Eriyen Buzdağlarının Sesi ve Ruh Sağlığımız

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Güneşli bir günden merhaba!

Güneşin elbette ki mutlulukla bir bağlantısı var. Mutlu hissettiren şarkılar listemde ilk sıralardaki şarkılardan biri Beatles’ın Here Comes the Sun şarkısıdır. 1969 yılında yazılan bu şarkıda soğuk bir kışın ardından yavaşça eriyen karın verdiği mutluluk, elli yıl sonra ne yazık ki eriyen buzdağlarının notalarından dökülen iklim krizine dönüştü. Günümüzde, birçok araştırma ve IPCC Raporu aşırı sıcakların daha fazla mutluluk getirmediğini, hatta ruhsal hastalıklarda belirgin bir artışa yol açtığını gösteriyor.

Ruhsal hastalıklar iklim krizi ilişkili olaylardan üç boyutta etkileniyor:

• Afet durumları ve akut olayların etkileri,
• Kuraklık ve aşırı sıcak hava gibi daha uzun süreli olayların etkileri,
• İklim krizi ilişkili olayların varoluş üzerindeki uzun dönemli ve kalıcı etkileri.

Kişilerin ruh sağlığı, iklim krizi ilişkili olaylardan hem doğrudan (sıcak hava dalgaları, afetler gibi) hem de bu dolaylı (sosyo- ekonomik sonuçları, göç, yoksulluk ve açlık, şiddet olayları gibi) olarak etkilenebilir. Bazı ilaçlar sıcaklık ilişkili stres yanıtını ve vücudun ısı düzenleme yanıtını bozup altta yatan psikiyatrik rahatsızlıkları olan kişileri sıcaklık ilişkili etkilere daha da açık hale getirebilir. 

Aşırı sıcak hava maruziyetinin fizyolojik olarak kırılgan olan topluluklarda ölüm oranını belirgin ve doğrusal bir şekilde arttırdığına dair bilimsel kanıtlar da oldukça fazladır. Yaşlıların uyum mekanizmalarının gençler kadar hızlı ve güçlü olmaması, üstelik de eşlik eden kalp hastalıkları, diyabet ve solunum hastalıkları da olması durumunda 65 yaş üstü kişilerin sıcak dalgalarından en çok etkilenen topluluk olduğunu biliyoruz.

Sıcak çarpması en tehlikeli sıcak ilişkili hastalıklardan biridir ve ölümcül olabilir. İç vücut sıcaklığının 40o’nin üzerine çıkması ile birlikte bilinç bulanıklığı ya da kaybı, nöbet gibi nörolojik bulgularla karakterizedir. Aşırı ısınan bir vücutta öncelikle beyin hücreleri etkilenir. Vücudun ısı kaybetmesini sağlamak için kalp derideki genişlemiş olan damarlara doğru çok daha güçlü ve hızlı bir şekilde kan pompalamaya çalışır. Vücut sıcaklığı hava sıcaklığına yaklaştıkça ısı kaybetmek zorlaşır. Vücut daha fazla terlemeye çalıştıkça su ve kas ve beyin işlevleri için hayati olan tuzları kaybeder. Kalp hızı ve solunum sayısı artar. Eğer kullanılan ilaçlar bu fizyolojik tepkileri de engelliyorsa vücudun uyum sağlaması daha da güçleşir. 

Sıcak ilişkili hastalıkları önlemek için yapılması gerekenleri şu şekilde özetleyebiliriz:

• Bolca sıvı tüketin, alkollü, çok şekerli ya da kafeinli içeceklerden kaçının.
• Küçük porsiyonlarda ama daha sık yiyecek tüketin, yüksek proteinli yiyeceklerden kaçının
• Dış ortamdaki işlerinizi günün daha serin saatlerinde yapın.
• Evin en serin odasında oturun, dışardaysanız gölge bulmaya çalışın.
• Eğer spor amaçlı egzersiz yapacaksanız genellikle günün en serin saatleri olan sabah 04:00 ila 07:00 saatlerini tercih edin.
• Bol ve açık renkli giysiler giyin, geniş kenarlıklı şapkalar ve güneş gözlüğü kullanın.
• Yeni bir sıcak ortamda yaşamaya başladığınızda dışarda geçirdiğiniz zamanı yavaş yavaş artırın.
• Kullandığınız ilaçların etkileri hakkında bilgilenmek ve gerekirse doz düzenlemesi için hekiminize başvurun.
• Çocukları, yaşlıları ve hayvan dostlarınızı park halindeki aracınızda bırakmayın.

Sıcaklık maruziyeti ilişkili bir çok yeni hastalık da lügatımıza girmeye başladı. Örneğin, 1990’larda ilk olarak El Salvador’lu çiftçilerde ‘nedeni bilinmeyen kronik böbrek hastalığı’ ismiyle yeni bir böbrek hastalığı tanımlandı. Bu durumun, dünyanın sıcak ve nemli diğer bölgelerindeki çiftçilerde de görülmeye başlamasıyla artık sıcak maruziyeti ve susuz kalma ile ilişkili bir hastalık olduğunu biliyoruz. Tarımda kullanılan kimyasallara, zehirlere ve ağır metallere maruziyetin, beslenme bozukluğu ve yoksulluğun da bu hastalık için risk oluşturabileceği tahmin ediliyor. 

Nedeni bilinmeyen kronik böbrek hastalığının sık görüldüğü bölgelerin son birkaç on yılda çok dramatik iklimsel değişiklikler yaşadığı ve bu bölgelerde yaşayan insanların artan sıcaklık ve nem karşısında fizyolojik uyum sınırlarının zorlandığı biliniyor. Yani, iklim krizi şu anda dünyanın birçok bölgesinde insan vücudunun fizyolojik uyum mekanizmalarının başa çıkamadığı hasarlar oluşturuyor. Bu nedenle, sağlık sistemimizi gelen bu tsunamiye hazırlamak iklim krizinin etkilerine uyum sağlamak için ivedilikle harekete geçmemiz gereken bir alan olarak karşımızda duruyor.