Duvarlar boyandıktan sonra: Bir terapiste veda

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
Ayrılıklar, kopuşlar benzerlikler gösterir ama her kopuş, her veda, sonunda içerdeki boşluğu tarifsiz bıraktığı için biriciktir. Doldurulamaz, ikame edilemez bir şeyin yokluğu ancak o kişinin içinde değişir, dönüşür; bazen anlamını bulur, bazen o anlam tamamen yitip gider. Acıyan yanımızla sürekli anlam bulma çabası ayrılığa içkin ve bütün sürecin parçasıdır.
“Sevgiliden ayrılmak, dosttan ayrılmak, anneden ayrılmak…” gibi başlıklar altında toplayabileceğimiz ve duygularımızı aktarabileceğimiz, belli ölçüde ortaklaştığımız bir haritamız var elbet. Bu haritaları hikayelerimizle biz yaratırız; yaratırız ki bir gün başımız derde düşerse, dışarıdan duymak iyi gelsin. Ancak yasın yaşanma biçimi ve her yasın ayrı şekilde tutulması, ayrılığın biricikliğini bize yeniden hatırlatır. Yas, kendini bambaşka hâllerde gösterebilir. Bu yüzden “yas” demek yerine, Roland Barthes’ın önerdiği gibi “keder” sözcüğünü kullanmak daha yerinde olabilir.
Barthes, annesinin kaybı üzerine yazdığı Yas Günlüğü’nde şöyle der:
"Kesinlikle ‘yas’ değil, katışıksız keder bu – yerine geçecek şeyler, simgeleştirmeler yok."
Ayrılık biraz bedenseldir; arkasında hayaletler bırakır. O hayaletlerin izini sürüp anarak, konuşarak rahatlamaya çalışır ve kendi duygumuza duygudaş ararız. Böylece tanımlayabildiğimizde bedendeki, göğüsteki ağırlık biraz hafifler ama geçmez. Geriye ayrılığın biricikliği kalır. Barthes’ın deyişiyle "katışıksız bir keder."
Ama yazıyla, -gövdedeki o boşlukta bir hacim kaplar gibi- harflerle ve seslerle o boşluğa bir anlam katmak, onu başka bir biçime dönüştürmek mümkün. Yas ve keder söz konusu olduğunda bu bir sağaltım değildir belki ama pekiştirme, hatta pekiştirerek yabancılaşmadır. Belki de yokluğu yaşayanın en büyük trajedisi o yokluğu kabul etmektir. Terapi vedası bu yokluğu kabul etmek açısından ele geçmez gibi bir yerde dursa da kendini sona, ilişkinin içinde hazırlayan yine biricik bir süreçtir.
Zorunlu bir ayrılığın yaklaştığı söylendiğinde, insan çoğu zaman söylemek istediklerini unutuyor. Geriye, tarif edilmesi güç bir yoğunluk kalıyor: Karşısındaki kişinin neyi mümkün kıldığına dair dağınık bir farkındalık ve bunu dile getirmeye çalışırken oluşan bir tutukluk.
Terapi odasındaki “şefkat” kelimesi de tam burada başka bir anlam kazanıyor. Gündelik hayattaki kullanımlarından farklı olarak hem yakınlığı hem de mesafeyi aynı anda barındıran bir hâl: Birine yaklaşırken, onu kendine bağımlı kılmadan; aksine kendi iç dünyasına, kendi imgelemine doğru geri bırakabilmek.
Bu anlamda şefkat, bir duygudan çok bir konum gibi görünüyor: Karşısındakinin kendisini yargılamadan, borçlu hissetmeden var olabileceği bir alan açmak. Ve belki daha da önemlisi, o alanın içinde kişinin kendi rüyalarına, kendi düşünme biçimine inanabileceği bir zemin kurmak... Bu ilişkinin dönüştürücü gücü de tam olarak burada ortaya çıkıyor.
Bazen yetişkin deneyimlerinin dilini çocuk kitapları daha berrak kurabiliyor. Özellikle adlandırılamayan, sınırları belirsiz duygular söz konusu olduğunda. Bu tür vedalar da böyle bir deneyim: Tanımı zor, kategorilere sığmayan ve çoğu zaman gündelik dilin dışında kalan bir geçiş hâli. Bu yüzden, böyle bir ayrılığın karşılığını beklenmedik bir yerde, bir çocuk hikayesinde, bulmak heyecan verici.
“Ayrılık” kelimesi bu deneyimi karşılamakta yetersiz kalıyor. Çünkü ayrılık, başı ve sonu belirli, tamamlanmış bir kopuşu ima eder. Oysa burada olan daha çok bir “geçirilme” hâli: Bir yerden başka bir yere doğru yürümek, sona yaklaşırken bile sürecin devam ettiğini hissetmek. Bu nedenle bu tür vedalar, kesin bir bitişten çok zaman içinde yayılan bir dönüşüm olarak beliriyor.
Bu ilişkiyi zorlaştıran şeylerden biri de hiçbir tanıdık kategoriye tam olarak yerleşmemesi. Ne aileden biri, ne dost, ne sevgili ama bütün bu kategorilerin bazı özelliklerini aynı anda taşıyan ve aynı zamanda hiçbirine indirgenemeyen bir yer. Belki de bu yüzden, böyle bir ilişkinin sonlanması alışıldık ayrılık biçimlerinden daha karmaşık bir deneyim yaratıyor.
