NATO'nun 'Doğu Nöbetçisi' operasyonu yeterince caydırıcı mı?

9-10 Eylül’de Rus İHA’ları Polonya hava sahasını ihlal edip NATO uçakları tarafından düşürüldüğünde uluslarası bir çalışma toplantısı için Polonya’daydım. Olayın hemen sonrasındaki sabah, farklı milletlerden çoğunluğu insani yardım ve güvenlik alanında çalışan katılımcılarla buluştuğumuzda kahve arasında haberleri değerlendirdik.

Çok açıktan dillendirmeseler de konuştuğum kişilerin bazıları, Ukrayna Silahlı Kuvvetleri’nin İHA’ların navigasyon kabiliyetlerini elektronik harp marifetiyle bozduğunu ve hava araçlarının “yanlışlıkla” Polonya hava sahasını ihlal ettiğini düşündüklerini belirtiyorlardı. Yine bu kişilerin bir kısmı Polonya’nın olayı sınır komşusuyla yaşadığı sürekli gerginlikte, “krizi fırsata çevirmek için” güvenlik açısından özellikle bir tehdit ve sınama olarak değerlendirebileceği ihtimali üzerinde duruyordu. Gün içinde sokakta konuştuğum Polonyalıların bazıları da “medyanın ve hükümetin bu tehditi abarttığını” düşündüklerini belirtiyordu.

Ne var ki ilerleyen günlerde “savaşın sisi” ortadan kalktığında, şüpheye yer bırakmayacak şekilde, farklı bir resim ortaya çıktı. Polonya’daki olay sonrasında Rusya'nın NATO hava sahasına yönelik ihlalleri sıklaştı. Rusya’nın kısa zaman aralıklarıyla tekrarlanan ve birbirini takip eden bu faaliyetleri askerî terimle “kasıtlı tırmandırmanın” bir adım ötesi gibi görünüyor.

• Rusya adeta NATO’nun “caydırıcılığını” test ediyor.

NATO buna tepki olarak Eastern Sentry (Doğu Nöbetçisi) isminde yeni bir hava güvenlik kalkanı operasyonunun başlatıldığını açıkladı. 

Bir adım geriden

Polonya hava sahasını ihlal eden Rus İHA’ları, Hollanda'ya ait F-35 ve Polonya hava kuvvetlerinin F-16'ları tarafından düşürülmüştü. Bu olaydan üç gün sonra bir İHA, Romanya hava sahasına girdi. Bunu 19 Eylül’de silahlı üç Rus Mig 31 savaş uçağının Estonya hava sahasını ihlali izledi. 

Önleme görevi için aralarında F-35'lerin de bulunduğu İsveç, Finlandiya ve İtalya'ya ait savaş uçakları harekete geçti. NATO uçakları, angajman kuralları gereği Mig-31'lere engelleme yapmakla yetindi ve Rus jetlerinin Estonya hava sahasından çıkmaları sağlandı.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, 23 Eylül'deki Kuzey Atlantik Konseyi (NAC) toplantısı sonrasında düzenlediği basın toplantısında, Estonya olayında acil tehdit tespit edilmediğine dikkat çekerek şunları söyledi:

"Yani, bu her zaman bir uçağı hemen düşüreceğimiz anlamına gelmez. Dediğim gibi, net ölçütlere dayanarak ve mevcut tüm istihbarat bilgilerini kullanarak durumu gerçek zamanlı olarak değerlendireceğiz. Ve burada da tam olarak böyle oldu."

Sonrasında Danimarka’dan sivil hava alanlarıyla ilgili yeni bir açıklama geldi. Danimarkalılara göre alanların üzerindeki İHA uçuşlarının arkasında "profesyonel bir aktör" bulunuyordu ve bu uçuşlar korku yaratmak üzere tasarlanmış "hibrit saldırılar” idi.

• Danimarka hükümeti bu “saldırılara” karşı İHA'ların tespiti ve düşürülmesi için yeni donanımlar alınacağını bildirdi. Zira ülkedeki bir havalanı bu nedenle saatlerce çalışamamıştı.

Tesadüflerin genelde tesadüf olmadığını düşünenler için bu gelişmelerin sonrasında ortaya çıktı ki Polonya’daki olay, şüphelenildiği gibi bir kazanın ya da “Ukraynalıların fırsatları değerlendirerek NATO’yu çatışmaya çekmeye çalışmasının” ötesinde bir durumdu.

Rus ihlali durumunda verilecek tepki tartışılıyor

Bir süredir özellikle Kıta Avrupası’ndaki NATO ülkelerinde Rusya'nın bundan sonraki benzer “sınamalarına” karşı verilmesi gereken tepki tartışılıyor. Polonya Başbakanı Donald Tusk, 22 Eylül'de yaptığı açıklamada şöyle dedi: 

"Çok net ifade etmek istiyorum. Uçan nesneler bizim topraklarımızı ihlal edip Polonya üzerinde dolaştığında, tereddütsüz onları vurma kararı alacağız. Bu konuda tartışmaya yer yok."

