'Fârika'dan 'uzun çizgi'ye uzanan bir yolculuk

Sosyal medyada son zamanlarda bazı kişilerin—üstelik aralarında gazeteciler de var—iletilerinde virgülden önce boşluk bıraktıklarına veya üç nokta yerine iki nokta koyduklarına tanık oluyoruz. Yazım kurallarını anımsatan bir paylaşımda bulunduğumda ise tek tük de olsa “Aman hocam ya! Noktalama işareti doğru konsa ne olur, konmasa ne olur?” diye yorum yapan takipçiler de çıkıyor. 

Tomris Uyar, yazım kurallarından haberi olmayan edebiyatçı adaylarının noktalama işaretlerini gönüllerince kullanmayı yeğlediklerinden dert yanar. Bir Türkçe öğretmeninin kendisine, "James Joyce da yazım kurallarına uymazdı. Bırakalım bizim öğrenciler de uymasınlar, kafaları karışıyor" dediğini aktarır. Tomris Uyar bu öğretmenin önerisine şöyle itiraz eder:

“İyi ama yazım kuralları ancak öğrenildikten sonra karşı çıkılacak kurallardır. Hele, her yıl yeni yeni yazım kuralları türetilen ülkemizde bu konuya eğilmek, ancak edebiyat mesleğiyle doğrudan bağıntılı kişilerin uğraşı olabilir.”

Bir edebiyatsever olarak “Bu yazıyı telaş içinde yazdım, o yüzden noktalama işareti kullanmadım, artık siz okurken gereken yerlere koyarsınız.” diye düşünen bir takım ‘yeni yetme yazarlara’ yazım kurallarını ve noktalama işaretlerini özümsemelerini öneriyorum. Aposto’da daha önce kesme işareti, noktalı virgül, üç nokta, eğik çizgi, tırnak, ünlem işareti ve soru işareti üzerine yazılar yazmıştım. Bu yazıda da uzun çizgiyi (konuşma çizgisi) ele alacağım.

Fârika, hat, büyük çizgi, çizgi, uzun çizgi veya konuşma çizgisi… Tanzimat döneminden bu yana dilimizde yer alan uzun çizgi (konuşma çizgisi) bu kadar çok isim değişikliğine uğramasına karşın kullanımı hemen hemen hiçbir kural değişikliğine uğramamıştır. Son yıllarda yazılarımızda kullanmaktan kaçınarak yerine tırnak işaretini yeğlediğimiz “uzun çizgi”nin serüvenine bir bakalım.

Prof. Dr. Faysal Okan Atasoy “Noktalama İşaretlerinin Tarihi” adlı makalesinde, uzun çizgi veya konuşma çizgisinin, bir inch (inç) uzunluğun altıda biri kadar (0,423 cm) uzunlukta olduğunu ve bu işaretin küçük m harfi uzunluğuna karşılık geldiği için İngilizcede “Em Dash” diye adlandırıldığını belirtir. 1455 yılında basıldığı tahmin edilen İncil’de Johannes Gutenberg tarafından ilk kez kullanıldığı ve dolayısıyla da işaretin onun tarafından icat edildiği iddia edilmektedir. Batı dillerindeki noktalama işaretlerinin en eski kullanım biçimlerini saptayan Malcolm Parkes, bazı yazmalarda aynı şekilli bir işaret olan virgula plana (=düz değnek) adlı işaretin cümle içinde son durak yerini gösterdiğinden bahseder; ancak bu işaret ile konuşma çizgisi arasında şekil benzerliği dışında, yazıdaki işlevleri bakımından bir ilgi bulunmamaktadır. 

Konuşma çizgisinin dilimizdeki serüvenine gelirsek… Batılı anlamda ilk Türkçe tiyatro eseri olarak bilinen “Şair Evlenmesi” oyunun önsözündeki “İhtar” (Uyarı) bölümünde Şinasi şöyle yazmıştır:

( ) içinde bulunan kelam, yalnız hali tarif içindir.

Şöyle bir hatt-ı ufki (-) söz başına delalet eder.

