Rekor Kıran Sıcaklıklar ve Sınır Tanımayan Sivrisinekler

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Dünya sıcaklık rekorları kırarken istilacı sivrisineklerle ilgili haberler de yoğun bir şekilde gündeme gelmeye başladı. Tropik iklimlerde yaşayan ve daha önce karşılaşmadığımız sivrisinek türleri hızlı bir şekilde ülkemizi istila ediyor. Aedes aegypti (sarı humma sivrisineği) ve Aedes albopictus (Asya kaplanı sivrisineği) türleri iklim krizi nedeniyle yayılım alanlarını genişleterek Avrupa’da etkili olmaya başladı. Chikungunya, zika ve deng humması etkenlerini taşıyan bu sivrisinekler sıklaşan sıcak hava dalgaları, uzayan ve ısınan yaz mevsimi ve seller nedeniyle uygun yaşam şartları bularak hızla yayılıyor. Sıcaklık artışları bu sineklerin daha hızlı üremelerine, daha uzun mesafe uçmalarına, daha çok ısırmalarına ve taşıdıkları virüslerin de daha hızlı çoğalmasına yol açıyor. 

Asya kaplanı sivrisineği, dünyada bilinen en istilacı sivrisinek türü. 

Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi'nin güncel raporuna göre 2013 yılında 114 bölgede etkin olan Aedes albopictus, 2023 itibariyle 337 bölgede etkisini göstermekte. Aedes albopictus’un iklim değişikliği nedeniyle giderek kuzeye doğru etkisini artıracağı öngörülüyor. Enteresan bir bilgi olarak vermek gerekirse Aedes albopictus’un bu kadar hızlı yayılmasının nedeni sinek yumurtalarının kullanılmış lastikler ve şans getirdiğine inanılan bambular içinde Avrupa’ya gelmesi ve iklim krizi nedeniyle hızla bu coğrafyaya uyum sağlamaları! İşin kötüsü bu sivrisinekler en küçük su birikintilerinde üreyebildiği için kontrolü oldukça zor. Evlerin içindeki vazolar, saksılar gibi su birikintilerinde bile uzun süre yaşayıp saklanabiliyorlar. 

Sivrisineklerle mücadelede ekolojik yöntemler henüz yaygın olarak kullanılmadığı için böcek zehirlerinin uygulanması şimdilik kaynak kontrolünde gerekli gözüküyor. Gerek ev içinde gerekse de dış ortamda durağan suların yumurta ve larvalar için bir üreme alanı haline gelmesine izin vermemek önemli. Bunun yanında kişisel koruyucu önlemler arasında yataklarda koruyucu sinek ağlarının kullanılması, camlara ve kapılara sinek teli takılması ve uyumadan önce odaların bu açıdan kontrol edilmesi, riskli bölgelerde cildi açık bırakmayacak kıyafetlerin giyilmesi ve sinek kovucu ürünlerin uygun şekilde kullanılması yer alıyor.

Bugünlerde sıcak hava ilişkili sağlık sorunları da gündemimizin ana konuları arasında. Gözlemim o ki, sıcağın yol açabileceği klinik tablolar çoğu zaman başka hastalıklarla karıştırılabiliyor, bu da önlem alınmasını ve tedaviyi geciktiriyor. Ciltte döküntüler, bacaklarda ödem ve kramp gelişmesi sıcak ilişkili hastalıklar açısından ilk alarm bulgusu olabilir. Kişi baş dönmesi ve sersemlik yaşayabilir, hatta bayılabilir. Daha ileri evrede bulantı, kusma, ishal, baş ağrısı, belirgin güçsüzlük ve uykuya meyil gelişebilir. Özellikle bu tablo mide-bağırsak enfeksiyonları ile karıştırılabilir. 

Sıcak çarpması, en tehlikeli sıcak ilişkili hastalıklardan biridir ve ölümcül olabilir. 

Özellikle kronik hastalıkları olan daha yaşlı kişiler etkilenir. Ancak genç ve sağlıklı olmasına rağmen sıcak ve nemli havada aşırı egzersiz yapan kişilerin de sıcak çarpması yaşayabileceği unutulmamalıdır. İç vücut sıcaklığının 40 derece’nin üzerine çıkması ile birlikte bilinç bulanıklığı, bilinç kaybı ve nöbet gibi nörolojik bulgularla karakterizedir. Kalp ve solunum hızı artar, kan basıncı düşebilir. Halsizlik, güçsüzlük, uykuya meyil, idrar miktarında azalma, kanamalar, aşırı kuru bir cilt görülebilir. Eğer kullanılan ilaçlar fizyolojik uyum mekanizmalarını da engelliyorsa sıcak çarpması çok daha hızlı gelişebilir. Özellikle kronik hastalığı olan ve ileri yaşlı kişilerde bu semptomlar fark edilirse zaman kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmakta fayda vardır. Sıcak çarpması durumunda vücudun hızla soğutulması hayati önem taşır.

Görünen o ki, iklim değişikliğinin sağlığımız üzerindeki etkilerini günlük hayatımızda giderek daha çok hissedeceğimiz bir döneme girdik. Maalesef sera gazı salımını azaltmakta başarılı olamadıkça değişen dünya şartlarına uyum sağlamak da giderek zorlaşacak. ‘Kolektif umursamazlığımızdan’ hızla kurtulup bu yeni dünyaya uyumlanmak ve dünyanın yaşanabilir bir gezegen olarak kalmasını sağlamak için fosil yakıtların kullanımını durdurmak zorundayız. Daha da geç kalmadan...