Sporda engel tanımayanlar: Tarih boyunca Paralimpik Oyunları

Paris 2024 Paralimpik Oyunları, 28 Ağustos-8 Eylül tarihleri arasında 17. kez düzenlenecek. Azim abidesi 4.400 sporcu ülkelerini temsil edecek.

Bir adım geriden: Aslında Paralimpik Oyunları’ndan önce de Olimpiyat sahnesine çıkan engel tanımayan sporcular vardı. 

• Almanya’da doğan, Amerika’yı temsil eden ve bir bacağı tahta olan George Eyser, 1904’te jimnastikte üç altın, iki gümüş, bir de bronz madalya kazanmıştı. Tarihte bir ilke imzasını atan o adam, 1919’da canına kıymıştı. 
• 1932 ve 1936’da taçlanan Macaristan sutopu takımının oyuncusu Olivér Halassy, 1946’da Sovyetler Birliği askerleri tarafından öldürüldüğünde 37’sindeydi. 
• Yine Macar Károly Takács, sağ elini kaybettikten sonra atıcılık kariyerine sol eliyle devam etmiş, 1948 ve 1952’de 25 metre havalı tabancada birinci olmuştu. 
• Çocuk felci yüzünden dizlerinin altı felç olan Danimarkalı binici Lis Hartel, 1952 ve 1956’da dresajda gümüş kazanmıştı. 

Tabii bunlar istisnaydı. Engelli sporcular için bambaşka bir organizasyona gerek vardı.

2. Dünya Savaşı'yla başlayan macera

Her şey İkinci Dünya Savaşı gazilerini hayata katma çabasıyla başlamıştı. Ludwig Guttmann’ın ön ayak olmasıyla 1948’de Londra’da Britanyalı askerler için düzenlenen Tekerlekli Sandalye Oyunları, 1960’ta Roma’da demir alacak Paralimpik Oyunları’nı müjdeliyordu. İlk organizasyona 23 ülkeden 400 kişi katılırken, zamanla sayı katlanacaktı. Başta sadece tekerlekli sandalyedeki sporcular sahne alırken, 1976’da kapılar daha çok engelliye açılmıştı. Yine aynı yıl ilk kez Kış Paralimpik Oyunları yapılmıştı. 

• Tokyo’daki son Paralimpik Oyunları’nda sahne alan 4.403 sporcudan 87’si Türk’tü.

1960’tan bu yana Olimpiyat Oyunları'nın ev sahibi, Paralimpik Oyunları’nı da düzenliyor. Tıpkı Kış Olimpiyat Oyunları’nda olduğu gibi 1994’ten bu yana ayrıca dört yılda bir Kış Paralimpik Oyunları da yapılıyor.

Paralimpik Oyunları’nda Türkiye

Paralimpik Oyunları’na ilk olarak 1992’de katılan Türkiye’yi yüzücü Mehmet Gürkan temsil etmişti. Dört yıl sonra Atlanta’yı pas geçen ülkemiz, 2000 yılından bu yana organizasyona düzenli olarak katılıyor. Sadece katılmakla da kalmıyor, hem sporcu sayısı hem de kazanılan başarılar her seferinde artıyor.

^{Muharrem Korhan Yamaç}

Türkiye'nin ilk madalyası atıcılıkta yarışan Muharrem Korhan Yamaç’a gitmişti. Yamaç teğmendi, bir gün mayına bastıktan sonra ayağını kaybetmişti. Atina 2004 Paralimpik Oyunları’nı bir altın, bir gümüşle kapatan sporcu, dört yıl sonra açılış töreninde bayrağımızı taşımıştı. 

^{Gizem Girişmen}

2008’de okçulukta taçlanan Gizem Girişmen ise Türkiye’nin Paralimpik Oyunları’nda altın madalya kazanan ilk kadın sporcusu olacaktı. Tarih onu ayrıca birçok başka ilke attığı imzalarla da yazacaktı. 11 yaşında geçirdiği trafik kazasından sonra T5 omurilik felci olan Girişmen, ailesinin sayesinde hayata tutunmuştu. Ona çok inanan ailesi, kızlarına her şeyi yapabileceği inancını aşıladı. 2004’te Bilkent’ten en yüksek dereceyle mezun olan azim abidesi, aynı yıl okçuluğa sevdalandı. 

2006’dan itibaren derecelerini geliştiren Girişmen, 2008’de Pekin’de tarih yazdı. Günde yedi saat antrenman yapması meyvesini vermiş, o çok istediği altın madalya gelmişti. O yarı finalde ve finalde Çinli rakiplerini devirirken, tribünlere karşı da bir mücadele vermişti. Tabii mücadele, onun hayatının özetiydi. 

• Altın madalya mücadelesinin ekranlardan verilmemesi, paralimpik sporculara o günlerde verilen önemin simgesiydi.

Paralimpik Oyunları başarısının ardından dünya şampiyonluğunu da kazanan Girişmen, 2010’da prestijli spor ödülü Laureus’a aday gösterilmişti. Üç yıl dünya klasmanında lider olan okçu, 2012 Paralimpik Oyunları’nın açılış töreninde bayrağımızı taşımıştı. Londra’da çeyrek finalde elendikten sonra sporculuğa veda ediyor, Avrupa Paralimpik Komitesi’nde beş yıl yönetim kurulu üyeliği yapıyordu.

