Yapay Zeka Eylem Planı: Hedefler dönüşümün hızına yetişiyor mu?

Yazı: Umutcan Savcı

Haziran ayında İstanbul’daki Türkiye Yapay Zeka Zirvesi’nde açıklanan 2026-2030 Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasını taşıyan 2026/9 sayılı genelgenin 18 Ağustos’ta Resmî Gazete’de yayımlanmasıyla kamu kurumları için resmî bir yol haritasına dönüştü.

Eylem Planı, kapsamı itibarıyla birçok başlığı ele alırken kurum ve kuruluşlar için 16 adımlık bir rota öngörüyor. 500 sektör profesyonelinden 2.200’den fazla eylem önerisi alınarak hazırlanan doküman, anlamlı bir rota çizse de birçok adım için planlanan takvimin beklenenden geç olduğu görülüyor. 

Aynı zamanda tüm dünyada kritik bir paradigma değişimi yaratacak bu stratejik kırılmadan vakitlice faydalanabilmek ve doğru pozisyonu erkenden almak "Sanayi 4.0" gibi dönüşümlere kıyasla çok daha önemli. Dolayısıyla devlet nezdinde bunun bir ulusal varlık ve güvenlik meselesi gibi görüldüğünü planın hayata geçirilme sürecindeki azim, kararlılık ve minimum esneklik yaklaşımıyla görebileceğimizi düşünüyorum.

• Belli başlı maddeler etrafında olumlu ve olumsuz tarafları, olası eksik ve engelleri, beklenen dönüşümleri, yönetişim iradesini irdelemek de bu tip kritik eşiklerde her şeyden öte bir vatandaşlık görevine dönüyor. Aşağıda bazı başlıklar etrafında değerlendirmelerimi paylaşacağım.

Yapay zeka okuryazarlığı: Kritik adımlardan biri, vatandaşların yapay zeka okuryazarlığını artırmak, yapay zeka yetkinliklerinin nüfusa yayılmasını sağlamak ve işgücünü de hızlı bir dönüşümden geçirerek yeni paradigmaya hazır hâle getirmek. Fakat rakamlar bu açıdan pek iç açıcı bir tablo ortaya koymuyor. 

Yapay zekanın yarattığı darboğazın en sert vurduğu grup, 15-24 yaş grubundaki gençler. Dünya Ekonomik Forumu verilerine göre küresel piyasalarda 500 milyondan fazla genç bulunuyor. Kabaca dünya nüfusunun %6’sına tekabül eden bu grup, birçok trendde %0,2 fazla ya da eksikle trendi izleyen ülkemiz için kabaca 5 milyon gence işaret ediyor. 

Türkiye’nin 15-24 yaş arasındaki genç nüfusu ise yaklaşık 13 milyon. Tablodaki sarsıcı manzara masaya yatırıldığında ilk yılında 1,5 milyon, ikinci yılında kümülatif olarak 5 milyon insana ulaşması beklenen program, Türkiye’nin genç nüfusu ve en büyük tehlike altındaki demografik grupları için ihtiyaç duyulan ivmenin bir hayli gerisinde kalıyor. 

Öte yandan: Yalnızca genç nüfus etrafında ele aldığım bu tahminin en çarpıcı tarafı şu: Türkiye’nin çalışma çağındaki nüfusu 65 milyonu aşıyor, işgücüne katılım 36 milyon civarında ve istihdam edilenler 5,4 milyonluk geniş memur kadrosuyla beraber 33 milyon bandını yakalıyor. Dünya sarsıcı bir dönüşümden geçerken ve yapay zeka, teknoloji sektörü başta olmak üzere "beyaz yaka" olarak sınıflandırılan işlerin ciddi bir kısmını ikame etmeye başlamışken en iyi ihtimalle %15’lik başarı oranı, böyle bir eylem planını sınıfta bırakıyor. 

6 ayda yetiştirilecek 1.000 eğitmenin bu ivmeyi gerçek uygulamalı metotlarla öğretebilmesi ve genele yayması neredeyse imkansız görünüyor. Bu çerçevede politikanın eğitme ve yapay zeka yetkinlikleriyle donatma operasyonunun ciddi bir kısmını da özel sektöre bıraktığı görülüyor. 

Mevcut ekonomik koşullar, vergi yükü ve yüksek faiz ortamında özel sektör paydaşlarının bu işe ayırabileceği kaynak ise meçhul. Dolayısıyla bu tip bir dönüşümün özel sektörde kabul görmesi ve devletin eforuna paralel bir eforla sürdürülebilmesi için vergi teşvikleri, matrah indirimleri ve hibelerle desteklenmesi şart.

e-Devlet'teki hizmetlerin çoğu kamu bürokrasisine çarpıyor

e-Devlet, mevcut altyapısı, sunduğu hizmetlerin kapsamı, entegre çalıştığı kamu hizmetleri ve teknolojisiyle uluslararası alanda dijital hizmetlerini/vatandaşlığı benzer seviyeye taşıyabilmiş Hindistan ve Çin gibi devletlerle yarışır vaziyette. Yapay zeka ile buradaki hizmetlerin çok daha hızlı, verimli ve etkili hâle geleceği de aşikar. 

