Ankara zirvesinin ardından: NATO'nun kritik maden planında Türkiye'nin yeni rolü

7-8 Temmuz'da Ankara'da toplanan NATO Zirvesi'nin bildirisi zaten aylar önce yazılmıştı; büyükelçiler metni zirve öncesinde çoktan onaylamışlardı. NATO'ya üye ülkelerin birbirini savunma yükümlülüğünü tanımlayan 5. Madde'ye bağlılık ve Ukrayna'ya 2026 için 70 milyar avro yardım gibi başlıklar herhangi bir sürpriz taşımıyordu. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Ankara Zirvesi'nin kapanışında ittifakın artık yeni hedefler koymaktan çok, koyduğu hedefleri hayata geçirmek üzere hareket ettiğini vurguladı ve bu evreyi “NATO 3.0” diye adlandırdı.

Ancak zirvenin asıl ilginç haberi, ilk gün düzenlenen Savunma Sanayii Forumu'ndaydı. Rutte burada, ittifakın onlarca yıldır çözemediği bir soruna çare olmaya aday bir mekanizma duyurdu: Savunma için Kritik Hammaddeler Girişimi. Bu yazımızda, NATO 3.0'ın içeriğini oluşturan ABD'ye daha az bağımlı bir ittifaka ilerleyiş ile Türkiye'nin burada üstleneceği daha fazla sorumluluk ve önderlikten ziyade, ittifak için hayati öneme sahip olan kritik hammaddeler ve nadir toprak elementleri (NTE) konularını işleyeceğiz.

Kritik ve stratejik madenler kulübü

NATO'nun öne çıkardığı ortak girişimlerden biri olan bu projenin resmî katılımcıları şunlar: Türkiye, Belçika, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Yunanistan, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, İspanya ve İsveç. Bu ülkeler, savunma sanayisinin ihtiyaç duyduğu kritik madenlerin ortaklaşa satın alınması, depolanması, taşınması ve yönetilmesi için bir araya geliyor.

Kimin dışarıda kaldığı, kimin içeride olduğu kadar öğretici. Maden bakımından zengin doğu kanadı ülkeleri Polonya, Romanya ve Çek Cumhuriyeti listede yok; buna karşılık Avustralya ve Japonya gibi Asya-Pasifik ortakları ile mineral zengini Ukrayna Ankara'daydı. Yani kulüp, coğrafi bir mantıkla değil, doğrudan Çin tekelini kırma mantığıyla kurulmuş. Nitekim Çin'in bu madenlerin üretimindeki ve özellikle işlenmesindeki neredeyse tekel düzeyindeki üstünlüğü, sıradan bir ticari avantaj değil, jeopolitik bir silahtır; Pekin ihracatı kıstığı anda rakip ülkelerin savunma ve teknoloji sanayilerini durma noktasına getirebilecek güçtedir. Bu nedenle, Çin'in bu tekeline alternatif üretebilen ülkelerin stratejik avantaj yaratacağını daha önceki yazılarımızda belirtmiştik.

Finansmanın bir kısmı, geçen yıl Hollanda'daki zirvede kabul edilen bütçe taahhüdünden geliyor: NATO üyeleri, savunmaya ayırdıkları payın bir bölümünü, yani gayrisafi yurt içi hasılalarının %1,5'ini, artık doğrudan silaha değil, sanayi tabanını ve kritik altyapıyı güçlendirmeye harcayacak. Bu, her ülkenin kendi bütçesinden ayırdığı bir pay olacak; ortak bir NATO ödeneği değil.

Çin'in tekelciliğini kıracak bir yapılanma

Ankara'da bu talebin gerçek bir karşılığı olduğu açıkça görüldü; zirvede 50 milyar doları aşan yeni tedarik anlaşmaları açıklandı. Rutte ayrıca banka kuruluşlarından 217 milyar dolarlık ek finansman taahhüdü duyurdu. Yani özel sermaye, artık ittifakın savunma sanayisine görünür biçimde akacak. Kanada, bu paranın kritik madenlerde nasıl kullanılabileceğinin somut örneğini şimdiden veriyor: Yaklaşık bir buçuk milyar dolarlık bir “Kritik Mineral Fonu” kurdu ve bu fonla maden şirketleri Rio Tinto ve Nouveau Monde Graphite ile “offtake” anlaşmaları imzaladı. Offtake, üretilecek malın belirli bir fiyattan önceden alıcı bulmasıdır; şirket, daha üretmeden müşterilerinden “Üreteceğini alacağım.” garantisini almış olur. Kanada, bu madenleri Savunma Üretim Yasası kapsamına alarak fiyatların Çin'in hamleleriyle yapay olarak düşürülmesine karşı bir koruma da ekledi.

Çin'in yayılmacılığına ve rekabetçi olmayan tekelci piyasa davranışlarına karşı bu gelişmeler olumludur. Garantili alım sözleşmesi, tam da nadir toprak serimizde tespit ettiğimiz eksik halkaydı. Batı'da bu tesisler, teknoloji ya da cevher yokluğundan kapanmadı; Batılı bir şirket tesis kurar kurmaz Çin fiyatları aniden düşürüyor, yatırımcı da üç-beş yıl içinde zarar edeceğini görüp parasını çekiyordu. Amerika'nın 1980'lerde kurduğu Magnequench tesisi tam da bu yüzden kapanıp Çin'e taşındı. Sorun jeoloji değildi; kimin bu malı garanti fiyatla alacağı sorusuna kırk yıldır cevap yoktu. NATO'nun bugün kurduğu mekanizma, ilk kez bu soruya piyasa oyuncularının güvenerek iş yapabileceği bir yanıt sağlıyor.

