda yitirir.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“… ve mücadeleyi gördün, eldivenli eller tarafından çekilen siyah saçlar, tekmeler ve feryatlar, onu araca bindirip götürmeden önce mavi bir pantolon görür gibi oldun.”</blockquote>Onu yitirdiği yerde duvarda son bir resim görür:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“…polislerin onu götürmeden önce kısmen sildikleri o terk edilmiş resimdeydi; ama senin üçgenine başka bir figürle, bir çember ya da belki bir sarmalla, dolu ve güzel bir şekille, bir evet, bir daima ya da bir şimdi gibi bir şeyle cevap vermek istediğini anlamaya yetecek kadarı orada kalmıştı.”</blockquote>Duvarlar, Graffiti öyküsünde de olduğu gibi insanlık tarihinin en başından beri bir şey bırakma, sunma, paylaşma aracı olmuştur. Mağara duvarlarına çizilen resimlerin geleceğe bir iz bırakma amacı taşıyıp taşımadığını bilmiyoruz ama en az 20.000 yıl öncesinde Homo sapiens’in ellerini, atları nasıl gördüğünü, bir mağarada yarasa dışkısıyla duvara bir şey yapma merakının olduğunu biliyoruz.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Grafitti öyküsünü okuduğumda duvarların dönüşümünü, hayatımızdaki yerini düşünmeye başladım ama buna sebep olan sadece bu öykü değildi. Bu öykünün ithaf edildiği kişi: İspanyol ressam Antoni Tàpies.&nbsp;</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2024/8/5/1727438808719.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.43" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Tàpies, İspanyolca “duvar” demek aynı zamanda. Soyadının kaderini yaşar gibi resimlerine baktığımda yıkılmış, geçirgen, bazen de çok net karanlık duvarların arasında kalmış figürleri gördüm. Duvarları sağlam tuğlalar ve geçirgen olmayan bir yapı olarak değil; boşlukları, çatlakları ve dağılabilir bir leke gibi çiziyor olmasıyla her gün baktığımız, içine sığındığımız o yapıyla dalga geçip duvarlar üzerinde düşünmeme neden oldu Tàpies. Sanat Pratiği&nbsp;adlı kitabında duvarlar hakkında şöyle söylüyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Duvar imgesinden ve türevinden akla o denli çok çağrışım gelebilir ki! Ayırma/ayrılma, kuşatma/hapsetme; ağlama duvarları, mahpushane duvarları; zamanın akışının tanıkları, düz pürüzsüz, durgun beyaz yüzeyler, yaşlanmış, buruşmuş, çürümüş yüzeyler insan nesne doğal öge vb. dokunuşunun izleri; çaba mücadele, yıkım, kıyamet, ya da yapım yaratım veya denge duyguları…”</blockquote>Cortázar'ın Graffiti öyküsünü Tàpies’a ithaf etmiş olmasının bir nedeni de duvarlar üzerinden saklanmış, bastırılmış, yok edilmeye çalışılan arzuları ve duyguları sığınak hâline getirmiş olması. Bakıp göremediğimiz, daha doğrusu baktıkça yabancılaştığımız, hapishaneye dönen duvarlara yeniden bir anlam katmak.