Son 40 yılın en güçlü El Niño alarmı: Pasifik ısınıyor, dünya yeniden şekilleniyor

Birleşmiş Milletler’e bağlı Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) iklim krizinin yakın gelecekte ulaşacağı yeni boyutlara ilişkin çok önemli bir raporunun güncellenmiş hâlini yayımladı. Bu yeni güncellemeye göre, El Niño/La Niña iklim fenomeni sağlam bir şekilde yerleşmiş durumda, üstelik gelecek aylarda çok güçlü bir olaya dönüşerek yağış ve sıcaklık düzenlerinde büyük etkiler yaratacak. Buna bağlı olarak sel, kuraklık ve aşırı sıcaklık riskleri ortaya çıkacak. 

Bu öngörüye ek olarak, olumsuz etkilerin şimdiden hissedilmeye başlandığı belirtiliyor. Her 2-7 yılda bir doğal olarak ortaya çıkan bu fenomen iklim krizinden kaynaklanmasa da, iklim krizinin sonuçlarını daha da şiddetlendiriyor. Burada temel mesele, El Niño’nun çok güçlü bir faza doğru ilerlemesi ve bunun zaten ısınmış olan küresel iklim sisteminin üzerine binmesi şeklinde ifade edilebilir. 

El Niño ve La Niña nedir? 

El Niño ve La Niña, Pasifik Okyanusu'ndaki deniz suyu sıcaklık değişimlerine bağlı olarak gelişen ve tüm dünyanın hava durumunu etkileyen zıt iklim evreleridir. 

El Niño, ekvatoral Pasifik Okyanusu'nun orta ve doğu kısımlarında deniz suyu sıcaklıklarının normalin üzerine çıkmasıyla oluşan sıcak evredir. Dünyanın bazı bölgelerinde aşırı kuraklığa ve orman yangınlarına, bazı bölgelerinde ise şiddetli yağış ve sellere yol açar.

La Niña, aynı bölgede deniz suyu sıcaklıklarının normalin altına düşmesiyle oluşan soğuk evredir. Genellikle El Niño'nun yarattığı kurak bölgelerde aşırı yağışlara, yağışlı bölgelerde ise kuraklığa neden olur. El Niño genellikle 9-18 ay sürerken, La Niña bazen daha uzun süre (üç yıla kadar) etkili olabilir.

• El Niño ve La Niña, tropikal Pasifik'te El Niño-Güney Salınımı veya kısaca "ENSO" olarak bilinen doğal bir iklim modelinin sıcak ve soğuk fazlarıdır.

WMO raporunun en önemli mesajları neler?

Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, raporun en temel bulgusuna göre, El Niño olgusu sağlam bir şekilde yerleşmiş durumda ve daha da güçlenmesi bekleniyor. Dünya Meteoroloji Örgütü'nün tahminleri, bu durumun Şubat 2027'ye kadar devam etme olasılığının neredeyse %100 olduğunu gösteriyor.

Bu, WMO’nun kendi ifadesiyle şimdiye kadarki güncellemelerinde görülmemiş ölçüde yüksek bir güven düzeyine ve güçlü bir görüş birliğine işaret ediyor. Birleşmiş Milletler ve WMO bu durumun, son 40 yılın en güçlü El Niño’su olabileceğini belirterek, dünya genelinde olağanüstü hazırlık yapılması çağrısında bulundu.

• Üstelik mesele sadece bunun devam edecek olması da değil. El Niño’nun gelecek aylarda daha da güçlenmesi ve yıl sonuna doğru çok güçlü seviyeye ulaşması bekleniyor. Bu nedenle 2026’nın son çeyreği ve 2027 yılının ilk ayları kritik.

El Niño, orta-doğu Ekvatoral Pasifiği'nde deniz yüzeyi sıcaklıklarının ısınmasıyla başlıyor. WMO verilerine göre sıcaklıklar şimdiden uzun yıllarda ölçülen ortalamanın 2,2-2,6 derece üzerinde seyrediyor. Yüzeyin altında ise suyun Temmuz ve Ağustos başında kimi yerlerde 8 dereceden fazla ısındığı bilgisi paylaşıldı. WMO, bunun El Niño’nun daha da güçlenmesi için güçlü bir zemin oluşturduğuna dikkat çekiyor. 