Fakat buradaki hizmetlerin ciddi bir kısmı, kamu bürokrasisi surlarına çarptığı için dijital altyapı yatırımlarının getirdiği ivme istenen sonucu veremiyor. Giriş seviyesindeki uzman pozisyonlarından başlamak suretiyle tüm bürokrasinin bu geçişte nasıl pozisyonlanacağı, yapay zeka tarafından ikame edilen rollere ne olacağı, mevcut kadroların (şimdilik karar alıcı makamlar hariç) operasyonel süreçlerinin nasıl dönüşeceği tam olarak ayrıntılandırılmış değil. 

• Kurumlar düzeyinde 12 hafta içinde yapılacak üç yıllık planlamaların yapay zeka modellerindeki ilerleme göz önüne alındığında küresel trendi yakalayıp yakalayamayacağı Eylem Planı’nın başarısını belirleyecek. 

İşlem gücü: Eylem Planı’nın bir diğer başlığı da işlem gücü ve enerji yatırımlarının bu politikaya paralel yürütülmesi. Eski OpenAI çalışanı Leopold Aschenbrenner, 2024’te yayımladığı "Durumsal Farkındalık" başlıklı makalede bir ulusal varlık olarak gördüğü büyük dil modellerinin parametre sayısındaki ve işlem gücündeki 1 OoM (logaritmik ölçekte büyüklük mertebesi; 10 katlık büyüklük farkı) farkın devletler arasında kapanmaz bir fark yaratacağına işaret ediyor. 

Bu sebeple Türkiye’nin hem enerji-donanım yatırımları, hem model geliştirme süreci, hem de yetkinlik yerleştirme adımlarında ya arayı büyük bir iştah ve ivmeyle kapatması gerekecek ya da yeni dönemin belirleyici aktörüyle enerji, yatırım, model ve vizyon kollarında işbirliğine girmesi gerekecek. Bu bağlamda 2030 için yapay zeka ve veri merkezi kurulu gücünden 1 GW hedefi kıymetli görünse de ABD gibi yapay zeka devlerinin hedeflediği yaklaşık 150 GW'lık hedefin yanında ne kadar yeterli olacağı tartışmaya açık. 

Özellikle ulusal, ticari ve veri kaynaklı güvenlik çerçevesinden değerlendirildiğinde dış bağımlılığın minimuma indirilmesinin geçmişte en büyük meselelerimizden biri olan enerjide dışa bağımlılık konusundan katbekat kıymetli olduğuna inanıyorum. Ulusal Enerji Planı’nda hedeflenen yaklaşık 150 GW'lık kurulu güç yatırımının kabaca %5’inin yapay zeka yatırımlarıyla paralel gideceği tahmin edilirse (ABD’deki %9-15 bandındaki tahminlere karşın iyimser bir tahminle) bu yatırımın ihtiyacı ne kadar karşılayacağı bir tartışma konusu olacak.

Mobil oyun stüdyoları için geliştirilen politikalar başarılı şekilde yürütülüyor

Bu yatırımlara paralel olarak son dönemde mobil oyun ve yapay zeka uygulamaları geliştiren stüdyoların önünü açmak, ölçeklerini büyütmek ve Türkiye’nin bu alandaki yatırım albenisini artırmak için hayata geçirilen bir dizi politika, oldukça başarılı şekilde yürütülüyor. Oyun sektöründe kazanılan rekabetçi ivme korunurken 2024 sonrası hızla ölçeklenen yapay zeka tabanlı uygulama geliştirme stüdyoları için ciddi bir alan yaratılıyor. 

Ticaret Bakanlığı tarafından açıklanan hibelerin genişletilmesi, kapsamların esnetilmesi ve bu şirketlerde istihdamı kolaylaştırıcı bir dizi desteğin sunulması mobil uygulama ekosistemindeki ölçeğin hızla genişleyeceğine işaret ediyor. 

• Dolayısıyla KOBİ’lere sunulacak kuponlar ve 2 milyon GPU-saat işlem gücü desteği kritik ve tamamlayıcı bir rol üstleniyor. 

Doğru paydaşların işaret etmesiyle hayata geçirildiğine inandığım bu politika, özellikle bu alanda Türkiye’nin rekabet avantajını sürdürmesini ve yabancı girişimciler için de bir cazibe merkezi olmasını sağlayabilir. Ne kadar hızlı hayata geçirilirse o kadar etkili bir kalkınma çarpanına dönebilir.