&nbsp;Graffiti öyküsünde duvarların üzerinde kalmış bütün malzemeyi yeniden kullanıyor sanatçı. Üstünü beyazla örtmek ya da bir renk üstüne çalışmak yerine duvarın imkanları ve olasılıklarıyla onu da malzeme hâline getirmekten bahsediyor. Tàpies’ın resimlerine baktığımızda sadece boyalar değil kumun, toprağın ve başka malzemelerin kullanıldığını da görüyoruz. Sanatçının/ressamın yaratıcı sürecine adım adım tanıklık etmek; Tàpies’ın resimleri, sonucu çerçeve ile sınırlandırılmış değil; çerçevenin karnına baktıkça şimdiden geriye doğru giden ve derinleşen resimlerdir. Sanki resimleri hiç bitmiyor ve bakana tamamlaması için bakanın hayaline bıraktığı bir serüven yaratıyor.Mağara resimlerinin nasıl yapıldığını hayal ederim; herkes avdan dönmüş, akşam ateşi yakılmış ve yorgun argın o ateşin başında uyuyakalmışlardır. Aralarından biri, ateşin son ışıklarıyla ayağa kalkar ve duvara at yeleleri çizer. Sabahın ilk ışıklarıyla uyanan birisi duvardaki çizimleri görür ve büyülenir. İşte tam o büyüyü yaratmaya çalışan bir Tàpies ile karşı karşıya kalırım.&nbsp;Mağara duvarlarının bir çerçevesi yoktur, çizilen şey bir sonsuzluğa çizilmiştir, tıpkı Tàpies’ın resimlerinde olduğu gibi... Boşlukları bir evreni hatırlatır, başka bir zamanı, başka bir ritmi akıtır. Hem bu çağın insanının trajedisini, yalnızlığını, hem de ilk çağların insanının merakını içinde saklar.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doğaya ve tarihe ait olan formları onları bozarak ve yeniden bir anlam yaratarak geri vermek istemiştir. Mesela klasik döneme ait olan mermeri toz hâline getirip onu resimlerinde yeniden kullanmıştır ama çok katı ve kesin çizgileri olan mermer malzemesi hafifletmiş ve daha uçuşan bir hâle getirmiştir.&nbsp;</li></ul>Resimlerinde kullandığı başka bir malzeme ise yatak iskeleti ve yastık. Ev imgesini çağrıştır. Duvarda bir şeyin içinde kaybolmuş olmasına rağmen bir yatak iskeleti sanki üzerinde arkeolojik bir kazı yaptığı ve bunu çekinmeden malzemeleriyle resim sanatında kullandığını gösterir. Kavramların arkeolojik kazısını yapar ve malzemeleriyle bunlara yeniden bir anlam verir. Resimlerin 20. yüzyılın ikinci yarısında yapıldığını biliyor olmamıza rağmen tarih boyunca varoluşun, olma kaygısının bir tercümesi gibidir. Resimlerinde hem geçiciyizdir hem de malzemelerin ağırlığını hissedince kalıcıyızdır.&nbsp;Tuhaftır ama bu his resimlerine baktığımda bana umutlu bir şeyi hatırlatır. Yılmadan malzemeler ile oyun oynayan Tàpies’ın atölyesini hayal ederim. Merakıyla daha da derinlere gidip kavramlarla boğuşurken diğer taraftan malzemeyle çocukça bir arzuyla ilgilenen ve bununla “şimdiyi” umuda çeviren bir Tàpies.&nbsp;Rebecca Solnit yine Kaybolma Kılavuzu kitabında ormanda kaybolan engelli bir çocuktan bahseder. Çocuk onu bulmaları için ıslık çalar. Bildiği tek şey, var olan nefesinden ses çıkararak, en karanlık ve bilinmez bir anda nefesine sarılmasıdır.&nbsp;Tıpkı Graffiti öyküsünde duvarlar üzerinden birbiriyle konuşan o iki insan gibi ya da Tàpies’ın resimlerini yaparken malzemelerinin olasılıklarıyla arkeolojik bir kazı yapıp bizi tarih öncesine götürecek bir serüvenle baş başa bırakması gibi...

Cortázar, "Graffiti" öyküsünde duvarların üzerinde kalmış bütün malzemeyi yeniden kullanır. Üstünü beyazla örtmek ya da bir renk üstüne çalışmak yerine duvarın kendisini bir malzeme hâline getirir. Öyküsünü Tàpies’a ithaf etmesinin arkasında yatan, bu ikiliyi birbirine bağlayan görünmez ipler.

Nis Tuğba Çelik

Vancouver'ın çok renkli duyusal haritası: Kuzgunlar, gölgeler, mitler ve kocaman bir gökyüzü