Bölgeden yükselen sıcak ve nemli hava, dünya çapında rüzgar ile hava akımlarını değiştiriyor. Bu durum Avustralya, Endonezya ve Güney Afrika'nın güneyinde sıklıkla kuraklık dönemine yol açarken, Güney Amerika'nın batı kıyılarında, Doğu Afrika ve ABD'nin güneyinde genellikle çok fazla yağışa sebep oluyor. Avrupa ise El Niño'dan nispeten daha az etkileniyor.

• Burada kritik nokta şu: Pasifik 2,6 derece ısındı demek çok doğru olmayabilir. Bu suyun mutlak sıcaklığının 2,6 derece arttığı anlamına gelmiyor, uzun dönem ortalamasına göre sıcaklık anomalisi demek. 

Pasifik Okyanusu'nun tropikal bölgelerindeki olağanüstü sıcak koşullar, yoğunlaşmanın daha da artmasını destekliyor. Çok güçlü bir El Niño, dünya çapındaki yağış ve sıcaklık düzenlerini önemli ölçüde değiştirebilir ve aşırı hava olaylarına yol açabilir. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ve Ulusal Meteoroloji ve Hidroloji Servisi (NMHS) olağanüstü bir olay için hazırlık ve erken uyarı çalışmalarını hızlandırıyor. Diğer yandan, burada bir parametre daha öne çıkıyor. 

Hint Okyanusu Dipolü (IOD - Indian Ocean Dipole), Hint Okyanusu'nun batı (Afrika tarafı) ve doğu (Endonezya tarafı) kısımları arasındaki deniz yüzeyi sıcaklıklarının düzensiz şekilde farklılaşmasıyla ortaya çıkan küresel bir iklim olayı. WMO’ya göre, Eylül-Kasım 2026 döneminde IOD’un yaklaşık +0,9 derece seviyesine ulaşması bekleniyor. Bu da Atlantik’in tropikal kesimleri de normalden sıcak kalacağı anlamına geliyor. 

Yani, önümüzde sadece El Niño yok. Pasifik, Hint Okyanusu ve Atlantik’teki sıcaklık anomalileri aynı anda atmosferin davranışlarını etkiliyor. 

Bu veriler Türkiye açısından ne anlama geliyor?

Çok güçlü El Niño, dünyanın her yerinde aynı ölçüde “çok kötü hava olayları” anlamına gelmiyor. El Niño’nun etkisi, coğrafyaya, mevsime ve diğer okyanus ve atmosfer dinamiklerine göre değişiyor. Bu başlıkta hemen Türkiye’nin durumundan bahsedelim. El Niño, doğrudan etkilemeyecek ancak atmosferik dalgalanmalar yoluyla dolaylı ve şiddetli şekilde etkileyecek. 

• Uzmanlar, kayıtların tutulduğu son 80 yılın en güçlü El Niño dalgalarından birinin yaşanabileceğini ve bu etkinin Şubat 2027’ye süreceğini belirtiyor ancak ülke bazında doğrudan sonuçlara odaklanmıyor. Ama Türkiye açısından Akdeniz Havzası, Avrupa ve Kuzey Afrika’daki atmosferik dolaşım değişiklikleri üzerindeki etkiler öne çıkıyor.

Türkiye’de neler olabilir? Türkiye'de sonbaharda sadece toplam yağış miktarı değil, yağışın düşme şekli kritik önem taşıyor. Denizlerin aşırı sıcak olması önemli. Yaz boyunca Akdeniz ve Karadeniz olağanüstü derecede sıcak kaldı ve atmosfere büyük miktarda nem pompalıyor. Sonbaharla birlikte Balkanlar ve kuzey üzerinden gelecek soğuk hava dalgaları, bu sıcak denizlerden yükselen nemle karşılaştığında ani ve şiddetli bulutları tetikleyecek. 

Diğer yandan sel riski gündemde. Özellikle El Niño’nun  zirveye ulaşmaya başladığı dönem olan Ekim ve Kasım aylarında metrekareye kısa sürede çok büyük miktarda yağış bırakan ani sağanaklar ve sel riskleri öngörülüyor.

Türkiye genelinde mevsim normallerinin üzerinde ılık dönemlerle ani, sert soğuk hava girişleri art arda yaşanabilir. Özellikle Kasım ayının ikinci yarısından itibaren kutupsal soğuma ve jet akımlarındaki dalgalanmalar nedeniyle ani hava değişimlerine karşı dikkatli olunması öneriliyor.

