Gerçeğin Peşinde

Aslı Tuğçe Sözdinler

Geçtiğimiz aylarda sosyal medyada, birçok farklı hesaptan yapılan paylaşımı belki siz de görmüşsünüzdür. Paylaşım, iklim yasası ile “dayatıldığı” söylenilen yapay gıdaya karşı kolektif bir itiraz çağrısıydı. Çok tanıdık diyetisyenlerden, Kuzguncuk’taki eski mahallemdeki komşu teyzelere kadar herkes “yapay gıda yemeyeceğiz, iklim yasasına hayır!” diyordu. Yasayı okumamıştım. Başta bir iki insanda görünce ciddiye de almadım, ama alanında başarılı bir iki diyetisyen de paylaşınca “Allah Allah” dedim. İşte ben de neredeyse yanlış bir bilgiye inanacaktım. Genelde güvendiğimiz kişilerin paylaştığı yanlış bilgiye daha kolay inanıyoruz. 

Davranış bilimi derslerimden birinde sosyal medyada çok hızlı yayılabilen “yanlış  bilgi” (misinformation) ve “dezenformasyon” (disinformation) konusunu görmüştük. Yanlış bilgi çoğu zaman bilmeden yayılır, dezenformasyon ise bilinçli bir manipülasyondur. Bu konuda okuduklarım kafamda bir soru işareti bıraktı: “Dur bakalım, gerçekten iklim yasasında böyle bir ifade var mı?”

Dünya Ekonomik Forumu’nun Global Riskler 2025 Raporu’na göre, yanlış bilgi çağımızın en büyük kısa vadeli küresel riski. Bunun en tehlikeli biçimlerinden biri de iklimle ilgili yanlış bilgi: toplumsal güveni zedeliyor, kutuplaşmayı derinleştiriyor ve iklim eylemini geciktiriyor. Zaman zaman teyit sitelerinde doğrusunu görsek de bu düzeltmeler yanlış bilgi kadar hızlı yayılmıyor. Örneğin Anadolu Ajansı teyit hattında İklim Kanunu’nda yapay et konusuyla ilgili bilgilerin asılsız ve gerçeği yansıtmadığı paylaşılmış, ama bunu sosyal medyada görmedik.

Son Zamanlardaki Yanlış Bilgiler

Yapay gıda ve iklim yasası konusunda verilen yanlış bilgi son zamanlarda dezenformasyona tek bir örnek değil:

• California ve Hawai yangınları sırasında “yangınlar lazer ışınlarıyla çıkarıldı” teorileri yayıldı; bununla ilgili paylaşılan çoğu video ya eski ya da uydurma çıktı.
• “İklim Karantinası” söylentileri, insanların özgürlüklerinin kısıtlanacağı korkusunu körükledi.
• Sosyal medyada seçili sıcaklık verileri paylaşılarak “iklim soğuyor, ısınma yalan” denildi; uzmanlar bunun yanıltıcı veri seçimi olduğunu açıkladı.

Tüm bu örnekler, sorunun rastgele olmadığını; planlı, organize ve duygularımızı tetikleyen bir bilgi kirliliğiyle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Zihinsel Aşı: Manipülasyona Karşı Bağışıklık

Peki ne yapmalı? Belki de önce, kendimizi korumalıyız.

Cambridge Üniversitesi’nden Roozenbeek ve ekibi (2022), manipülasyonu tanımayı öğreten beş kısa video hazırladı:

1. Duygusal manipülasyon: Öfkeyi, korkuyu, aşırı coşkuyu tetikleyen kelimeler kullanılır. Örneğin “hile”, “yalan”, “iklim aldatmacası” gibi kelimelerle şüphe uyandırılır.
2. Çelişkili argümanlar: Aynı anda birbiriyle tutarsız fikirler ileri sürülür. Örneğin bir yandan “iklim hiç değişmiyor” denirken, diğer yandan “iklim değişiyor ama insan etkisiyle değil” gibi tutarsız ifadeler kullanılır.
3. Sahte ikilemler: Karmaşık bir mesele ya “siyah” ya “beyaz” gibi sunulur. Örneğin “ya ekonomik büyüme ya iklim eylemi” diyerek başka çözümlerin varlığı görmezden gelinir.
4. Günah keçisi yaratma: Tüm sorun tek bir kişiye ya da gruba yüklenir. Örneğin Batı’daki “iklim krizinin asıl sebebi Çin, Hindistan gibi ülkeler” gibi söylemler kendi sorumluluğunu azaltmak için kullanılır.
5. Kişisel saldırı: Argümanın kendisiyle uğraşmak yerine, argümanı dile getiren kişiye saldırılır. Örneğin, “bu bilim insanı şu politik görüşe yakın” denilerek konuya değil kişiye odaklanılır.

Katılımcılar bu videoları izledikten sonra manipülasyonu tanımakta çok daha başarılı oldu, güvenilir olanla olmayanı ayırabildi, yanıltıcı içerikleri paylaşma isteği azaldı.

Üstelik bu etki, siyasi görüşten bağımsız olarak herkeste ortaya çıktı. Belki en güzel tarafı: YouTube’da milyonlarca insana ulaştığında bile, tek bir kısa video 24 saat içinde manipülasyonu tanıma becerisini arttırdı.

İklim İçin Dersler

İklim krizi zamanla yarışıyor. Bilgi hızla yayılıyor, ama yanlış bilgi daha da hızlı. Bu yüzden artık yalnızca “bilgi vermek” yetmiyor.

İnsanlara, karşılarına çıkacak manipülasyonu nasıl fark edeceklerini öğretmemiz gerekiyor. Bu konuda yapabileceklerimiz:

• Tekniği ifşa et: “Bu içerik korku kullanıyor.”
• Hafızaya kazı: Basit, hatırlaması kolay mesajlar ve hikâyeler kullan.
• Önceden koru: Kriz anında yapılan düzeltme çoğu zaman geç kalır.
• Platformlarda yay: Sosyal medya, haber siteleri, kamu spotları bu bağışıklığı milyonlara ulaştırabilir.

Belki de yeni iklim iletişimi dönemi, insanlara “ne düşünmeleri gerektiğini” söylemekten çok, zihinlerini güçlendirmeyi hedeflemeli.

Böylece yanlış bilgi ne kadar yayılırsa yayılsın, içimizde sessiz bir ses “bir dakika, burada bir yanlışlık var” diyebilir.