Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

Finans dünyasındaki en önemli gelişmeler.

EXANTE

Cumhuriyet'in 1930'lardaki sanayi atılımı bir milli güvenlik, kalkınma ve aydınlanma hareketiydi. 2030'ların Cumhuriyeti de aynı şiarlar ile elektro-devlet yolunda programlı biçimde ilerlemelidir.

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılı ve elektro-sınai atılım

20.yy çeliğin yüzyılıydı; 21.yy ise elektriğin yüzyılı olmaktadır. Sanayi devriminden bu yana uzunca bir süre ülkelerin küresel ağırlığını belirleyen şey çelik üretim kapasiteleriydi. Bugün ise bu ölçüm elektrik üretimi üzerinden yürümektedir; nitekim ivmelenerek artan enerji talebi ve bu talebin karşılanabilmesi, 21.yy'ın itici gücüdür. Bu talep, 21.yy'a yön verecek olan veri merkezleri, yapay zeka model eğitimi, elektrikli ulaşım, ısı pompaları, sanayi süreçlerinin elektrifikasyonu, vb. alanlardan gelmektedir. Bu yüzyılın kazananları sınırsız, ucuz, kararlı ve verimli elektrik üretebilen milletler olacaktır.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Talep patlaması</h2>Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) Şubat 2025 tarihli Electricity 2025 raporuna göre küresel elektrik talebi 2024'te %4,3 büyümüştür; 2025-2027 döneminde yıllık ortalama yaklaşık %4 büyümesi öngörülmektedir. Üç yıllık dönemde toplam artış 3.500 TWh seviyesine ulaşacak olup bu rakam her yıl küresel elektrik tüketimine Japonya'nın yıllık tüketiminin tamamı kadar eklenmesi anlamına gelmektedir. Temmuz 2025 tarihli yarıyıl revizyonunda 2025 büyümesi %3,3, 2026 büyümesi %3,7 olarak güncellenmiştir.Büyümenin önemli bir kısmı veri merkezlerinden gelmektedir. IEA'nın Nisan 2025 tarihli Enerji ve Yapay Zeka raporu ve Nisan 2026 tarihli güncellemesine göre küresel veri merkezi elektrik tüketimi 2024'teki 460 TWh seviyesinden 2025'te 485 TWh'ye çıkmış; tek başına 2025 yılında %17 büyümüş, küresel elektrik talebinin yaklaşık altı katı hızında genişlemiştir. 2030 öngörüsü 945 TWh, 2035 öngörüsü 1.200-1.300 TWh seviyesindedir. Yapay zeka odaklı veri merkezlerinin elektrik tüketimi yıllık %30 büyüme ile 2030'a kadar üç katına çıkacaktır.Bu büyümenin ana motorları ABD ve Çin'dir; ikisi birlikte küresel artışın yaklaşık %80'ini oluşturmaktadır. ABD'de veri merkezi tüketimi 2024-2030 arasında 240 TWh artacak (%130 artış); 2030'da ABD elektrik talep artışının yarısı veri merkezlerinden gelecektir. Aynı yıl ABD'deki veri merkezleri alüminyum, çelik, çimento, kimya ve diğer enerji-yoğun sanayi mallarının üretiminde tüketilen elektriğin toplamından fazla elektrik tüketecektir. Veri merkezi operatörleri ile Küçük Modüler Reaktör (SMR) projeleri arasında imzalanan koşullu elektrik satın alma anlaşmaları 2024 sonundaki 25 GW seviyesinden 2026 başında 45 GW'a yükselmiştir.Yapay zeka rekabeti, doğrudan doğruya bir elektrik üretimi rekabetine dönüşmüştür. Bol ve ucuz elektrik üreten ülkeler, yapay zeka çağının altyapısını da kendi sınırları içinde tutmayı başaracaktır.Buna ek olarak; elektrifikasyon da ayrı bir itici güç olarak öne çıkmaktadır. Elektrifikasyon, yalnız sanayide ve veri merkezlerinde değil hanehalkı ve ulaşımda da hızla yayılmaktadır. IEA verilerine göre küresel ısı pompası satışları 2010-2024 arasında dört kattan fazla artarak yıllık 25 milyon birime yaklaşmıştır; Avrupa'da yeni satılan ısıtma sistemlerinin %30'unu, Çin'de %40'ını ısı pompaları oluşturmaktadır. Demiryolu elektrifikasyonunda Çin 45.000 kilometre yüksek hızlı tren ağıyla AB'nin beş katı, dünyanın geri kalanının toplamından fazla bir altyapı hacmine sahiptir. Bu hattın enerjisinin tamamına yakını elektriktir; petrolün ulaşımdaki payı hızla erimektedir.Elektrifikasyon (nihai enerji tüketiminin elektrik üzerinden karşılanma oranı) çağın güncel refah göstergesi haline gelmiştir. Enerdata verilerine göre Çin'in elektrifikasyon oranı 2010'da %19, 2024'te %27 düzeyindedir; on dört yılda 8 puanlık artış göstermiştir. Aynı dönemde Avrupa Birliği'nin oranı 1,5 puan artarak %22'de durağan seyretmiş, Kuzey Amerika 1 puan artışla %23'e ulaşmıştır. Tayvan %32, Japonya %31, Güney Kore %26, Vietnam %23 düzeyindedir. Bangladeş bile %25 ile ABD ve AB ortalamasını geçmiştir. Norveç ve İsveç sırasıyla %47 ve %33 ile dünya liderleridir. Türkiye %22 düzeyiyle Avrupa ile benzer bir durağanlıktadır.