Kanal İstanbul'a neden karşı çıkılıyor?

İBB Başkanı ve CHP'nin cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun, “Yokluğumu fırsat bilip ‘Kanal İstanbul’ denen rant ve talan projesi uğruna Avrupa Yakası’nın en önemli su kaynaklarından olan Sazlıdere Barajı’nın etrafında 24 bin konutun inşaatını başlattılar” sözleriyle Kanal İstanbul, bir kez daha İstanbulluların gündemine girdi.

Sazlıdere Barajı'nın imara açılmasıyla ilgili iddialara cevap verenlerden CHP Genel Başkan Yardımcısı Özgür Karabat, bu kararı "İstanbul'un su güvenliğine vurulmuş bir darbe" olarak tanımlıyor:

"İstanbul nüfusunun yaklaşık üçte ikisi Avrupa yakasında, üçte biri ise Anadolu yakasında yaşıyor. Ancak su kaynaklarının dağılımı tam tersi: Üçte biri Avrupa yakasında, üçte ikisi ise Anadolu yakasında. Yani milyonlarca insanın zaten su kaynaklarına erişimi sınırlı. Bu kırılgan tabloyu güçlendirmek yerine, AKP iktidarı adeta yangına benzinle gidiyor. İSKİ’ye bile haber verilmeden İstanbul’un su ihtiyacının yüzde 10’unu karşılayan Sazlıdere Barajı, içme suyu havzası olmaktan çıkarılıp imara açıldı."

Kanal İstanbul'la ilgili en ayrıntılı raporlardan birini hazırlayan Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği de projeye "İstanbul'un en önemli su kaynaklarından Sazlıdere'yi yok edeceği" gerekçesiyle karşı çıkmıştı. Ayrıca TEMA, Greenpeace, İnşaat Mühendisleri Odası gibi kurumlar da Karadeniz’in soğuk ve tatlı suyuyla Akdeniz’den Marmara’ya, oradan da Karadeniz’e varan sıcak ve tuzlu suyun karışacağı; yeraltı su depolarının açık kanaldan gelen deniz suyu ile dolacacağı uyarılarında bulunmuştu.

Bununla birlikte: Marmara Denizi’nin alt sularındaki oksijen tükenirken alt tabakadaki hidrojen sülfür yoğunluğunun uçması nedeniyle her lodosta İstanbul’un çürük yumurta kokacağı da ifade edilmişti.

Deprem riski

Çevre örgütlerinin ve bilim insanlarının itirazlarında öne çıkan başka bir gerekçe ise İstanbul gibi deprem riski altında yaşayan yoğun bir nüfusa ev sahipliği yapan bir şehirde, kanalın olası bir depremde yanal ve düşey hareketlere nasıl tepki vereceğinin öngörülememesiydi. Yerbilimi ve deprem uzmanı Prof. Dr. Naci Görür, beklenen deprem meydana gelirse Kanal’ın Marmara ağzının 9-10 şiddetinde etkilenebileceği tahmininde bulunmuştu.

İnşaat Mühendisleri Odası da kanal kazısından çıkan toprakla Marmara Denizi’nde yerleşime açmak üzere yapılacağı söylenen adaların Marmara Denizi'nin içinden geçen fay hattının üreteceği 7 ve üzeri büyüklükteki bir deprem karşısında batabileceğine dair uyarıda bulunmuştu.

İPA'nın “Kanal İstanbul’un Depremsel Etkileri” raporunda ise şöyle deniliyor: 

“Kanal İstanbul’un ana kanal yapısının özellikle güneydeki üçte birini oluşturan kesiminin çok zayıf zemin koşullarında sıvılaşma nedeniyle depremde kabul edilebilir sınırların çok üstünde yüksek hasar riskine maruz olduğu ve mutlaka yeniden incelenmesi gerektiği yadsınamaz bir gerçek olarak ortadadır. Durum, Kanal İstanbul’un güzergah seçimini etkileyecek derecede ciddidir. Kanalla bağlantılı diğer mühendislik yapılarının depremde olası çok yüksek hasar riskleri ve yüksek yapım maliyetleri ise ÇED Raporu’nda hiçbir şekilde değerlendirilmemiştir.”