Bu veriler dünya açısından ne anlama geliyor?

Küresel ortalama sıcaklık genellikle bir El Niño yılının ardından özellikle yüksek seyrediyor. Nitekim, şimdiye kadar kayda geçen en sıcak yıl olan 2024'te, Sanayi Devrimi'nden önceki döneme kıyasla yaklaşık 1,6 derece daha yüksek bir sıcaklık ölçülmüş, bu da bir El Niño döneminden sonra yaşanmıştı.

2026 yılı da şu ana dek çoğunlukla ortalamanın üzerinde sıcak geçti. Avrupa Birliği İklim Değişikliği Servisi Copernicus'un yaptığı değerlendirmelere göre, Temmuz ayı Batı Avrupa'da ölçümlerin başladığı tarihten bu yana 2006'dan sonraki en sıcak ikinci ay oldu. Bu ay içinde ölçülen ortalama 22,5 derecelik sıcaklık, 1991-2020 yılları ortalamasının yaklaşık 2,5 derece üzerinde bir hava sıcaklığına denk geliyor.

WMO, Eylül-Kasım döneminde dünyanın neredeyse tüm kara yüzeylerinde sıcaklıkların, uzun yıllara dayanan ortalamanın üzerinde olacağını öngörüyor. Bu ne demek? Bazı bölgelerde aşığı yağış ve sel riski, bazı bölgelerde ciddi yağış açığı, kuraklık riskinde artış, daha yüksek sıcaklıklar ve ısı dalgalarının güçlenmesi...

• Dolayısıyla El Niño sıcaklıkları artacak demek tek başına yeterli değil. El Niño, dünyanın farklı bölgelerinde aynı anda birbirinden farklı iklim risklerini büyütebilecek bir atmosferik düzen oluşturuyor.

Fakat bugün El Niño’nun etkilediği sistem, geçmişteki sistemle aynı değil. WMO’nun da vurguladığı gibi okyanuslar zaten olağanüstü sıcak. El Niño’nun getirdiği ek ısı, insan kaynaklı uzun dönemli küresel ısınmanın üzerine ekleniyor. Bu yüzden 20206-2027 El Niño’su için Pasifik ısınıyor, dünya yeniden şekilleniyor diyebiliriz. 

El Niño, 50 milyon kişiyi açlıkla karşı karşıya bırakabilir

Tahminlere göre, hızla gelişen El Niño nedeniyle 2027’nin sonuna kadar yaklaşık 50 milyon insan şiddetli açlıkla karşı karşıya kalabilir. Bu durum Afrika’nın bazı bölgelerindeki yıllarca süren kuraklık ve İran'daki savaşın gıda fiyatları üzerindeki baskısı nedeniyle zaten tehlikeli düzeyde açlıkla karşı karşıya olan 100 milyonlarca insana ek olarak ortaya çıkıyor. 

Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı (WFP) El Niño’nun birçok ülkeyi uçurumun eşiğine getireceğini ve halihazırda 45 ülkede akut gıda güvensizliği yaşayan 225 milyon insanın sayısının beşte birinden fazlasını daha artıracağını belirtti. Analize göre, Orta ve Güney Amerika, Karayipler ve Güney Afrika'nın en çok etkileneceği tahmin ediliyor. Güney ve Güneydoğu Asya'da ise normalden daha az yağış olması bekleniyor ki, bu da tarım ve çiftçiler için ciddi sorunlara yol açacak.

Ayrıca, Uluslararası Göç Örgütü (IOM) de 2026-2027 El Niño döneminin yol açabileceği kuraklık, sel ve aşırı sıcaklardan 4,9 milyon kişiyi korumak amacıyla 110 milyon dolarlık yardım çağrısında bulundu. IOM, söz konusu finansmanın afetlere hazırlık, erken uyarı sistemlerinin güçlendirilmesi ve iklim kaynaklı göç riski yüksek toplulukların desteklenmesi için kullanılacağını açıkladı. Örgüt, iklim kaynaklı şokların tarım ürünlerini yok edebileceği, geçim kaynaklarını ve su kaynaklarını sekteye uğratabileceği ve milyonlarca insanı yaşadıkları yerlerden ayrılmaya zorlayabileceği uyarısında bulundu.