Havalar Değişiyor, Böceklerin Takvimi Şaşıyor!

İrem Kısmet

Böcekler bitkilerin tozlaşmasına yardımcı oluyor, organik maddeleri ayrıştırıyor, zararlı canlıların kontrolünde rol oynuyor ve sayısız hayvan için besin kaynağı oluşturuyor. Kısacası biz çoğu zaman fark etmesek de doğanın görünmez işçileri olarak gece gündüz çalışıyorlar. Ancak son yıllarda onların da çalışma düzenini değiştiren oldukça büyük bir sorun var: iklim değişikliği!

Böcekler ektoterm canlılardır, yani vücut sıcaklıkları ve buna bağlı olarak gelişme, beslenme, uçuş ve üreme gibi faaliyetleri çevre sıcaklığından doğrudan etkilenir. Bu nedenle sıcaklıktaki birkaç derecelik değişim, bizim için yalnızca “Bugün hava biraz sıcak.” anlamına gelebilirken bir böcek için yaşam döngüsünün hızlanması, yavaşlaması veya tamamen bozulması anlamına gelebilir. Üstelik bütün böcek türleri sıcaklık değişimlerine aynı şekilde yanıt vermez. Özellikle dar sıcaklık aralıklarına uyum sağlamış tropikal böceklerin, zaten fizyolojik sınırlarına yakın koşullarda yaşadıkları için ısınmaya karşı daha hassas olabilecekleri biliniyor. Yani anlayacağınız, böceklerin hayatında termometre yalnızca sıcaklığı değil, yaşamın hızını da gösteriyor!

İklim değişikliği böceklerin yalnızca nasıl yaşadığını değil, ne zaman ortaya çıktığını da değiştiriyor.

Bilim insanlarının “fenoloji” olarak adlandırdığı bu doğal takvim; yumurtadan çıkma, ergin hale gelme, uçuşa başlama, çiftleşme ve kış uykusuna geçme gibi mevsimsel olayları kapsıyor. Kuzey Amerika’daki 10 yabani arı türünün yaklaşık 130 yıllık kayıtlarını inceleyen bir araştırmada da arıların mevsimsel faaliyetlerine geçmişe kıyasla ortalama 10,4 gün daha erken başladığı ve bu değişimin büyük bölümünün sıcaklık artışlarının hızlandığı 1970 sonrasında gerçekleştiği ortaya konuyor. Demek ki arılar takvim yapraklarına değil, adeta termometreye bakarak hareket ediyor!

Peki arıların daha erken ortaya çıkması neden önemli olsun? 

Çünkü doğadaki hiçbir canlı tek başına yaşamıyor. Bir arı nektar ve polen için çiçeklere, çiçekli bitkiler ise üreyebilmek için arılara ihtiyaç duyuyor. Eğer bitkinin çiçeklenme zamanı ile arının aktif olduğu dönem aynı hızda değişmezse, arı çiçeğe ulaştığında sofra çoktan toplanmış olabilir. Yaklaşık 120 yıllık bitki ve arı kayıtlarını kullanan güncel bir çalışma da iklim değişikliğinin menekşe türleri ile onları ziyaret eden yalnız arılar arasındaki zamansal uyumu bozabileceğini ve özellikle kuzey enlemlerinde bitkilerin yerel yok olma riskini artırabileceğini gösteriyor. Küçücük bir zamanlama hatası gibi görünse de bunun etkisi bitkilerden böceklere, böceklerden diğer hayvanlara ve hatta bizim soframıza kadar uzanabilir.

İklim değişikliği bazı böcekleri yalnızca erkenden uyandırmakla da kalmıyor, onları yaşadıkları yerleri değiştirmeye zorluyor.

Avrupa’daki 35 göçmen olmayan kelebek türünün incelendiği önemli bir araştırmada, türlerin %63’ünün yayılış sınırlarını 35 ila 240 kilometre arasında kuzeye kaydırdığı görülüyor. Elbette burada tek bir kelebeğin valizini toplayıp kuzeye doğru uçmasından bahsetmiyoruz. Uygun sıcaklık koşulları kuzeye kaydıkça yeni bölgelerde popülasyonlar oluşuyor, aşırı ısınan güney bölgelerdeki popülasyonlar ise zamanla azalıyor veya ortadan kalkıyor. Böylece türün haritadaki yeri nesiller boyunca yavaş yavaş değişiyor.

Fakat iklim değişikliği her böcek için aynı sonucu doğurmuyor. Örneğin yılda birden fazla nesil verebilen bazı kelebek ve güve türleri, daha sıcak ve uzun mevsimlerden yararlanarak sayılarını ve yayılış alanlarını artırabiliyor. Buna karşılık yılda yalnızca bir nesil veren ve belirli habitatlara bağımlı olan türler, değişen koşullara aynı hızda uyum sağlayamayabiliyor. Aşırı sıcaklıklar ise bu hassasiyeti daha da artırıyor. Kuzey Amerika ve Avrupa’daki 66 Bombus arısı türünün uzun dönemli kayıtlarını inceleyen bir çalışma, türlerin geçmişte deneyimlediği sıcaklık sınırlarını aşan sıcak hava olaylarının yerel yok olma riskini artırdığını ve yeni alanlara yerleşme olasılığını azalttığını ortaya koyuyor.

Üstelik böcekler iklim değişikliğiyle tek başına mücadele etmiyor; habitat kaybı, tarımsal faaliyetler, pestisitler ve kentleşme gibi başka baskılar da bu süreci zorlaştırıyor. Britanya’daki 46 kelebek türünü inceleyen bir araştırmada, iklimsel koşullar bazı türlerin yayılışını artırmaya elverişli hale gelmesine rağmen habitat kaybının olumsuz etkilerinin bu avantajı büyük ölçüde ortadan kaldırdığı gözlemleniyor. Yani sıcaklık değiştiğinde böceklerin uygun bir yere taşınabilmesi için yalnızca kanatlarının olması yetmiyor, gidebilecekleri sağlıklı ve birbirine bağlı yaşam alanlarının da bulunması gerekiyor.

Böceklerin bize anlattığı şey oldukça açık: Hava değiştiğinde yalnızca mevsimler değil, doğadaki bütün ilişkilerin düzeni de değişiyor. Bir arının çiçeğe ulaşma zamanı, bir kelebeğin yaşayabileceği alan ya da bir böceğin yılda kaç nesil vereceği küçük birer ayrıntı gibi görünebilir. Oysa doğada bazen küçücük bir kanat çırpışı bile büyük bir değişimin habercisi olabilir. Bu yüzden böcekleri korumak, yalnızca minik canlıları korumak değil; onların birbirine bağladığı bütün yaşam ağını ve aslında kendi geleceğimizi korumak demek.