Tarım arazilerinin yapılaşmaya açılması

TEMA Vakfı, itiraz sürecinde proje alanının yüzde 52,16’sının tarım arazisi olduğunu belirterek "Tarım arazisi kaybı sadece kanalın geçtiği güzergahtaki tarım arazileri ile sınırlı kalmayarak kanal çevresinde oluşacak yapılaşmalar nedeniyle çok daha vahim boyutlara ulaşabilir" uyarısında bulunmuştu. Greenpeace ise Trakya'da sayıları giderek azalan verimli tarım arazilerinin yapılaşmaya açılmasının vahim sonuçlarını vurgulamıştı.

Politeknik'e göre de proje güzergahında kalan 35 bin nüfuslu Şahintepe ve 14 bin nüfuslu Altınşehir mahallelerinde 23 kilometrekare kamulaştırma yapılacaktı. Yerleşim ve tarım alanları da halkın elinden alınacaktı. Bu da geçimini tarımdan, hayvancılıktan sağlayan yöre halkının yaşam güvencesini kaybetmesi, nüfus ile istihdam arasındaki dengenin bozulması anlamına gelecekti.

Ormanların yok olması ve çevresel etkiler

Çevre örgütleri, projeyle yaklaşık 20 bin futbol sahası büyüklüğünde doğal ormanın yok olacağı, 394 bin ağacın kesileceğini de belirtiyorlardı. Bu da Trakya'nın son ormanlarına veda etmemize ve sadece bu bölgede bulunan bitki örtülerinin ortadan kalkmasına yol açacaktı.

Bununla birlikte: Kanal civarında yaşayacağı öngörülen 1,2 milyon ek nüfusun ortaya çıkarabileceği sorunlar arasında günde 250 bin metreküpten fazla enerji kullanılması; yaklaşık 2 bin ton katı atık üretilmesi, hafriyatlar nedeniyle her gün 10 bin kamyonun trafiğe katılması, karbondioksit emisyonunun artması ve kanaldaki gemi bacalarından çıkan zehirli gazlar nedeniyle kentte hava kirliliğinin artması da sayılıyordu.

Montrö Sözleşmesi tartışması

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Kanal İstanbul'un yoğun bir şekilde tartışıldığı dönemde Türkiye'nin Montrö dışında bir alternatife kavuşacağını da savunmuştu.

Kanal'ın bölgesel istikrarı tehdit edebileceği uyarısında bulunan bazı uzmanlara göre ise Türkiye'nin bazı gemilere Kanal İstanbul'dan geçişi dayatması, taraf devletlerden herhangi birinin sözleşmeyi sona erdirmesine neden olabilir; böyle bir durumda yabancı savaş gemileri ile denizaltıların Boğazlardan geçiş hakkı doğabilir ve Türkiye savaş zamanlarında dahi Boğazları kapatma yetkisini kaybedebilirdi.

Nisan 2021'de 104 emekli amiral, Montrö Sözleşmesi’ne ilişkin bir bildiri yayımlayarak “Montrö Sözleşmesi'nin tartışma konusu yapılmasına/masaya gelmesine neden olabilecek her türlü söylem ve eylemden kaçınılması gerektiği kanaatindeyiz” demişti.

Onlardan önce ise Ocak 2020'de 126 emekli büyükelçi, 1936 tarihli Montrö Sözleşmesi'nin Türkiye için Lozan'dan sonraki "en büyük kazanım" olduğunu söylemiş ve "Kanal İstanbul ve ÇED raporunda sözü edilen Çanakkale Kanalı, ABD'nin Montrö'yü tartışmaya açmak amacına hizmet edecektir" demişlerdi.