Nokta (.) sözün nihayetine alamet olur. 

Şinasi bu eserde üç noktalama işareti kullanır: yay, kısa çizgi ve nokta. “Çizgi”nin kullanımına dilimizde ilk kez bu eserde rastlanır. Türkçede Tanzimat döneminde kullanılmaya başlanan ilk uzun çizgi işaretine “fârika” (=ayıran) adı verilmiştir. İşaret, kılavuzlarda konuşma çizgisi, uzun çizgi, büyük çizgi gibi adlarla ve birbirine benzer kurallarla yer alır. Nokta ve uzun çizgi birliği, bazı kılavuzlarda noktalı çizgi başlığıyla ayrı bir işaret olarak yer almıştır. TDK kılavuzlarında ise çizgi başlığı altında kısa, uzun ve noktalı çizgi olmak üzere üç türü olduğu belirtilmiş, uzun çizgi başlığı altında konuşma çizgisi ile ilgili kurallar yer almıştır. 

Konuşma çizgisinin kullanılacağı yerlerle ilgili kurallar bütün kılavuzlarda aşağı yukarı aynıdır. Karşılıklı konuşmaların anlatı metninden ayrılabilmesi için satır başına alınması ve sözlerin önüne çizgi konması gerektiği belirtilir. Tiyatro metinlerinde de rol adlarından sonra konuşma çizgisinin konduğuna, konuşmaların çizgiden sonra yer aldığına değinilir.

Bu noktalama işareti, Türkiye Türkçesinde bütün kılavuzlarda uzun çizgi ya da konuşma çizgisi olarak adlandırılmıştır. 1929 İmlâ Lûgatı’nda uzun çizgi ile ilgili “—Çizgili veya çizgisiz satır başlarında ve nokta ile nihayetlenen bir cümleden sonra gelen sözlerin başında, harfle büyük yazılır.” ifadesi yer almaktadır. 2000 İmlâ Kılavuzu ile 2005 Yazım Kılavuzu’ndaki adlandırma, kurallar ve örnekler 1996 tarihli kılavuzla aynıdır. Dil konusunda temel kuralların sık sık değiştirildiği bir coğrafyada konuşma çizgisine dair bu devamlılık gerçekten de şaşırtıcı!

Güncel TDK Yazım Kılavuzu’nda uzun çizgi (—) maddesi işaretin kullanımını şöyle açıklanır:

Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.

Frankfurt’a gelene herkesin sorduğu şunlardır:

— Eski şehri gezdin mi?

— Rothschild’in evine gittin mi?

— Goethe’nin evini gezdin mi? (Ahmet Haşim)

Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da konabilir:

Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.

İslam Bey — Ben daha ölmedim. (Namık Kemal)

UYARI: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.

Arabamız tutarken Erciyes’in yolunu:

“Hancı dedim, bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu’nu?” (Faruk Nafiz Çamlıbel)

Doç. Dr. Yusuf Sülükçü “TDK’nin Yazım Kılavuzu’ndaki Noktalama İşaretleri Hakkında Bir İnceleme ve Tespit Edilen Problemler için Öneriler” adlı makalesinde, TDK Yazım Kılavuzu’ndaki noktalama işaretleri maddelerinde ifade sorunu bulunan ya da hatalı görülen kuralları (36 tane sorunlu madde ve uyarı saptanmış) tartışmaya açmış, önerilerde bulunmuştur. Konuşma çizgisi (uzun çizgi) ile tırnak işaretinin kullanım karmaşasına dikkat çeken Doç. Dr. Yusuf Sülükçü, Yazım Kılavuzu’ndaki uyarıda yazan, “Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.” kuralına göre konuşma çizgisi yerine bir başka işaretin de kullanıldığının kabul edilmiş olduğunu ileri sürer. Bu durumda, yayımlanmış güncel romanlarda ve hikâyelerde sıkça görüldüğü üzere, tırnak işareti veya konuşma çizgisi şeklinde ikili bir kullanımın ortaya çıktığını vurgular. Hatta bazı kitaplarda bu iki işaretin yanlış biçimde arka arkaya kullanıldığını da dile getirir. Doç. Dr. Sülükçü bu durumun düzeltilmesine yönelik olarak Kılavuz yazımı için şu önerileri sunmuştur:

