Organize işler bunlar

Yılmaz Erdoğan'ın yazıp yönettiği ve başrolünde oynadığı 2005 yapımı ‘Organize İşler’ filmini sanırım çoğunuz hatırlarsınız. İstanbul'un arka sokaklarında geçen, dolandırıcılar, mafya ve masum insanların yollarının kesiştiği eğlenceli komedi filmi, her ne kadar bugün yaşadığımız ‘Organize Dolandırıcılık’ı çağrıştırsa da aslında tüm yaşananlar karşısında son derece masum kalan, bence oldukça başarılı bir komedi.

Filmin jenerik müziği ise Nil Karaibrahimgil’e ait. Fonzi Dolandırıcılığı ortaya çıktığı günden bugüne, bu jenerik müzik başımın içinde dönüp duruyor.

Muhtemelen dünya finans tarihine geçecek bir dolandırıcılıkla karşı karşıyayız.

Organize suç, maddi çıkar veya güç elde etmek amacıyla en az üç kişinin hiyerarşik bir yapı, iş bölümü ve süreklilik içinde bir araya gelerek suç işlemesine verilen isim. Her yeni gün yüzüne çıkan bilgilerle görüyoruz ki ‘Fonzi Dolandırıcılığı’ içerisinde iş insanlarının, siyasetçilerin, akademisyenlerin ve denetim otoritelerindeki kilit kişilerin yer aldığı son derece büyük ve adeta oya ile işlenmiş çok katmanlı bir yapı var. Tüm bunların ortaya çıkarılması elbette başta Adalet Bakanlığımız olmak üzere savcılarımızın işi. İşin bu tarafı zaten bir şekilde yürüyor.

Fonzi dolandırıcılığının ortaya çıkardığı en önemli şeylerden biri, ‘liyakatsizliğin egemen olduğu’ yapının bağıra bağıra gelen bu faciayı göremediği ya da görmezden geldiği gerçeği bence.

Sabit getirili menkul kıymetler ve sürdürülebilirlik endeksleri oluşturan büyük bir finansal hizmet şirketi olan MSCI, 18 Haziran 2026'da Küresel Piyasa Erişilebilirlik İncelemesi Raporu’nda Türkiye sermaye piyasalarına ilişkin değerlendirmesinde şeffaflık, bilgi akışı, serbest dolaşım yapısı, piyasa kurallarının sık değişmesi ve açığa satış yasakları gibi konuların yabancı yatırımcı açısından önemli riskler oluşturduğunu vurgulamış ve Türkiye'nin piyasa erişilebilirliği açısından bazı alanlarda gerileme yaşadığına dikkat çekene kadar düzenleyici otorite SPK’dan herhangi bir hamle gelmemişti.

Sonrasında, malumunuz, olanlar oldu ve malum şirketler ile fonlar birer birer patladı.

Ülkemizde her şeyin vasata döndüğü gibi, ekonomimiz de vasatlıkla karşı karşıya. Tüm kurumlardaki ve hatta günlük hayattaki, spordaki bu vasatlaşmaya ‘Örgütlü Vasatlık’ diyoruz.

Örgütlü vasatlık, liyakatsizliğin, sistemsizliğin ve niteliksizliğin bireysel veya arızi bir durum olmaktan çıkıp kurumların ve toplumun karar alma mekanizmalarını tamamen ele geçirdiği, kurumsallaşmış ve sistemleşmiş bir değerler dizisini (yönetim paradigması) ifade ediyor.

Paradigma ise bir olaya, konuya veya dünyaya bakış açımızı, düşünce kalıplarımızı ve inançlarımızı belirleyen temel bir düşünsel çerçeve.

Bu yapıda vasatlık tesadüfi bir oluşum değil; aksine, sistemin kendi varlığını korumak, öngörülebilir kılmak ve tepedeki çıkar ağlarını sürdürmek için bilinçli olarak ürettiği, teşvik ettiği ve ödüllendirdiği bir durum.

Örgütlü vasatlık, münferit bir beceriksizlik hâli de değil; tam tersine, niteliksizliğin sistemin varlık koşulu hâline gelmesi.

Daha da kötüsü, örgütlü vasatlık, bireysel mükemmelliği ve liyakati bir tehdit olarak algılayan, ortalama olanı kutsayan ve kurumsal çürümeyi 'istikrar' olarak sunan bir yapı. O nedenle çok tehlikeli. Sistem kendi içerisinde nitelikli olanı asla barındırmıyor. Böylece çürümeyi daha da hızlandırıyor.

Siyaset bilimci Alain Deneault, Médiocratie (Vasatlık Yönetimi / Mediocracy) adlı eserinde, modern kurumların nitelikli ve özgür düşünen insanları sistem dışına iterek ‘vasatı’ nasıl egemen kıldığını inceler. Deneault'a göre vasatlık, 'kötü' veya 'beceriksiz' olmak demek değildir; 'ortalama olana uyum sağlama' ve ‘kurulu düzeni sorgulamama’ becerisidir.