Socrates'te Şevket Furkan Erbay’a verdiği röportajda söylediği söz, engellilere dair bakışımıza saplanan bir ok misaliydi: 

“Biliyor musun, 'Yaşama sporla bağlandı' minvalinden başlıklar atıyorlar benimle ilgili. Yalanın daniskası! Zaten yaşama bağlı bir insanım, spor yapmasaydım da başarılı olurdum. Yaptığım iş neyi gerektiriyorsa en iyisini yaparım.”

^{2012 Paralimpik Oyunları’nın açılış töreninde Türk bayrağı taşıyan Gizem Girişmen}

Girişmen’in açılış töreninde bayrak taşıdığı 2012 Paralimpik Oyunları, Türkiye için bir gövde gösterisiydi. Sporcu sayısı dört yıl önceye göre 4 katına, madalya sayısı ise beş katına çıkmıştı. 2008’de 16, 2012’de ise 69 katılımcımız vardı. 2008’de iki defa kürsüdeydik, 2012’de ise 10! Londra’dan 1 altın, 5 gümüş, 4 bronzla dönen kafilemiz, gelecek için umut vermişti. 

O Paralimpik Oyunları’nın yıldızı Nazmiye Muslu’ydu. Doğuştan kalça çıkığı olan halterci, 40 kilogramda 2012’de altın madalyaya ulaşırken, kendi dünya rekorunu da kırmıştı. 

^{Nazmiye Muslu (Muratlı)}

Rio 2016, bizim için daha da başarılıydı. Brezilya’ya 81 sporcu gitmiş, üçü altın olmak üzere 9 madalya gelmişti. Evlendiği için organizasyona Muratlı soyadıyla giden Nazmiye, bu sefer 41 kilogramda dünya rekoruyla gülmüştü. İdolü Naim Süleymanoğlu’nun yolundan giden halterci, Paralimpik Oyunları’nda üst üste taçlanan ilk sporcumuz olmuştu. 

^{Abdullah Öztürk}

Onun yolundan gidecek Abdullah Öztürk masa tenisinde Brezilya’dan sonra Tokyo’da da altın kazanacaktı. Trabzon’da doğuştan kas erimesi hastalığıyla doğan Abdullah'ın ailesi tekerlekli sandalyedeki oğulları için Ankara’ya taşınmış; oradaki engelliler okuluna gitmeye başlayan çocuk, kendi ifadesiyle sporla engellerini aşmıştı.

Önce tekerlekli sandalye basketboluyla tanışmış, ardından pinpona başlamıştı. Spor sayesinde kas erime hastalığındaki ilerlemeyi durduran Abdullah, 2016’da bronz kazanan takımın da bir parçasıydı. 

^{Sevda Altunoluk}

Brezilya’da birçoğumuz golbolü ilk defa duymuş, Sevda Altınoluk’la tanışmıştık. O ve arkadaşları güle oynaya zafere ulaşırken kazanılan başarı gelecek madalyaları müjdelemişti. Tokyo’da millî takımımız unvanını korurken, o yine gol kraliçesi olmuştu. 2021’de BBC tarafından yılın en ilham veren 100 kadınından biri seçilen Sevda Altunoluk, kardeşi Sevtap’la yıllardır aynı takımda oynuyor. Türkiye, Paris’e üst üste üçüncü altın için gidedursun, Sevda kendisini takip edecek gençlere ışık olmaya devam ediyor. 

Kısa kısa Paralimpik Oyunları

• Son Paralimpik Oyunları’nda Golbol Millî Takımı ve Abdullah altın madalyaları alırken dört gümüş, dokuz da bronz madalya kazandık. Elde edilen 15 madalya, bizim için tarihî bir başarıydı. 
• Paris’te Türkiye rekor sayıda sporcuyla temsil edilecek. Aynı Olimpiyat Oyunları’nda olduğu gibi bu yıl da Paralimpik Oyunları’nda kadınların sayısı erkeklerden fazla. Fransa’da 48 kadın, 46 erkek toplam 94 sporcumuz 15 branşta madalya kovalayacak. 
• Yaz Oyunları’nda 22 farklı Paralimpik branşı bulunuyor: Atletizm, atıcılık, badminton, binicilik, bisiklet, boccia, futbol, golbol, halter, judo, kano, kürek, masa tenisi, okçuluk, tekvando, tekerlekli sandalye tenis, tekerlekli sandalye basketbol, tekerlekli sandalye eskrim, tekerlekli sandalye rugby, triatlon, voleybol, yüzme.
• Paralimpik Oyunlar’da Olimpiyat Oyunları’ndan farklı olarak kategoriler bulunuyor. Sporcular fiziksel, görsel ve zihinsel engellerine göre 10 farklı kategoride yarışıyor. Görme ve zihinsel engeller tek kategoriyken fiziksel engel sekiz farklı kategoriden oluşuyor. 
• 1 en yüksek engel düzeyini ifade ederken rakam arttıkça engel düzeyi de azalıyor. Sporcular kendileri için en uygun kategori hangisiyse o kategori yarışlarında mücadele veriyor.