Yeni NATO üyesi İsveç’in Savunma Bakanı Pal Jonson ise "Hiçbir ülkenin İsveç hava sahasını ihlal etme hakkı yoktur. İsveç, gerekirse güç kullanarak hava sahasını savunma hakkına sahiptir ve hava sahasını savunacaktır" diyerek duruma karşı güçlü bir tepki vereceklerini söyledi. Çekya’nın eski genel kurmay başkanı ve bir dönem NATO Askerî Komite Başkanlığı da yapan Cumhurbaşkanı Petr Pavel de "Rus uçaklarını düşürmek de dahil olmak üzere uygun şekilde tepki vermeliyiz" diyerek Rusya'nın bir daha NATO'yu test etmesi durumunda çok daha güçlü bir karşılık verilmesi gerektiğini savundu.

Trump da 'düşürmeli' dedi

NATO’nun ortanca ağabeyi ABD’nin (ki büyüğü Britanya’dır) Başkanı Donald Trump da 23 Eylül'de Birleşmiş Milletler'de Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile yaptığı görüşme sonrasındaki basın toplantısında "Sizce NATO ülkeleri hava sahalarına giren Rus hava araçlarını düşürmeli mi?" sorusuna, "Evet, düşürmeli" cevabını verdi.

Ancak ABD'nin böylesi bir durumda, NATO müttefiklerine Rusya karşısında destek verip vermeyeceği sorulduğundaysa Trump, bunun "koşullara bağlı" olduğunu söyledi. Yani Trump ulusal tepkileri haklı görürken ittifak bünyesinde kolektif bir karşılık konusuda yan çizdi. 

Diğer önemli bir NATO ülkesi Almanya ise “Rus uçaklarının vurulması” konusunda ihtiyatlı. Alman Savunma Bakanı Boris Pistorius, konuyla ilgili açıklamasında "gökten bir şey düşürmek gibi anlamsız taleplerin işe yaramayacağını" belirterek NATO'nun Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in "gerilimi tırmandırma tuzağına" düşmemesi gerektiğini savunuyor.

NATO 'ihtiyatlı'

Geçen günlerde yapılan NAC toplantısından çıkan sonuç da  NATO üyelerinin genel olarak Almanya’nın pozisyonunu desteklediğini gösteriyor.

Toplantıda Washington Antlaşması'nın 4. maddesine atıfla  “taraflardan herhangi birinin toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı veya güvenliğinin tehdit edildiğini düşünmesi durumunda, tüm tarafların bir araya gelerek istişarelerde bulunacağı” belirtildi. Yapılan yazılı açıklamada şöyle denildi:

"Rusya'nın, NATO ve müttefiklerinin uluslararası hukuka uygun olarak, kendilerini savunmak ve her yönden gelebilecek tehditleri caydırmak için gerekli tüm askerî ve askerî olmayan araçları kullanacağından şüphesi olmasın. 5. maddeye (NATO'nun ortak savunma ilkesi) bağlılığımız sarsılmazdır.”

Yani NATO gelecek dönemde Rusya'nın “sınamaları” karşısında “kararlı ancak ihtiyatlı” tavrını sürdürerek gerilimi tırmandırmama pozisyonunu koruyacak. 

• Bu ihtiyatlı tavrın uluslararası ilişkiler ve uluslararası hukuk bağlamında Avrupa Birliği’nin her büyük sorun karşısında  “Çok endişeliyiz” demesinden farklı olduğunu hatırlatmak gerek. Zira NATO bir askerî ittifak.

“Doğu Nöbetçisi” barış durumunda ne kadar “etkili” oldukları tartışılan, “etkili” olanların da askerî olarak geleneksel rakibi “kışkırtma” ihtimalinden korkulan bu “ihtiyatlı” önlemlerin sonuncusu olarak karşımıza çıkıyor.

'Doğu Nöbetçisi' yeterince caydırıcı mı?

Bazı uzmanlar, insiyatifi uygulamaya konduğu günden beri şüpheyle karşılıyor. Caydırıcılığını, doktrinel ve taktik problemleri olup olmadığını sorguluyorlar. Rusya’nın “yoklamalarına” karşı verilecek cevap için seçilen araçların “amacın özünü kaçırma” riski taşıdığını belirtiyorlar.

