Kentsel Alanda Gıda Atıklarının Geri Dönüşüm Sorunları

Prof. Dr. Volkan Dündar

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 2015 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri arasında temiz su, sürdürülebilir şehirler, sorumlu üretim-tüketim ve ormansızlaşmanın, kuraklık ve çölleşmenin önlenmesi yer almaktadır. BM çevre programı gıda israfı endeksi raporuna göre, 2022 yılında 1.05 milyar ton gıda israf edilmiştir (ekonomik değeri 1 trilyon dolar). Bunun küresel sera gazı emisyonuna katkısı yüzde 10 olup, kentlerde tarladan çatala gıda israfı yüzde 60’a kadar çıkabilmektedir. Ülkemizde nüfus ve gelir dağılımına bakıldığında 2022 yılında il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı yüzde 93.4 olup, tüketici hakları derneği verilerine göre nüfusun yüzde 98’i yoksulluk sınırının altında, yüzde 60’ı açlık sınırının altında görülmektedir.

Ülkemizde Kentsel Atık Sorunu

Kentlerde kişi başına günlük evsel katı atık miktarı 1.6 kilodur. Bu atıklar; organik gıda atıkları, kağıt/karton, tekstil, plastik, deri, ağaç, metal, cam, kül olarak sınıflandırılmaktadır. Bunların yüzde 50-60’ını gıda atıkları oluşturmaktadır. Gıda atığı diğer atıklara bulaştığında bu atıkların ayrıştırılıp, geri dönüştürülmesi de imkansızlaşmaktadır.

Gıda atıklarının kaynağında ayrıştırılamaması sonucunda; atık depolama alanlarına gönderilen atık hacmi devasa boyutlara ulaşmakta, organik gıda atıklarının vahşi depolama alanlarında pütrifikasyonu sonucunda; metan, amonyak, nitröz oksit, hidrojen sülfür gibi sera gazları salımı artmaktadır. Çöp sızıntı sularıyla azotlu bileşikler, dioksinler, kadaverin, putresin gibi toksik metabolitlerle yeraltı suları kirletilmektedir. Çevre kirliliği tehlikeli boyutlara çıkmaktadır.

Kentsel Atık Toplama Maliyeti 

Kentsel atık toplama işlemi; ilçelerin yerleşim durumlarına ve atık miktarlarına göre farklı araç ve sistemlerle gerçekleştirilmektedir. Evsel atık toplama maliyeti bileşenleri; yakıt, amortisman, personel, malzeme ve giyim maliyetleri, müteahhit karı gibi sabit bileşenler ile, toplanan atık miktarı, aracın taşıma kapasitesi, transfer istasyonuna yaptığı sefer sayısı gibi ilçeye has değişken bileşenleri içermektedir. Kent trafiğinde yarattığı yük göz önünde tutulması gereken diğer bir sorundur.

Ülkemizde Kentsel Atık Sorununun Çözümü

Organik gıda atıkları kaynağında diğer atıklardan ayrıştırılmalıdır. Böylece tüm atıklar döngüsel ekonomiye kazandırılabilir. Doğrusal ekonomiden döngüsel ekonomiye geçiş tüketicinin türetici/üreticiye dönüşmesiyle olasıdır. Organik gıda atıkları taşınmamalı, kaynağında fermentasyonla kompostlaştırılmalıdır.

Organik gıda atıkları kaynağında ayrıştırılıp kompostlaştırıldığında; diğer atıkların tamamı kolayca geri dönüştürülebilir, çöp kamyonlarının trafiği işgal etme sorunu azalır ve yarattığı ekonomik kayıplar engellenir, çöp toplamaktan kaynaklanan karbon ayak izi azaltılır, atık alanlarında sera gazı, yer altı sularının kirlenmesi olmaz, üretilen katı ve sıvı kompost hacim olarak yüzde 50 azaldığı için yönetimi kolaylaşır, taşınmadan yerinde/yakınında balkon bahçeciliğini, kentsel tarım uygulamalarını canlandırır, destekler, kentsel alanda toprak oluşturup karbon gömerek yağmur suyu, gri su, siyah su kullanımını arttırır, kentlerin susuzluk sorununu hafifletir. Kentlerde yeşil alanların artışını sağlayarak ısı adası etkisini hafifletir. Kentlerin gıda, susuzluk, seller, aşırı sıcak riskleri karşısında daha dirençli olmalarını sağlar. Kentlere tıkıştırılmış sağlıksız konutlarda yaşamak zorunda kalan, yüzde 60’ı açlık, yüzde 98’i yoksulluk sınırında olan insanların kendi gıdalarının önemli bir kısmını zehirsiz olarak üreterek kendi paralarını basmalarını sağlar.

Kentlerde, hallerde, pazarlarda, yemek fabrikalarında, lokantalarda oluşan gıda atıklarının toplanıp kompostlaştırılmasıyla kent halkı tüketici, kirletici, doğaya zarar veren canlılar olmaktan çıkıp kent yönetimine aktif katılan türetici/üretici kentli insana dönüşür.

Kentteki işsizliğin en yüksek olduğu kadınlar, kaynaklara ve fırsatlara eşit erişime sahip olduklarında tarımsal verimliliği yüzde 30 artırmakta, çocuklarının sağlık, eğitim ve refah düzeyleri yükselmektedir.

Bugün dünyada yenen balıkların yarıdan fazlası çiftliklerde üretilmekte ve yemle beslenmektedir.

Türkiye, 2018 yılında 11,1 milyon ton yem hammaddesinin ithalatına 3,8 milyar dolar ödemiştir. En çok ithal ettiğimiz yem hammaddelerinde 3,2 milyon ton ile soya ve küspesi ilk sırada yer almakta, onu 2,3 milyon ton ile mısır ve ürünleri izlemektedir.

Organik gıda atıkları kaynağında ayrıştırılıp kaynağında bokaşi yöntemiyle kompostlaştırıldığında; toplu çöp oluşturan merkezlerden elde edilen gıda atıklarından ayrılan kompost sıvısı zengin sıvı gübre olarak kullanılırken, katı kısmı da siyah asker sinek larvası üretilerek ülkenin tavuk ve balık üretimi için ithal ettiği tonu 1500 dolar olan yem hammaddesini ikame etmekte kullanılır.

Bokaşi kompostu ve siyah asker sinek larvası üretimi konularında da önümüzdeki sayılarda daha ayrıntılı yazılar yayınlayacağız.