Örgütlü vasatlıkta kurumlar iki temel süreç üzerinden şekilleniyor:

İlk süreçte, negatif seçilim, yani liyakat ve yetkinliğin risk olarak görüldüğü, sadakat ve ortalama bir kişi olmanın ise ödüllendirildiği mekanizmaların ortaya çıktığını görüyoruz. İkinci süreçte ise bilişsel uyumsuzluk ve itaati, yani sistemin nitelikli bireyleri ya vasatlaşmaya zorladığını ya da sistem dışına sürüklediğini görüyoruz. Bunun sonucunda ise beyin göçü ya da sessiz istifa yaşanıyor.

Kurumsal iktisat literatüründe, özellikle George Akerlof’un 'Limon Pazarı' (The Market for 'Lemons') teorisi, örgütlü vasatlığın iktisadi mekanizmasını anlamak için temel oluşturur.

Bilgi asimetrisinin ve liyakatin ölçülemediği (veya ölçülmek istenmediği) kurumsal yapılarda, kaliteli aktörler (yüksek nitelikli beşerî sermaye) piyasadan çekilir; yerini düşük kaliteli aktörler alır. Zamanla sistemde yalnızca vasat ve vasat altı aktörler kaldığı için 'kötü nitelik iyiyi kovar.'

Vasatlık da tıpkı Fonzi dolandırıcılığı gibi yıllarca ülkemizde ilmek ilmek dokundu. Niteliksiz olan ama güce sadık bireylere yer açmak için nitelikli kişiler ve hatta nitelikli kişilerden oluşan kurumlar yıkıldı. Zaman içinde nitelikli insan gücü yetiştirmek yerine, biata dayalı bir sisteme odaklanıldı. Vasat kadrolar iş bilmezliklerinin yanında açgözlü de olunca, tehlikeli birer varlık hâline dönüştüler.

Uzun yıllar boyunca yaşanan yüksek enflasyon, ahlaki çöküntüyü de beraberinde getirdi. Enflasyonun iktisadi etkisinin zaman içinde toparlanabileceğini, ancak yarattığı ahlaki çöküntünün on yıllarca sürebileceğini ‘İllüzyon Ekonomisi’ başlıklı kitabımda yazmıştım.

Bireysel kötülük, vasatlık ve toplu çıkarla birleşince ‘örgütlü kötülük’ hâline dönüşüyor.

Felsefe, sosyoloji, kriminoloji ve psikoloji literatüründe 'örgütlü kötülük' (veya kurumsallaşmış kötülük), zararın, adaletsizliğin veya ahlaki ihlallerin yalnızca bireysel kötülükle değil, aynı zamanda resmî örgütler, kurumsal normlar, bürokratik aygıtlar veya sosyo-politik yapılar aracılığıyla sürdürüldüğü sistemik, yapılandırılmış ve rutinleştirilmiş mekanizmaları ifade eder.

Organize kötülüğü her yerde görebilmek mümkün, ancak büyük çoğunluğun ilgi odağı olan futbol müsabakalarını gözünüzün önüne getirirseniz, konu sanırım daha iyi anlaşılır.

Fırsatçı veya kişilerarası şiddetin aksine, örgütlü kötülük, kolektif koordinasyon, iş bölümü, rasyonelleştirme ve normatif uyum ile karakterize edilir. Bu tür sistemlerde, bireyler genellikle kendilerini meşru kurumsal çerçeveler içinde hareket eden, görevini yerine getiren, profesyonel veya ahlaki olarak uyumlu kişiler olarak algılarken yıkıcı eylemler gerçekleştirirler.

Örgütlü kötülüğün toplumdaki bireylere verdiği zarar tartışmasız olarak son derece yıkıcı. Bireyler, kendilerini korumak için tasarlanmış kurumlar tarafından zarar gördüklerinde, kurumsal ihanet yaşadıklarını hissederler. Bu durum, temel travmayı derin bir hayal kırıklığı ve manipülasyon duygusuyla daha da ağırlaştırır. Bireyler, mevcut durumun üzerlerindeki baskıcı veya yozlaşmış yapıyı değiştiremeyeceğini fark ettiklerinde, derin bir ilgisizlik ve depresyon geliştirebilirler.

Bütün bunlar önlenebilir mi? Cevabı evet.

Ortaya çıkan durumun üzerine kararlılıkla gitmek, cezalandırma mekanizmasını ayrıcalıksız uygulamak, şeffaflığı sağlamak, sistematik yolsuzlukları ifşa eden bireyler için yasal koruma, anonim ihbar kanalları ve kurumsal destek oluşturmak, kurumsal yöneticileri ve siyasetçileri uluslararası mahkemeler ve düzenleyici kurumlar aracılığıyla sistemik zararlardan yasal olarak sorumlu tutmak, eleştirel düşünceyi, etik karşı çıkmayı ve körü körüne itaate karşı direnci teşvik eden örgütsel ortamlar geliştirmek, modern dünyada gördüğümüz en önemli önlemler paketi olarak göze batıyor.