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/4/1783624727370.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.88" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kazanan kim olacak?</h2>Yarışın kazananı tek bir denklem üzerinden belirlenmektedir: Hangi millet daha bol, daha ucuz, daha kararlı, daha verimli elektriği üretebilmektedir? Bu denklemin ana itici güçlerini üç ana hususta toplayabiliriz.Birincisi verimliliktir. Yenilenebilir kaynaklar termal santrallere göre 2 ila 3 kat daha verimlidir; termal kayıp yoktur. Elektrik motorları içten yanmalı motorlara göre 3 ila 4 kat daha verimli çalışmaktadır (içten yanma %25-30, elektrik motoru %80-90). Isı pompaları doğal gaz kazanlarına göre 3 ila 4 kat verimlidir; 1 kWh elektrik 3-4 kWh ısı sağlamaktadır. Aynı sanayi, aynı refah, daha az enerji ile elde edilebilmektedir. Bu sadece çevre kazanımı değil doğrudan milli tasarruftur.İkincisi maliyetlerdir. BloombergNEF verilerine göre güneş paneli fiyatları 2022 başından 2025 sonuna %75 düşmüştür (W başına 0,23 dolardan 0,06 dolara). Onshore rüzgar türbini fiyatları 2022 ile 2024 başı arasında %50 azalmıştır. Lityum-iyon batarya paketi fiyatları yalnız 2024 yılında %30 düşerek kWh başına 97 dolara inmiştir. Isı pompaları AB ve ABD'ye kıyasla Çin'de %40 ila 60 daha ucuza üretilmektedir. Çin'in ölçeği bu fiyat çöküşünün temel sebebidir; küresel güneş paneli üretiminin %80'i, batarya hücresi üretiminin %70-80'i, rüzgar türbini üretiminin %60'ı Çin'de yapılmaktadır.Üçüncüsü sınai rekabetçiliktir. 2025 verilerine göre Çin'in sanayisine kullandığı ortalama elektrik fiyatı 65 USD/MWh seviyesindedir. Aynı dönemde bu metrik, ABD'de 80 USD/MWh, Türkiye'de 100-110 USD/MWh, Almanya'da 180 USD/MWh düzeyindedir. Aynı sanayi çıktı için Türk fabrikası Çinli rakibine kıyasla %70, Alman fabrikası ise %180 daha pahalı elektriğe katlanmaktadır. Pahalı elektrik üreten ülke, küresel sınai rekabette kaybetmektedir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Çin'in dönüşümü</h2>Çin Halk Cumhuriyeti, bu dönüşümde başı çekmektedir ve Türkiye için örnek teşkil etmektedir. Çin 2024'te 9.917 TWh elektrik üretmiştir; küresel elektrik üretiminin %29'una karşılık gelmektedir. 2024'ten 2025'e net üretim artışı yaklaşık 500 TWh olup Almanya'nın yıllık üretimine denktir. Çin, bir Almanya kadar elektrik üretimini yalnızca tek bir yılda kendi toplam üretimine eklemiştir. Bu, muazzam bir büyümedir.2025'te Çin Ulusal Enerji İdaresi 543 GW yeni elektrik üretim kapasitesini devreye almıştır; bu, Almanya'nın toplam kurulu elektrik gücünün yaklaşık iki katıdır. 2025 sonu itibarıyla Çin'in kümülatif rüzgar ve güneş kurulu kapasitesi 1.800 GW seviyesini geçmiş olup Üç Boğaz Barajı projesinin yaklaşık 82 katı bir yenilenebilir kapasiteye karşılık gelmektedir. Çin'in 2024 temiz enerji yatırımı 625 milyar dolar, 2025'te 800 milyar dolar olmuş; küresel temiz enerji yatırımının yaklaşık üçte birini oluşturmaktadır. Çin temiz enerji sektörünün 2024 GSYH katkısı 1,9 trilyon dolardır; bu sektör tek başına bir ülke olsaydı dünyanın sekizinci büyük ekonomisi konumunda olurdu.<img src="https://images.aposto.com/2026/6/4/1783624702773.