Pandemi ve eğitimde fırsat eşitliği

Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye'de Covid-19 vakalarının artması sonucunda 23 Mart'ta ilkokul, ortaokul ve liseler için başlatılan çevrim içi eğitim uygulamasının 22 Ocak 2021'e kadar devam edeceğini duyurdu. Bu süreçte eğitim sisteminde var olan fırsat eşitsizlikleri ise daha da derinleşti. 530 bin öğrencinin bulunduğu Şanlıurfa’da, Eğitim Bilişim Ağı (EBA) sistemi üzerinden yürütülen uzaktan eğitime katılım oranı %15 düzeyinde kaldı.

• Rakamlar: Pandemi nedeniyle hayatın akışı tüm dünyada değişirken eğitim bu değişimden en çok etkilenen alanlardan biri oldu. Yüz yüze eğitime ara verilmesiyle dünyada tüm eğitim düzeylerinden öğrenci nüfusunun yaklaşık yarısına karşılık gelen 1,6 milyar öğrencinin eğitimi kesintiye uğradı. Türkiye'de eğitimi kesintiye uğrayan öğrenci sayısı yaklaşık 25 milyon olurken bunun 16,5 milyonu ilk ve ortaöğretim düzeyindeki öğrencilerden oluşuyor. Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2018 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması'na göre "göreli yoksulların" toplam nüfus içindeki oranı %13,9. Türkiye'de mart ayında başlanan uzaktan eğitimin önündeki en önemli engellerden biri de bu yoksulluk. 16,5 milyon öğrencinin bir kısmı uzaktan eğitime hiç ulaşamıyor ya da ulaştığı eğitimden tamamen yararlanamıyor.
   
• Temel haklar: Fırsat eşitliği, “herhangi bir alandaki bir girişime, bir seçmeye katılanlar arasında eşit koşulların ve olanakların bulunması durumu” olarak tanımlanıyor. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde “her bireyin eğitim görme hakkı vardır” ifadesiyle eğitimde fırsat eşitliği sağlanması gerektiği belirtilirken Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 42. maddesinde “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir. İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır,” ifadeleri yer alıyor.
   
• Pandemi öncesi eşitlik: Ebeveynlerin ve çocuklarının eğitim düzeyleri arasındaki ilişki, eğitimde fırsat eşitliğininin ne derece sağlandığına dair temel bir gösterge olarak kabul ediliyor. Buna göre, çocukların eğitim düzeylerinin ebeveynlerin eğitim düzeylerinden az etkilendiği toplumlarda eğitimde fırsat eşitliğinin yüksek olduğu savunuluyor. Sabancı Üniversitesi öğretim üyeleri tarafından Türkiye genelinde 4.500 katılımcıyla gerçekleştirilen bir anket çalışmasına göre katılımcılar arasında babası ilkokulu bitirmemiş çocuklardan kendileri üniversite mezunu olanların oranı sadece %3 olurken babası üniversite mezunu olan çocuklarda bu oran %72'ye yükseliyor. Bununla birlikte anket sonuçları, doğudan batıya gidildikçe eğitimde fırsat eşitliğinde belirgin bir artış olduğunu ortaya koyuyor. Araştırmacılar, bulguların ışığında Türkiye'de eğitimde fırsat eşitliğininin yetersiz olduğu sonucuna varıyor ve bireylerin sosyoekonomik çevrelerinden bağımsız olarak kaliteli eğitime erişimini sağlayacak politikalar geliştirmenin bu sorunu çözmekte önemli rol oynayacağını belirtiyor.
   
• Akılda kalması gerekenler: TÜİK verilerine göre Türkiye’de hanelerin %49,1'i sabit geniş bant bağlantıyla, %86,9'u ise mobil geniş bant bağlantıyla internete erişim sağlıyor. Bölgesel dağılıma baktığımızda Ortadoğu Anadolu (%25,6), Kuzeydoğu Anadolu (%25,8) ve Güneydoğu Anadolu'daki (%27,2) hanelerde sabit geniş bant sahipliğinin ülkedeki en düşük oranlarda olduğu görülüyor. Bu verilerin yanı sıra uzaktan eğitim olanaklarına hiç erişimi olmayan Romanlar, mevsimlik tarım işçiliği yapan ailelerin çocukları ve mülteci çocuklar gibi gruplar dijital uçurumu daha da belirginleştiriyor. Sonuç olarak evinde uzaktan eğitim için gerekli araçlara ulaşabilen ve ulaşamayan öğrenciler arasında büyük farklar ortaya çıkıyor.
   
• Yazarın yorumu: Bu yazıda söyleyebileceğimiz en kesin şey, suçun uzaktan eğitimde olmadığıdır. 21. yüzyılda hayatımıza giren uzaktan eğitim modelleri, eşitliğin sadece bir ilke değil aynı zamanda hayatın bir parçası olduğu toplumlarda yüz yüze eğitimden istatistiksel olarak bir farklılık bulundurmamaktadır. Aksine pek çok modelde günlük hayatta mesafenin getirdiği fiziksel engelleri aşarak pek çok öğrenciye daha iyi bir eğitim modeli sunmanın en iyi yoludur. Burada modelin başarısız olduğu nokta, Türkiye'nin sosyoekonomik koşullarında sınıflar arası uçurumun artması ile uzaktan eğitimin belli sosyoekonomik sınıflara hiç ulaşamamasıdır.