Kırmızı Yaz

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Bu yaz orman yangınları karşısında gene korkunç bir çaresizlik, acı ve keder yaşadık. Son birkaç yıldır bu acı gerçekle yüzleşiyoruz: orman yangınları giderek sıklığı ve boyutu artan bir felaket olarak yaşanmaya devam edecek. Ve bunun esas nedeni de aşırı kuru ve sıcak havalar nedeniyle oluşmuş en ufak bir kıvılcımın kontrol edilemeyen bir boyutta yangına dönüşmesi. İnsan eliyle oluşturulan bir iklim krizi ve insan eliyle kasıtlı ya da kazara tutuşturulan bir kıvılcım… 

Orman yangınları ve iklim krizi iki taraflı bir kısır döngü ile birbirine bağlı. İnsan kaynaklı iklim değişikliği, orman yangınlarının yayılması için uygun koşullar yaratarak, ilk kıvılcım kaynağı ne olursa olsun, çok yüksek veya aşırı yüksek yangın tehlikesi olan günlerin sayısını artırır. Diğer taraftan orman yangınları, büyük miktarlarda sera gazı salımına neden olarak iklim değişikliğine katkıda bulunur ve bu da orman yangını olasılığını daha da yükseltir.

Orman yangınlarına doğrudan maruz kalmasak bile yanan ve yitip giden yaşamlar, varlıklar, anılar ve sonrasındaki öfke, çaresizlik ve yas her nerede olursak olalım bizde ruhsal yaralar açar. Doğrudan maruz kalan insanlar için ise pek çok sağlık etkisi mevcut. Yazarken bile zorlandığım can kaybı, yanıklar, toksik gazlarla zehirlenme gibi etkiler en acı akut tablolar. Bunlardan kurtulabilmiş kişiler için ise temel ihtiyaçları için gerekli fiziksel altyapının ve geçim kaynaklarının kaybı, yerinden edilmenin sonuçları sağlığı doğrudan etkiler. Ben ise bugün daha çok yangınlar sırasında havaya salınan ince partiküllü maddeler (PM2·5) ve çeşitli toksik gazların etkilerinden bahsetmek istiyorum. 

Orman yangınlarının oluşturduğu duman içerisinde yer alan ince partiküllü maddeler kalp damar, solunum ve bağışıklık sistemimiz öncelikli olmak üzere tüm sistemlerimizi etkiler. Kısa süreli maruziyette bile solunum yolu hastalıklarının riskinin artığı belirtilmekte. Dumana maruziyet, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı alevlenmeleriyle ilişkilidir. Oksidatif stres yoluyla akciğer hasarı, lokal ve sistemik inflamasyon, hava yolunu kaplayan hücre tabakasının bütünlüğünün bozulması ve enfeksiyona karşı artan duyarlılık sadece solunum yolları ve akciğerde değil kalp damar sisteminde de hasar oluşturur. Bunun yanında, duman parçacıkları uzun mesafeler kat edebilir ve güneş ışığı ve diğer kimyasallarla reaksiyona girerek başka toksik maddelere dönüşebilir. Bu şekilde güçlü bir oksidan olan troposferik ozon seviyelerini de yükselterek solunum ve kalp damar sistemi üzerindeki hasara katkıda bulunur. Üstelik, yangın dumanının ölüme yol açtığı ve bunun aslında daha önce düşünülenin aksine uzun vadede değil çok daha kısa dönemde olduğu gösterildi. 

Yapılan çalışmalar, orman yangınlarından kaynaklanan ince partiküllü maddelerin, günlük hayatımızda maruz kaldığımız egzos ve kömür dumanı gibi diğer kaynaklardan gelenlerden daha tehlikeli ve zararlı olduğunu işaret etmekte. Bunların ötesinde, karbonmonoksit, azot oksitler, fenoller, akrolein ve asetaldehit gibi toksik maddeler de yangınlar sırasında havaya salınır. Bu dumandaki en az beş kimyasal grup, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından insan kanserojenleri olarak sınıflandırılmıştır.

Son yıllarda elde edilen önemli bir başka bulgu ise, orman yangınları ilişkili ruhsal stres ve hastalıkların, dumanın kendisinin içerdiği toksik ve zararlı maddelerle de ilişkili olduğu. Yani, solunan dumanın sinir sistemi üzerindeki etkileri yangınlar sonrası görülen depresyon, anksiyete ve ruh hali bozuklukları gibi ruh sağlığı sorunlarının kötüleşmesinde doğrudan bir rol oynayabilir. Beyin gelişimi için kritik dönemlerde olan çocuklar ve gençlerin duyarlılığı bu nedenle daha fazladır. Üstelik bebekler, yetişkinlere göre vücut ağırlığı birimi başına daha fazla hava solur. Havadaki ince partiküllü maddelerin düzeyindeki artışla doğru orantılı olarak çocukların ve gençlerin ruh sağlığı sorunları nedeniyle acil servise başvurma riskinin erişkinlere göre belirgin şekilde arttığı görülmüştür. 

Veriler, orman yangını dumanına maruz kalmanın güvenli bir seviyesinin olmadığını açıkça gösteriyor: Ne kadar çok maruz kalırsak, sağlığımız üzerindeki etkiler o kadar kötüleşiyor. Çocuklar, gençler, daha ileri yaşlı bireyler, kalp damar veya astım gibi önceden mevcut rahatsızlıkları olan kişiler ve de gebeler orman yangınları ile ilişkili dumandan en fazla etkilenecek hassas grupları oluşturuyor. Bu grupların yanında, etkili koruyucu ekipmanı olmadan yangına müdahale eden kişileri de saymadan geçemeyeceğim. Dumanın etkilerinden korunabilmek için yapılabilecekler maalesef sınırlı. Ev içi maruziyeti azaltmakta taşınabilir iç mekan filtreleme sistemlerinin faydası olabilir. Dış ortamda ise sağlık riskleri açısından hassas kabul edilen kişilerin pandemi zamanından alışık olduğumuz N95 maskelerini kullanmasında fayda var. Müdahale eden kişilerin ise özel ekipman kullanması gerektiği aşikar. 

Sonuç olarak, elimizdeki veriler yakından ya da uzaktan, kısa ya da uzun süreli orman yangını dumanına maruz kalan insanların pek çok sağlık riskini üstlendiğini gösteriyor. Tüm bunların yanında, orman yangınları kendi yası ile geliyor. Doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenen, çaresizce izleyen, yitip giden tüm canların ve hayatların kederini üzerine yapıştıran herkes için...