Siyah aynayı parçalamak: ‘Akıllı telefon sonrası çağ’ ne vadediyor?

Geçen yıl yurt dışından kendime bir Ray-Ban Meta akıllı gözlük satın alırken bunu günlük hayatımda ne kadar kullanacağımı tam olarak öngöremiyordum. O nedenle koyu camlı güneş gözlüğü versiyonunu seçtim. İlginç bir şekilde fiyatı (yurt dışında), iyi kalite normal bir güneş gözlüğüne çok yakındı ve en kötü ihtimalle bir güneş gözlüğüm daha olurdu. 

Çünkü bana kalırsa iç mekanda kullanılacak bir şey değildi. Gel-geç bir heves, bir oyuncak olma ihtimali çok yüksekti. Ayrıca kameraya sahip bir gözlük kullanmanın insanı sapık gibi göstereceğine dair kuşkularım da sabitti. Evet, fotoğraf çekeceği zaman, hedefine doğru güçlü bir ışık göndererek bir farkındalık yaratıyordu. Ayrıca bu özellik kapatılamıyor, ışığın üzerine bant yapıştırılırsa da kamera çalışmıyordu. Yine de gözlüğünüzdeki kamerayı fark edip kuşkulanan birine bu güvenlik önlemlerini anlatmak zor olabilirdi.

Beklemediğim bir sonuç

Gözlüğü kullandıkça bunun oyuncağın ötesinde bir şey olduğunu fark etmeye başladım. Özellikle dışarıdayken ekran sürem gözle görülür ölçüde azalmıştı. Fotoğraf veya video çekeceksem sesle komut vermem yetiyordu. Ayrıca Whatsapp dahil gelen mesajları da gözlüğün sap kısmında bulunan hoparlörden sesli olarak dinleyebiliyordum. Aynı hoparlör-mikrofon seti, aramaları cevaplamama ve müzik dinlememe de yetiyordu. 

Böylece dışarıdayken telefonla ilişkim önemli ölçüde kesilmişti. Nihayetinde sadece bir mesaja bakmak ya da fotoğraf çekmek için telefonu elime aldığımda, istemsizce bir tur da sosyal medyaya bakıyor ve ekran süremi nafile artırıyordum. Bunu önlemişti. Böylece gözlükle ilgili önyargılarım dağılmaya başladı. 

Miyop-astigmat görme kusuruna sahip olduğum için orijinalindeki numarasız güneş gözlüğü camlarını çıkarıp, numaralı cam taktırdım ve iç mekanda da kullanılacak bir gözlük hâline getirdim. Çünkü pek tahmin etmediğim bir şekilde bu cihaz, akıllı telefon sonrası döneme ilişkin küçük bir ipucu veriyordu: Cihazların mutlaka bir ekranı olması şart değildi. (Kullandığım modelin geçen ay yeni tanıtılan ve gözlüğün camına görüntü yansıtan model olmadığını belirtmeliyim.)

PC-sonrası çağdan akıllı telefon-sonrası çağa

Apple’ın son birkaç iPhone lansmanı da gösterdi ki bu alandaki inovasyon çok yavaşladı. Artık temel kullanıcı deneyimi çok büyük ölçüde değişmiyor. Biraz kamera iyileşiyor, biraz performans artıyor. Fakat bunlar çoğunlukla yükseltme motivasyonu yaratmıyor. Batarya durumu iyiyse bir süre daha devam edebilirim hissi daha baskın. 

Burada ister istemez vaktiyle Steve Jobs’un ortaya attığı “PC Sonrası Çağ” kavramı aklıma düşüyor. Steve Jobs, bunu söylerken kişisel bilgisayar pazarının olgunlaştığını ve doyma noktasına geldiğini işaret ediyor; iPhone, iPad gibi taşınabilir ve internet bağlantılı cihazların devrinin başladığını ilan ediyordu. 

Şu anda akıllı telefon pazarı için de aynı şeyi söylenebilir. Onların çağı bitiyor ama yerine tek bir cihazın geleceğini söyleyemeyiz. Gözlük, saat, yüzük, AR başlığı, kolye ya da şu an öngeremeyeceğiz ama yapay zekayı temel alacak başka cihazların oluşturduğu bir kombinasyon söz konusu. 

Sıklıkla hicvedilen, hatta Dont’t Look Up isimli distopik filme bile konu olan, “kafası telefona eğik insanlar” klişesi bile değişebilir. Evet, yerine yeni dikkat dağıtıcılar gelecektir ama bunların bir kısmının da “ekran yorgunluğu” olgusuna karşı geliştirildiğini unutmayalım. 