“Doğu Nöbetçisi” kapsamında gelişmiş uçaklardan ve destek sistemlerinden oluşan geniş bir yelpaze harekete geçirildi. Danimarka, devriye kapasitesi ve deniz tabanlı radar kapsamı sağlayan iki F-16 savaş uçağı ve bir hava savunma muhribini Polonya’ya gönderdi. Fransa, hem hava üstünlüğü hem de taarruz görevleri yapabilen üç Rafale çok rollü savaş uçağı konuşlandırdı. Almanya, güçlü radar ve hava-hava kabiliyetleriyle tanınan dört Eurofighter Typhoon tahsis etti. Birleşik Krallık da Polonya üzerinde daha uzun devriyeler ve genişletilmiş varlık imkanı sağlayan Voyager yakıt ikmal uçaklarıyla desteklenen Typhoon savaş uçaklarını gönderdi. İtalya ve Hollanda ise halihazırda Polonya ve Estonya’da önceden konuşlandırılmış F-35A uçakları verdi.

Bu uçaklar, operasyonun gizlilik (stealth) ve sensör füzyonu (alınan verilerin analiz edilerek ve anlamlı şekilde değerlendirilerek pilota ve komuta merkezine aktarılması) yeteneklerini güçlendirdi. NATO’nun E-3A AWACS uçakları ise geniş alan hava gözetimi sağlıyor ve havadaki komuta-kontrol merkezi işlevi görüyor. Birlikte ele alındığında, bu unsurlar düşman uçaklarını caydırmayı ve müttefik birliğini pekiştirmeyi amaçlayan etkileyici bir güç gibi görünüyor.

• Peki bu güç Rus yapımı Geran-2 ve İran yapımı Shahed-136 benzeri SİHA’lara karşı tam olarak ne yapabilir? Konuyu değerlendirirken sorulması gereken soruların başında bence bu geliyor. Zira 200.000 dolarlık bir füze ile daha ucuz bir İran dronunu vurmak, şüphesiz Rusya için kazanç. 

Doğu Nöbetçisi’nin eleştirilen tarafı da bu: Asimetrik S/İHA tehdidiyle “başa çıkamayan” NATO, uygun karşılık yerine daha fazla konvansiyonel kuvvet gönderiyor. Yani “Doğu Nöbetçisi”, aslında farklı bir tip savaş için inşa edilmiş, doktrinleri ve taktikleri buna göre belirlenmiş güçleri mücadele için uygun olmadıkları bir Rus taktiğine karşı konuşlandırmış durumda.

S/İHA’lara karşı yeni doktrinin uygulanması gerekli

Oysa ki insansız hava sistemlerine karşı tedbirler günümüzde başlı başına bir doktrin. Ukrayna Savaşı taraflara ve izleyen tüm dünyaya bu doktrini geliştirme fırsatı sağladı. Konvansiyonel araçlar bir yana, iş eskiden olduğu gibi sadece bir karıştırıcı (jammer) ya da radar ile savunmanın çok ötesine geçti.

• Komuta ve kontrol, tespit, sınıflandırma, etki oluşturma, imha etme ve çatışma sonrası hasar değerlendirmesi. Bunlar doktrinin bir özeti. Doktrini mükemmelleştirmek için yapılacak şey ise sürekli tekrar.

Diğer taraftan doktrin; eğitim, katmanlı savunmalar ve kara birlikleri, hava savunma sistemleri, topçu ve siber unsurlarla entegrasyon da gerektiriyor. Ve S/İHA’lara karşı tedbirler artık bir harekatta yan unsur olmak yerine taktik seviyede stratejinin içine gömülü olmak zorunda.

Ne var ki “Doğu Nöbetçisi” hava savunmasını savaş uçakları ve havadan devriyeler ile sınırlandırıyor. Bu, özellikle Rusya ile sınır paylaşan NATO ülkelerinin halklarını rahatlatıyor olabilir ancak S/İHA’lar aracılığıyla yapılan sürekli Rus yoklamalarına dair sorunu çözmekte çok az işe yarıyor. Sorunu tespit edip çözüm geliştirmek yerine konuyu hafife almak ise şüphesiz ileride negatif sonuçlar doğuracak.

'Doğu Nöbetçisi' sahte güven duygusunu pekiştiriyor olabilir

“Doğu Nöbetçisi” geleneksel anlamda güç gösteriyor fakat aynı zamanda bir kör noktayı da ortaya koyuyor. Rusya açık bir çatışma arayışında değil. Yıpratıcı bir istikrarla NATO üyelerinin tepki sürelerini, doktrini ve siyasi iradeyi test ediyor. 

Ve işin uzmanları uyarıyor: “Doğu Nöbetçisi” gerçek tehdide karşı koruma sağlamadan bir güven duygusu yaratıyor olabilir.” 

Ki bu şüphesiz NATO için S/İHA’lardan daha tehlikeli ve böylesi bir caydırıcılık testine verilecek tepki değil. Ne var ki NATO’nun bu yeni tehditlere uygun şekilde karşı koymak için çeşitli yeni doktrinler geliştireceğini beklemek de hayatın doğal akışına uygun olur.