Türkiye, Şanghay İşbirliği Örgütü’ne üye olabilir mi?

2012 yılında Şanghay İşbirliği Örgütü’ne (ŞİÖ) “Diyalog Ortağı” olarak katılan Türkiye, bu yıl Özbekistan’ın Semerkant şehrinde düzenlenen 22’nci Devlet Başkanları Zirvesi'ne gözlemci ülke olarak katılım gösterdi. Geniş bir heyetle ŞİÖ Zirvesi’ne katılan Cumhurbaşkanı Erdoğan, zirveye yönelik açıklamalarında “Şimdi bundan sonraki süreç ise bu işin en ileri kademesine doğru atılacak bir adımdır. Bu adım da tabii önümüzdeki dönemin ev sahibi olacak Hindistan’daki görüşmelerde, belki gündeme daha ileri seviyede gelecek. Üye olmak-olmamak hepsi ayrı ama bizim bu ülkelerle olan münasebetlerimiz, bu atılan adımla çok daha farklı bir konuma taşınmış olacaktır.” ifadeleriyle hedefinin Türkiye’nin Şanghay İşbirliği Örgütü’ne tam üyeliği olduğunu açık bir şekilde beyan etti. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıklamalarına yönelik hem Rusya’dan hem de AB’den gelen tepkiler ise hem ŞİÖ’nün özellikleri hem de Türkiye’nin örgüte üye olup olamayacağıyla ilgili soru işaretleri yarattı.

Şanghay İşbirliği Örgütü nedir?

“Şanghay Beşlisi” olarak da adlandırılan Şanghay İşbirliği Örgütü Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan tarafından 1996 yılında kuruldu. Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından bölgede yaşanan siyasi, askerî ve ekonomik krizlere karşı bir çözüm mekanizması olarak geliştirilen örgüt, aslında Batı ülkelerinin ortak askerî ittifakı olan NATO’nun tek askerî güç olarak görüldüğü bir dönemde, ittifaka bir nevi alternatif oluşturarak “tek kutuplu dünya düzenine karşı çıkışın sembolü” olarak yorumlandı. Örgütün kapsamı zamanla genişledi ve ilerleyen yıllarda Hindistan, Pakistan, İran, Kırgızistan, Tacikistan, Kazakistan ve Özbekistan da üye ülkeler olarak ŞİÖ’ye dâhil oldu. Türkiye ise 2012 yılında Şanghay İşbirliği Örgütü’ne “Diyalog Ortağı” olarak katıldı. 

^{TRT Haber}

ŞİÖ üyesi ülkelerin büyük çoğunluğunun otoriter rejimlerden oluşması ve başta Hindistan-Pakistan ve Kırgızistan-Tacikistan olmak üzere üye ülkeler arasında zaman zaman sınır çatışmalarının yaşanması, birçok konuda üye ülkelerin ortak bir politika benimseyememesine ve özellikle Batıda “otoriter rejimlerin ittifakı” olarak görülmesine neden oluyor. ŞİÖ’nün ortak amacının ise Asya’daki ABD nüfuzunu dengelemek, bölgesel ayaklanmaları ve terörizmi engellemek, üye ülkeler arasındaki ekonomik iş birliğini ve ticaret hacmini artırmak olduğu söylenebilir.

Türkiye’nin ŞİÖ’ye üyeliği ne kadar gerçekçi?

Cumhurbaşkanı Erdoğan, uzun süredir hem BRICS grubuna hem de ŞİÖ’ye tam üyelik konusundaki talebini sıklıkla dile getiriyor. Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’dan oluşan BRICS grubuna “Sonuna bir de T ekleyelim BRICST olsun.” sözleriyle üye olma talebini dile getiren Erdoğan, Semerkant Zirvesi dönüşünde ŞİÖ’ye üye olma konusundaki talebini yineledi. ŞİÖ üyeliği konusu, New York’ta düzenlenen BM Genel Kurulu öncesinde F-16 savaş uçaklarının alımı için ABD Başkanı Joe Biden ile görüşmek isteyen Erdoğan’ın, bunu NATO’ya karşı bir koz olarak kullanma politikası olduğu şeklinde yorumlandı. 