İki yeni paradigma

Akıllı telefon sonrası dünyanın temel felsefesini iyi anlamak gerek. Teknoloji artık görünmez hâle gelerek insan hayatına entegre oluyor. Elbette bunun da tehlikeleri ve riskleri var ama önce iki temel teknolojik paradigmaya yakından bakalım:  

1. Ortam Bilişimi (Ambient Computing): Bu paradigma, teknolojinin bulunduğumuz ortama sorunsuz bir şekilde entegre edildiği, bilinçli bir etkileşim gerektirmeden erişilebilir olduğu bir geleceği tanımlıyor. Hareket takibi, konuşma tanıma, jest kontrolü gibi teknolojileri içeriyor. Amaç, cihazı denklemden çıkarmak. Örneğin “Taksiye ihtiyacım var” diyorsunuz ve ortamdaki teknoloji size taksi çağırıyor. Bunun için herhangi bir cihazı elinize almanız, bir görsel arayüz kullanarak komutlar vermeniz beklenmiyor.  

2. Bir işletim sistemi olarak AI: Bu paradigma ise yapay zekanın cihazlarımızda kullanılan bir pencere olmaktan çıkıp, deneyimin kendisi olmasını tanımlıyor. Bu yeni dünyada, Ajanik Yapay Zeka birincil arayüz katmanı hâline geliyor. Bizim için görevler yerine getiriyor ama bunu çalıştırdığımız bir cihaz olarak değil bir yoldaş olarak yapıyor. Yani bağlamınızı anlayan ve sizinle işbirliği yapan bir asistan gibi düşünün. 

Çevrimiçi-çevrimdışı ayrımının ortadan kalkması

Akıllı telefondan uzak olmak bir olguydu. Yanımızda telefon olmadığında gerilim artıyordu. Nomofobi gibi yeni fobiler bile tanımlamıştık. Ortam bilişimi dediğimiz yeni olgu, işte bu sahiplik-yoksunluk ikilemini kaldırıyor. 

Örneğin artırılmış gerçeklik (AR) gözlükleri gibi teknolojiler bilgiyi doğrudan görüş alanımıza yerleştiriyor ki Apple gibi devler bir sonraki büyük yeniliğin bu olduğuna neredeyse emin gibi. Dahası yapay zeka ajanlarımız, biz bir şey söylemesek de bizim bağlamımıza göre hareket ederek yeni görevler üstleniyor. 

Artık çevrimiçi ve çevrimdışı olmak arasındaki ayrım tamamen belirsiz. İş, telefonu elden bırakmakla bitmiyor. Dokunma ve kaydırma davranışlardan, niyet ve ortamın başrolde olduğu yeni bir duruma evriliyoruz. Bu durumun, sosyal görgü kurallarını dümdüz etmekten zihinsel sağlığa kadar, psikolojik ve toplumsal sonuçları olacak bence. Yani ekrandan kurtuluyoruz diye "sevindirik" olmaya da lüzum yok. Asıl etkiyi yaşadıkça göreceğiz.

Yeni savaş alanımız: Mahremiyet ve Niyet

Ortam Bilişimi temel paradigma demişken, onun veri toplama iştahına değinmeden geçemeyiz. Sürekli açık sensörler, mikrofonlar, Elon Musk’ın Neuralink projesiyle ufukta beliren beyin-bilgisayar arayüzleri ile veri toplama potansiyeli, artırılmış gerçeklik gözlükleriyle gelen tehlikeli mahremiyet sorunları derken, sosyal medya çağında sınıfta kaldığımız “veri hakları” karmaşasında daha da ileriye gidiyoruz. 

• Sosyal medyadaki basit tıklama ve beğeni verilerimiz üzerinden bile Cambridge Analytica gibi devasa bir riskle yüzleşmiştik. 

Konunun diğer tarafı ise tamamen “niyet okumayla” ilişkili. Tıklanacak uygulama ikonlarının olmadığı bir evrende, markalar artık indirmeler, izlemeler, tıklamalar için değil, yapay zeka ekosistemleri içinde var olmak için rekabet edecek. Bir fısıltımız, bir göz kırpışımız, daha ileride bir beyin titreşimimiz yorumlanacak, niyetimiz okunacak ve yepyeni mahremiyet sorunları da peşinden gelecek. Bu aynı zamanda dijital ekonominin en temelinden yeniden yapılandırılması demek. 

Bu değişim hangi cihazlarla olacak? 