Anonimleştirilmiş veri setleri, Türk devletleri ile ortak yatırımlarla geliştirilecek Türkçe dil modelleri, üniversitelerde başlayacak araştırma ve geliştirme faaliyetleri de tüm yatırımlara paralel gerçek bir aktivasyon alanı yaratabilir. Özellikle üniversitelerde eğitimlerin hızla derinleşmesi, YÖK’ün getirdiği yüksek lisans-doktora seviyesindeki yeterlilik ihtiyaçlarının hızla esnetilmesi, özel sektör-akademi işbirliklerinin hızla ölçeklenmesi ve özel sektörden akademiye katkı verecek uzmanlar için özel teşviklerin sunulması en kritik ihtiyaçlar arasında olacak. 

ABD ve Çin gibi yapay zeka devleri; akademi, enstitüler, araştırma merkezleri ve büyük özel sektör paydaşları arasında kurdukları geçişli sistemden fazlasıyla istifade ederken Türkiye’nin yetişmekte olan işgücünü sektör tecrübesi, yapay zekanın mevcut uygulama alanları ve iş kollarına etkisine dair içgörüden uzak şekilde eğitmesi bu fırsatın geri çevrilmesi anlamına gelecek. Buna istinaden yapay zeka alanında ürün, uygulama, metodoloji, model geliştiren, günlük iş akışlarında yapay zeka modellerini, yapay zeka destekli otomasyonları ve iş zekalarını kullanan kişilerin üniversitelerde ve teknik eğitim veren kurumlarda eğitime doğrudan katkı vermesinin yollarının açılması büyük önem arz ediyor. 

Politika metinlerinin buna göre tasarlanması ve hızla uygulamaya dönülmesi, son yıllarda YÖK’ün izlediği rotanın tersine yürütülecek bu adımların atılması son derece elzem.

Planın değindiği ama tamamlamadığı iki tema

Yapay Zeka Eylem Planı’nın değindiği ama tamamlamadığı iki tema var: Yönetişim ve çevre. Yapay zeka ve veri merkezlerinin enerji ihtiyaçları, bu ihtiyacın karşılanma biçimleri, yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılacak yatırımlar, bu yatırımların enerji talebini karşılayabilme oranı ve projeksiyonlar, enerji üretimi ve veri merkezi soğutma sistemlerinin oluşturacağı çevresel atığın yönetimi belirsizliğini korurken özellikle yapay zeka etiği, sunulan modellerin olası sınırlandırmaları, sorumluluk ve hesap verebilirlik ilke ve modelleri, oluşturulacak prensiplerin kamu bürokrasisinde nasıl işletileceği gibi meseleler, önümüzdeki dönemin işleri olarak isimlendirilip bırakılmış. 

• Yaptırım yetkisi olmayan kurulların nasıl işleyeceği; operasyonel, hukuki, sosyolojik, ekonomik sistemsel hataları nasıl irdeleyeceği ve yaptırımların hangi merciler üzerinden uygulanacağı soru işaretleri olarak belirsizliğini koruyor.

Özetle: Tüm bu analizler çerçevesinde Yapay Zeka Eylem Planı, iyi bir çerçeve, bir vizyon, ortak bir hedef ve projeksiyon ortaya koyması açısından geçerli not alır. Hedeflediği çıtanın üstüne çıkması muhtemel olmakla beraber dokümanda yer verilen gerçekçi hedeflerin daha ötesine koşulmasının elzem olduğu da bir gerçek. 

Bu hâliyle özellikle özel sektörü kritik bir paydaş olarak gördüğüne inandığım planın özel sektöre atılacak adımlar için teşvik edici bazı havuçlar uzatması gerektiğini, bunun da Ticaret Bakanlığı’nın geçmiş dönemde hizmet ihracatçılarına sağladığı destekler gibi bir mekanizmaya oturtulması gerektiğini görüyorum.

Nihayetinde kritik paydaşlardan fikir ve görüş alınarak, tutarlı bir çerçevede oluşturulduğu hissedilen dokümanın ulusal varlık, güvenlik, kalkınma pencerelerinden ele alındığında gerekli olduğunu ama yeterli olmayacağını düşünüyorum. Önümüzdeki dönem, YÖK’ten bakanlıklara, devlet dairelerinin yerel birimlerinden ulusal merkezlerine, akademiden özel sektöre tüm paydaşların senkronize, tutarlı, odaklı, kararlı ve planı önceliklendirerek çalışması gereken bir dönem. 

Umarım çıktılarıyla Türkiye’nin kalkınma yolculuğuna ve ulusal bağımsızlığına kritik bir sütun olarak eklemlenlenir.