• “Metinlerde karşılıklı konuşmayı göstermek için yalnızca konuşma çizgisi kullanılır.” denerek ve tırnak işaretinin bu amaçla kullanılması reddedilebilir.
• “Konuşma çizgisi yerine tırnak işareti de kullanılabilir. İkisinin arasında bir fark yoktur. Ancak konuşmayı göstermek için ikisi aynı anda kullanılmaz.” gibi bir kuralla hâlihazırdaki ikili durum kabul edilebilir.

Ya da:

• “Metinlerde karşılıklı konuşmayı göstermek için konuşma çizgisi değil tırnak işareti kullanılır.” şeklinde kural değiştirilebilir.

Doç. Dr. Yusuf Sülükçü şayet böyle bir düzenleme yapılırsa konuşma çizgisiyle verilen alıntı iç cümleden sonra, “İç cümlenin noktalama işareti mi kullanılmalı virgül mü kullanılmalı mı?” ve “Konuşma çizgisinden önce iki nokta mı kullanılmalı virgül mü kullanılmalı?” gibi sorunların da ortadan kalkacağını vurgular. 

Mevcut uygulamaya göre alıntı içinde alıntı şeklinde cümlelerin olduğu bazı metinlerde, tırnak ve kesme işaretinin üst üste gelmesi sonucu benzer işaret yığılması meydana gelmektedir. Doç. Dr. Yusuf Sülükçü, aynı veya benzer noktalama işaretlerinin üst üste yığılmasını önlemek açısından metinlerde, iç cümlenin noktalama işareti virgülle değiştirilmeden, tırnak işareti yerine konuşma çizgisi kullanılmasının daha uygun olacağı görüşünü savunmaktadır.

• Bu arada var olan kullanım yerlerinin dışında uzun çizginin, yazı dilinde alt alta yazılan sıralamaların satır başlarında ya da yan yana yazılan dizeleri ayırmakta da kullanıldığını görüyoruz.

Eğitim-öğretim alanında kullanımına bakacak olursak sınıf öğretmenleri arasında yapılan araştırmalarda uzun çizginin, nokta, virgül, iki nokta, tırnak işareti, soru işareti, kesme işareti, ünlem işareti, üç nokta, kısa çizgi, yay ayraç, eğik çizgi işaretleri ile birlikte ilkokul düzeyine uygun olduğu belirtilmektedir. Buna karşılık, den den işaretinin, köşeli ayraç, tek tırnak ve ters eğik çizgi işaretlerinin ise o yaş aralığında çocuklar için uygun olmadığı görüşü ortaya konmuştur. Öte yandan Türkçe öğretmenliği birinci sınıf öğrencileri arasında yapılan araştırmalarda, uzun çizgi işaretini kullanma becerilerinin yeterli düzeyde olmadığı gözlemlenmiştir. 

• Araştırma, Türkçe öğretmenliği birinci sınıf öğrencilerinin yaklaşık % 78’inin uzun çizgiyi zayıf düzeyde ve sadece yaklaşık % 22’sinin iyi düzeyde kullandığını ortaya koymuştur. Her ne kadar uzun çizgiyi kullanan öğrenci sayısının az olduğunu göz önüne alarak kesin bir yargıya varmanın mümkün olmadığını kabul etsek de uzun çizgiyi kullanan öğrencilerin durumları bize yine de bazı ipuçları sunmaktadır.