Değişimin yönünü izlemek için mevcut cihazlar biraz yanıltıcı olabilir. Ancak burada kalmayacakları da ortada. Apple’ın Vision Pro isimli başlığını duymuş olma ihtimaliniz yüksek. Mekansal bilgisayar olarak anılıyor. Yüksek fiyatı (3500$), hantal görünümü ve bataryası nedeniyle şimdilik son kullanıcıya uzak. Kurumsal kullanımda önemli bir mesafe almış durumda. 

Humane’nin AI Pin’i de zamanında özellikle ekransız bir yapay zeka cihazı olarak konuşuldu ama oldukça başarısız bir performans gösterdi. Akıllı telefonun yerini alacak bir cihaz olarak asla görünmüyor. Rabbit R1 aynı şekilde elde taşınan ve sesle kontrol edilen bir yapay zeka cihazı olarak sunularak "geek tayfa"nın biraz ilgisini çekti ama kullanım deneyimi son derece zayıftı. 

Özellikle Humane AI Pin ve Rabbit RI üzerinden yola çıkarsak akıllı telefonun yerini hiçbir şeyin alamayacağına dair bir perspektif edinebiliriz ama bunları erken dönem deneme-yanılma işleri olarak görmek daha akla yatkın. 

Meta’nın Ray-Ban ile işbirliği neticesinde ortaya çıkan yazının girişinde bahsettiğim ilk nesil akıllı gözlüğü ve iki hafta önce lanse edilen, şeffaf camına görüntü yansıtılan ve bir bileklikle kontrol edilebilen Meta Ray-Ban Display modelinin de bu konuda bir ara aşamayı temsil ettiği söylenebilir. 

Altman-Ive ortaklığına dikkat

Burada bilinmesi gereken bir başka işbirliği daha var. Apple’ın en parlak döneminde tasarımcısı olan ve iPod’tan iPhone’a pek çok Apple ürününe ruh kattığı bilinen Jony Ive’ın Sam Altman ile yani OpenAI ile yaptığı ortaklıktan söz ediyorum. 

Bu ortaklık, yapay zeka devi OpenAI’nin bir donanım öğesi yani tüketici ürünüyle geleceğinin habercisi.  

Bugüne kadar edindiklerimiz sadece bu ürünün ne olmayacağıyla ilgili bilgiler. Telefon veya gözlük olma ihtimali bizzat Sam Altman tarafından reddedildi. Kulak içi cihaz ya da bugüne kadar kullandığımız giyilebilir teknoloji ürünlerinden olmadığı doğrulandı. Tedarik zincirine bağlı en güçlü söylenti, bu ürünün akıllı telefon ya da bilgisayar gibi cihazlarla etkileşimi olan kolye tarzı boyuna asılan bir ürün olacağı şeklinde.  

• Bu söylentiye göre cihaz, iPod Shuffle’a benziyormuş. Kameraları ve mikrofonları varmış ama ekranı yokmuş. Ekrandan bağımsız bir cihaz olması ihtimali akla yatkın geliyor. Çünkü Jony Ive’ın son dönemdeki felsefesi buna uyuyor. 

Eylül 2024’te New York Times’ta, teknolojinin olumsuz sonuçları konusunda sorumluluk hissettiğini ve sosyal olarak iPhone’dan daha az yıkıcı olacak bir tasarım üzerine çalıştığını söylemişti. Elbette bunların hepsi halkla ilişkiler (PR) süslemesi olabilir ama yine de cihazın ne olacağına dair biraz fikir veriyor nihayetinde. Bu fikir de bizi, yeni cihazın biraz daha ekrandan bağımsız bir form olacağı ihtimaline götürüyor.  

Tüm bildiklerimizi toparlarsak elbette akıllı telefonun bir gecede ortadan kalkacağını söyleyemeyiz. Akıllı telefon dijital hayatın merkezi olmaya devam edebilir. Birincil kamera, iletişim cihazı ve cep bilgisayarı olarak yani. Ancak şu görülüyor ki akıllı telefonlar, artık daha çok “uydu cihazlar” üzerinden tanımlanacak ve tamamlanacak. Yani her şeyin tek bir siyah aynaya (ekrana) bağlı olduğu dönem yavaş yavaş sona eriyor. Bağlama ve ortama duyarlı yeni bir bilişim çağı başlıyor. 

Gelen gideni aratır mı? Orası biraz tartışmalı. İlk iş “Hangi telefonu almalıyım?” sorusunun yerine, “Hayatım ve akıl sağlığım için doğru cihaz kombinasyonu nedir?” sorusunu koyarak hazırlanabiliriz bu yeni çağa.