Süreç sona yaklaşırken ortaya çıkan soru da bu oluyor:
"Bu tür bir kayıpla ne yapılır? Nasıl adlandırılır? Nereye yerleştirilir?"
Bu sorular, çoğu zaman yeni bir eşiğin de habercisi. Çünkü bu süreç, yalnızca birlikte geçirilen zaman değil; aynı zamanda kişinin kendi kendisiyle kalabilme kapasitesini inşa ettiği bir alan. Bir süre sonra soruların da cevapların da tek başına taşınması gerekir.
Yine de bu geçiş kolay değildir. Belirsizlik, huzursuzluk ve yer yer öfke bu sürece eşlik eder. Özellikle sonun yaklaşmakta olduğunu bilerek o alana dönmeye devam etmek ayrı bir gerilim yaratır. Bu nedenle bu tür vedalar yalnızca bir kapanış değil, aynı zamanda yoğun bir çözülme ve yeniden kurulum süreci olarak deneyimlenir.
Tam da böyle bir eşikte, bir çocuk hikayesine* rastlamak -büyük beyaz bir aslanın bir çocuğu dünyaya hazırlayıp sonra geri çekildiği bir hikayeye- bu deneyimi başka bir yerden düşünmeyi mümkün kılar.
Küçük Nesli yeni bir eve taşınır. Orada hiç arkadaşı yoktur. Duvarlar bembeyazdır. Etrafa bakınır ve canı sıkılır. Bir gün bir ses duyar:
“Saklambaç oynayalım mı?”
Duvarda bir yansıma belirir: Bembeyaz büyük aslan Kar. Onunla oynar.
Bir gün pencereden bir çocuk ona selam verir. Nesli korkar ve içeri kaçar. Aslan ona sorar: “Dışarı çıkmak ister misin?” Nesli “Hayır” der.
Ama bir gün cesaretini toplar ve dışarı çıkar. Parka gider, yeni arkadaşlar edinir. Hayata karışır. Arkadaşlarıyla birlikte eve dönerler ve evin bembeyaz duvarlarını rengarenk boyarlar. Bunu büyük bir mutlulukla yaparlar.
Ama bir süre sonra Nesli fark eder: Duvarlar artık beyaz değildir. Ve beyaz aslan Kar ortadan kaybolmuştur.
Nesli dertlenmeye başlar.
Dışarıda kar yağmaktadır. Her yer bembeyazdır. Nesli, karın içinde aslanı görür. Aslan hâlâ oradadır. Ama artık eve gelemez. Çünkü ev onun için fazla renklidir.
Bir ayrılık çanı çalar.
Beyaz aslan Kar “İstersen beni…” der ve beyaz gökyüzünü işaret eder:
“İstediğin zaman görebilirsin.”
Aslan artık evde değildir. Ama tamamen de gitmemiştir. Gökyüzüne taşınmıştır. Ve ihtiyaç duyulduğunda, yukarıdan işaret eder:
“Buradayım.”
Bu ilişkinin, tıpkı büyük beyaz Aslan Kar’ın Nesli’yi geçirmesi gibi işlediği düşünülebilir. Dışarıdan korkan birini, yeni dünyasına geçiş yaparken oyunla, tekrarlarla ve güvenle hazırlamak; sonra da o dünya genişledikçe geri çekilmek. Beyazlığı renklere bırakacak kadar geniş bir alan açmak.
Ve tam da bu yüzden, kişi hayata karışabildiği ölçüde o ilişki geri çekilir, usulca silinir. Bir anlamıyla zor ve incelikli bir iş: Hem hazırlamak, hem de kendine bağımlı kılmamak.
İşte tam burada, yeniden “şefkat” kelimesi belirir. İyi terapi süreçlerinin en büyük hediyesi budur. Bazı kelimeleri, anlamlarının atfedildikleri yerden çıkarıp, yeni bir anlama alan açmayı ve orada bu anlamı yeniden keşfetmeyi sağlar. Bu yeni anlamlarla hikayeler çoğaltılır, kurulur, yeniden bozulur ama asıl önemli olan bunu terapi süreci boyunca gelişen kastır. Ayrılık gelse bile bu gelişen kas hiçbir yere gitmez.
Adam Phillips’in söylediği gibi, mesele insanı “iyileştirmek” ya da “normale döndürmek” değil; onu hazır hikayelerin dışına çıkararak, kendi hikayesini kurabileceği bir yere bırakmak.
Böyle bakıldığında bu süreç, doğrusal bir ilerleme değil; zamanın içinden kıvrılarak geçen, kişiyi yavaş yavaş dışarıya hazırlayan ve bir gün kendi sonunu da içinde taşıyan bir akış olarak beliriyor.
Tıpkı Nesli gibi: Duvarlar boyandığında, aslanın geri çekilmesi bir eksilme değil, başka bir hikayenin mümkün hâle gelmesidir.
*Evimde Bir Aslan Var, Jim Helmore & Richard Jones, Pearson Yayınları