Öte yandan, hem siyasi konularda hem de savunma sanayi alanında NATO üyesi ülkelerle zaman zaman büyük gerilimler yaşayan Erdoğan, Rusya-Çin ekseniyle ilişkilerini güçlendirerek S-400 meselesinde olduğu gibi kendisine alternatifler yaratmak istiyor. F-35 savaş uçağının ortak üretim projesinden çıkarıldıktan sonra özellikle hava kuvvetlerinin modernizasyonunda önemli sıkıntılar yaşayan Türkiye için, Yunanistan’ın yeni nesil F-35’ler alarak hava kuvvetlerini güçlendirmesi de uzun vadede önemli bir güvenlik riski yaratabilir.

Ancak, geçtiğimiz yıllarda birçok kez ortaya çıktığı üzere Türkiye’nin NATO üyesi olması, başta Rusya olmak üzere Doğu bloğuyla ilişkilerini derinleştirmesinin önünde yapısal engeller yaratıyor. Nitekim, Rusya’nın Şanghay İşbirliği Örgütü Özel Temsilcisi Bakhtiyor Khakimov, “Türkiye’nin NATO üyesi olmasının ŞİÖ’ye katılmasının önünde önemli bir engel olduğunu” ifade etti. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in, Cumhurbaşkanı Erdoğan ile yakın kişisel ilişkilerini Türkiye’yi NATO’dan uzaklaştırmak için kullandığı birçok uzman tarafından dile getiriliyor. Dolayısıyla, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ŞİÖ üyeliği konusundaki taleplerine rağmen Türkiye’nin aynı anda hem NATO hem de ŞİÖ üyesi olması mümkün görünmüyor.

Şanghay İşbirliği Örgütü AB’ye alternatif olabilir mi?

BM Genel Kurulu’na katılmak için ABD’ye giden Erdoğan, ABD merkezli PBS kanalına verdiği mülakatta “Güçlü bir konumu olan Türkiye'nin böyle oyalama taktikleriyle bir kenarda tutulması, şüphesiz ki bizim için çok çok manidardır. İster istemez farklı arayışlar içine girme durumunda olabiliriz. Avrupa Birliği 52 yıldır bizi tutacak, bizi yanına yaklaştırmayacak ve ondan sonra da 'Niçin şurayla görüştü, niçin burayla görüştü?' diyecek. Görüşürüm. Biz şu anda özellikle Şanghay İşbirliği Teşkilatı'nda olan ülkelerle nasıl bir tutum içindeysek onlarla da aynı tutum içinde süreci işleteceğiz." ifadeleriyle ŞİÖ üyeliğini bir nevi AB üyeliğine alternatif olarak gördüğünü ifade etti.

Avrupa Komisyonu Sözcüsü Peter Stano ise Erdoğan’ın sözlerine ilişkin "Şangay İşbirliği Örgütü ile AB iki farklı organizasyondur ve AB adayı da olsalar, ülkeler kimlerle görüşeceklerine kendileri karar verirler. Türkiye'nin hangi organizasyonla isterse onunla görüşme hakkını reddedecek değiliz." diyerek ŞİÖ’nün AB’ye değil, NATO’ya alternatif olabileceğini belirtti. Almanya basınında, Erdoğan’ın ifadelerine ilişkin “Cumhurbaşkanı Erdoğan, NATO ve AB ile bozulan ilişkilere karşı ŞİÖ’yü bir koz olarak kullanıyor ve yaklaşan seçimler öncesinde dış politikada başarı hikâyesi yaratmak istiyor.” yorumları yapıldı. Erdoğan’ın, son gelişmelerin ardından New York’ta ABD Başkanı Biden ile görüşüp görüşemeyeceği ise henüz netleşmiş değil.