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.08" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu değişimin müsebbibi, iklim politikaları değildir; bir milli güvenlik atılımıdır. Şi Cinping başkanlığının ikinci yılında, 13 Haziran 2014'te, Çin Komünist Partisi Maliye ve Ekonomi Liderlik Çalışma Grubu toplantısında Çin enerji sisteminin teknolojik geriliğine dikkat çekmiş, dört boyutlu bir enerji devrimi talimatı vermiştir: Tüketim devrimi, arz devrimi, teknoloji devrimi, sistem devrimi. Çin o tarihte günde 9 milyon varili aşan petrol ithalatının %80'ini Hürmüz-Hint Okyanusu-Malakka hattı üzerinden taşımaktaydı. Malakka Boğazı'nın en dar yeri 2,7 kilometredir ve sular ABD donanmasının denetimindedir. Kömür ithalatı da tarihinin en yüksek seviyesinde seyretmekteydi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeni bir olgu: Elektrodevlet</h2>Bu dönüşümü küresel enerji literatüründe yeni bir kavram ile tanımlamaktadır: Elektrodevlet.Elektro-devlet, en yalın haliyle, gücünü petrol ya da doğalgaz gibi fosil kaynaklardan değil, elektriğin kendisinden alan ve bunu bir kalkınma, nüfuz ve düzen kurma aracına dönüştüren devlet tipidir. Yani burada mesele sadece “elektrik üretmek” değildir; mesele elektriğin ekonominin omurgası, sanayinin itici gücü, ulaştırmanın ana yakıtı ve hatta dış politikanın sessiz ama etkili kaldıraçlarından biri haline gelmesidir. Bu tür bir devlet, elektriği yalnızca tüketen bir ülke olmaktan çıkıp onu tasarlayan, üreten, depolayan, ihraç eden ve çevresindeki sistemleri ona göre şekillendiren bir güç merkezine dönüşür.Bu kavramı biraz daha açarsak, elektro-devletin üç ayağı vardır. Birincisi, enerji üretiminde ve dağıtımında elektrik altyapısını üstün konuma getirmesidir; sanayi tesislerinden şehir içi ulaşıma, konut ısıtmasından veri merkezlerine kadar her şey elektrikle birbirine bağlanır. İkincisi, batarya, şebeke, güneş paneli, rüzgâr türbini, şarj istasyonu ve yazılım gibi alanlarda güçlü bir üretim kapasitesi kurmasıdır; yani sadece enerji değil, o enerjinin donanımını da üretir. Üçüncüsü ise jeopolitik etkidir: Böyle bir devlet, ham petrol kuyularını kontrol ederek değil, elektrikli çağın kritik bileşenlerini kontrol ederek etki kurar. Bugünün dünyasında bu, lityumdan bakıra, iletim hatlarından yarı iletkenlere kadar uzanan geniş bir stratejik alan demektir.Bu yüzden elektro-devlet, klasik anlamdaki “enerji devleti”nden farklıdır. Klasik enerji devleti daha çok yeraltındaki hidrokarbon servetiyle tanınır; elektro-devlet ise yerüstündeki teknik ağlarla, üretim zincirleriyle ve elektrifikasyon kapasitesiyle öne çıkar. Bir bakıma bu, sanayi çağının kömür ve petrol imparatorluklarından, dijital ve elektrikli çağın altyapı imparatorluklarına geçiştir. Devletin kudreti artık sadece varil sayısında değil, voltajın sürekliliğinde, şebekenin dayanıklılığında, bataryanın menzilinde ve teknolojinin ölçeğinde ölçülür.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye için çıktılar</h2>Türkiye açısından bakıldığında bu kavram ayrıca önemlidir. Çünkü Türkiye, coğrafi konumu gereği yalnızca enerji tüketen bir ülke olmakla yetinemez; üretim, iletim ve dönüşüm zincirlerinde daha iddialı bir pozisyon kurmak zorundadır. Eğer elektrikli ulaşımda, şebeke teknolojilerinde, enerji depolamada ve kritik madenlerin işlenmesinde güçlü bir sanayi hattı kurabilirse, yalnızca kendi ihtiyacını karşılayan değil, çevresine teknoloji ve altyapı satan bir ülkeye dönüşebilir. İşte elektro-devlet fikri tam burada anlam kazanır: Elektriği bir yan ürün değil, devlet aklının merkezindeki kurucu unsur haline getirmek.Bu tabloda Türkiye'nin önünde tek bir aritmetik bulunmaktadır. 21.yy'ın milletlerarası üstünlük yarışında oyuncu kalabilmek için bol, ucuz, kararlı, yerli ve verimli elektriği üretmek zorundadır. Sıradaki yazımız bu üretimin somut programını, Cumhuriyet'in ikinci yüzyıl atılımının yedi ana başlığını ortaya koyacaktır.

20.yy çeliğin yüzyılıydı; 21.yy ise elektriğin yüzyılı olacaktır. Elektrodevlet, gücünü fosil yakıtlardan değil, elektriğin kendisinden alarak bunu bir kalkınma, nüfuz ve düzen kurma aracına dönüştüren devlet tipidir.

Geleceğin dünyasında yeni bir olgu: Elektriğin yüzyılı ve elektrodevlet

Uzun vadeli yatırımın ve finansal derinliğin birinci dereceden belirleyicisi, mülkiyeti devletin keyfi hükümlerinden koruyan kurumlardır. Bugünün Türkiyesi'nde tam da bu kurumların altı oyuktur.

Yaman Alp Ungan

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılı ve elektro-sınai atılım