Beylikova için fırsat

Türkiye, bu kulübün kurucu üyesi ve elinde Eskişehir Beylikova'daki yataklar bulunuyor. Beylikova'nın sunduğu dört ciddi avantaj mevcut.

Birincisi, büyüklük: 694 milyon ton cevher içinde 12,5 milyon ton NTE oksidi bulunuyor; bu, dünyanın büyük NTE rezervlerinden biri.

İkincisi, bileşim: Beylikova cevheri ağırlıklı olarak lantan, seryum, neodimyum ve praseodimyum içeriyor. Bunlardan neodimyum ve praseodimyum, mıknatıs üretiminin temel hammaddeleri. Yani Beylikova'da çıkan madenler, tam da en çok talep gören ürüne yönelik.

Üçüncüsü, konum: Yataklar, ASELSAN'a 250 km, TUSAŞ ve ROKETSAN'a ise 200 km mesafede. Bu şirketlerin ürettiği İHA'lar, füzeler ve radar sistemleri, NTE kullanılarak üretilen mıknatıslara ihtiyaç duyuyor. Beylikova üretiminin alıcıları yalnızca uzak yurt dışı pazarlarda değil, çok yakın bir coğrafyada da var.

Dördüncüsü, hazır olma durumu: 2023'ten beri çalışan bir pilot tesis, yılda 1.200 ton cevheri işleyerek %92-93 saflıkta ürün çıkarıyor. Türkiye'nin elinde laboratuvar aşamasında bir fikir değil, büyütülmeyi bekleyen ve çalışan bir üretim hattı var.

Kulübün garantili alım mekanizması, bu dört kozu birleştirerek Beylikova'ya yönelik yatırımcı ilgisini artıracaktır; nitekim NATO, artık yatırımcının “Çin fiyatı kırar.” çekincesine karşı gerekli önlemleri alacağını göstermiştir. Türkiye için fırsat burada; Beylikova artık yatırıma daha elverişli bir yatak ve Türkiye, artacak NTE üretimiyle stratejik olarak daha da önemli bir konuma gelecek.

Türkiye'nin Ödevleri

NATO'nun bu inisiyatifi ve Türkiye'nin bu kulüpte yer alışı henüz bir zafer değil, bir sınavın başlangıcıdır.

Türkiye bu kulüpte salt cevher çıkaran taraf olarak kalırsa, bor madeniyle olan geçmişimize benzer biçimde tarih tekerrür eder: Dünyadaki bor rezervlerinin yaklaşık dörtte üçü bizde, ancak bu madenin ileri teknoloji ürünlerini üreten şirketler Almanya'da, Japonya'da ve Amerika'da. Aynı hata NTE'lerde de tekrarlanırsa, katma değer yaratımını yine başkalarına kaptırırız. Bunun önüne geçmenin üç şartı var.

Birincisi, uluslararası tanınırlık. Beylikova'nın rezerv rakamları henüz “JORC” adı verilen uluslararası standarda göre belgelenmedi. Bu, bir yataktaki cevherin ne kadarının gerçekten çıkarılabilir olduğunu bağımsız denetçilerin onayladığı bir raporlama sistemi. Eti Maden başvurdu, ancak süreç tamamlanmadı; bu belge olmadan Türkiye'nin şiddetle ihtiyaç duyduğu yabancı sermaye, bu yatağa güvenle yatırım yapamıyor.

İkincisi, uzman insan gücü. Cevheri ayrıştırıp mıknatısa dönüştürmek, onlarca yıllık birikim isteyen bir kimya mühendisliği dalı. Türkiye'de bu alanda 2020'de TENMAK (Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu) bünyesinde NATEN adlı bir enstitü kuruldu; ancak bu konuda yetkin mühendis sayısı bugün onlu rakamlarda kalıyor.

Üçüncüsü, finansman modeli. Endüstriyel ölçekli bir ayrıştırma tesisi 2-3 milyar dolar, mıknatıs üretim hattı ise 1-2 milyar dolar gerektiriyor; bu yükü tek başına Eti Maden taşıyamaz. Devletin, Türkiye Varlık Fonu'nun ve özel sermayenin riski birlikte üstlendiği bir yapı burada kurulabilir.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, Beylikova'yı hazırlanan Kritik Ham Madde Stratejisi'nin köşe taşı ilan etti. Yataklar toryum, yani nükleer yakıt olarak kullanılabilen radyoaktif bir element içerdiği için proje, Nükleer Düzenleme Kurumu üzerinden lisanslanıyor. Türkiye, yalnızca madeni çıkaran bir proje değil; çıkarmadan işlemeye, atığın yönetiminden lisanslamaya kadar zincirin tüm halkalarını birden kuran bir yapı inşa etmek istiyor. Geriye kalan soru niyet değil; ne denli hızlı ve ne denli derine gideceğimiz.