Uzun çizginin edebiyatımızda yazım kurallarına uygun klasik kullanımlarının yanı sıra şiirde dil bilgisi kurallarına inanmayan İkinci Yeni şairlerinin bu işareti kural dışı uygulamalarla şiirlerine kattıklarını görmekteyiz. İlhan Berk ve Ece Ayhan’ın düzyazı şiirlerinde uzun çizgiyi konuşma çizgisi işlevinin dışında kullandıklarına tanık oluyoruz. Onların şiirlerinde uzun çizgi daha çok şairin düş dünyasını ve kavram algısını yansıtmaktadır. Örneğin Ece Ayhan'ın “Bir Fotoğrafın Arabı” adlı düzyazı şiirinde her üç paragrafta birer tane kullandığı uzun çizgi, okuru şaşırtır. O uzun çizgilerden sonra gelen sözcük grubu ya da satırlarda şair, kendisiyle yüksek sesli bir iç hesaplaşma sürecine girer.

“…

İlenç. İşte beni bu selenli harfiyle hiç bırakmıcek olan ilenç, gittiğim her yere götürdüğüm, gittiğim görünmeyen köpeğim ilenç. —

…

Elli yaşlarında bir cadının çekmecesinde yaşıyorum, çivilenmiş. —

…

Yapraklarını dökmüş ulu bir ağacın altında bir kanepeye incelikle ilişmiş olarak. —”

Yine Ece Ayhan “Epitafio” isimli şiirinde her dizenin sonunda uzun çizgiyi kullanmış ve arkasından da noktayı koymuştur. Böyle bir kullanım biçimi, bu işaretin anlama farklı bir boyut katan görsel bir öge olduğu düşüncesini okuyucuya verir. Uzun çizgi Ece Ayhan için anlamlandırmanın görsel bir ögesi gibidir.

“Boğulmuş geldiler denizden ikindi üzeri, yeşil çuhalı kahveler rıhtımında gizlenmiş çivit rengi evlerine. Falı İspanyol—. 

(...) 

Görüyorlar, ne de güzel gülüyorlar öyle uzun uzun. Ama gelemeyecekler işte. Bohçaları derleniyor. Aceleleri var. Çürük—. ”

İlhan Berk’in şiirlerinde de virgülden sonra uzun çizginin kullanıldığını görmekteyiz. Kimi eleştirmenler bu tür bir kullanımın şiirde ezgi ve tonlama oluşturmak için yapıldığını dile getirmişlerdir. Berk’in “Fatih” şiirinden bir bölüm okuyalım:

 “…

Bir Hint sarısına dayanır, yavaşça,—aşağılarda. Uzatıp eğrisini. Geniş ve rahat. Bir çıkma yapıp sağ kola: kıvrık, dilim dilim,—dolaşıp dizlerini Fatih’in—Ve orada ölecektir.”

İkinci Yeni şairlerinde yazımsal sapmalara çok sık rastlarız. Şair, yazım kurallarını, noktalama işaretlerini; yeni anlamlar elde etmek, yeni çağrışımlar yaratabilmek, bireysel şiir dilini kurabilmek için kendince bir mantık geliştirerek özgürce kullanabilir. Kendi özgün şiir dilini yaratabildiği ölçüde başarılı olur ve bu yazınsal eylemi asla bir dil yanlışı olarak değerlendirilmez.

Uzun çizgiye yani konuşma çizgisine dair yolculuğumuzu, Ece Ayhan’ın anılarından “konuşmanın / sesin” önemini vurgulayan bir anekdotla bitireyim:

“…uzun yıllar önceydi. Üsküdar-Eminönü vapurunun yazlık bölümünde seyahat ediyordum. Birçok satıcı gelip gidiyordu. İçlerinden birisi ise elindeki bir yazıyı yolculara göstererek amacını gerçekleştirmek istiyordu ama nafile. Yolcuların hiçbirinin ilgisini çekemiyordu. O sırada başka bir satıcı ona doğru eğildi ve şöyle dedi: ‘Boşuna uğraşma, konuşmayana kimse para vermez.’ Sağır ve dilsizlerin dünyası görmeyenlerin dünyasından daha karanlıktır. Körler ses çıkarır çünkü ve sesi işitirler. Ses çıkarmak görmekten önemli. İnsan, ses ve öfkeden ibarettir.”

Şairin sözlerine kulak verip, biz de çizgiyi uzunca çekip sesimizi çıkaralım…