Değişen ve dönüşen Beyoğlu mekanları içinde en dikkat çekeni ve insanların zihninde “Burası neresi? Nedir? Ne olacak? Nasıl bir hâle bürünecek?” gibi birçok soruyu barındıran bir kapalı kutu Markiz. Bu mekanı son zamanlarda dizi ve sinema sektörü aracılığıyla biraz daha olsun görebiliyor ve içerisinde bir ışık ve önünde bir perde ile ara ara heyecan yarattığını izliyoruz.Tarihî süreç içerisinden birçok mekanın dönüşümlü şekilde gelip yerleştiği ve kendi hikayesini yarattığı aşikar. Markiz’in hikayesi de Charles Bourdon isimli işletmecinin 1858 tarihinde İstanbul’a gelmesiyle başlıyor. Kısa sürede mekanını açarak, bir mutfak kültürünü ortaya koyuyor ve dönemin padişahı 2. Abdülhamid tarafından Mecidiye Nişanı ile ödüllendiriliyor. C. Lebon ise, dönemin gözde mimarı Alexandre Vallaury’nin ailesinin işletmesinde şekerlemeci dükkanında çırak olarak çalışırken, Bourdon’nun yanına ortak olarak geçiyor ve 1862’de pastane “Confisserie et Patisserie de Saint Petersbourg. C. Lebon et Bourdon” ismini alıyor. 1880’li yıllar içinde, bu mekan Pasaj Oriental (Şark Pasajı) giriş kısmına taşınıyor.&nbsp;1903 tarihinde Bourdon vefat edince, pastane artık Lebon tarafından ilerletiliyor fakat Lebon olarak tanınması Cumhuriyet’in kurulmasından sonra yaşanıyor. 1937 tarihinde ise Lebon, Kumbaracı Yokuşu’nun köşesine tanışıyor, bu boşalan yer ise artık Markiz ismi ile anılacak mekan hâlini alıyor. Artık mekanın sahibi Avedis Çakıroğlu (Ohanyan) olacak ve Markiz ismini ileriye taşıyacak belirli hamlelerde bulunacaktır.Avedis Bey’in, Paris’in o yıllarda meşhur çikolata markası Marquise de Sevigne’den esinlenerek pastane ismini Markiz koyduğu bazı kaynaklarda geçiyor. Lebon’dan devraldığı mekanın içinde bulunan panolara dokunmuyor ama belirli değişimler gerçekleştiriyor. Markiz&nbsp;sadece bir pastane değil o dönem. Pasaj dışında ayrı bir kapıyla girilen Markiz’in bitiminden sonra pasajın içinden üst kata çıkılan bir merdiven sonundaki mekan, Markiz’in gece kulübü olarak kullanılmaya başlanıyor. Arka tarafta bulunan salonlar balo, nişan, düğün ve belirli toplantılara ev sahipliği yapıyor ve böylelikle Markiz, bir konsept lokal hâlini alıyor. Bir pastane dışında restoran ve gece kulübü olarak da varlığını sürdürüyor ve Beyoğlu eğlence dünyası için önemli bir nokta oluyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vitrinin arkasındakiler</h2>Yukarıda belirttiğimiz gibi Lebon, Markiz’den önce buradaydı. Kapısının önünde Sir Basile Zaharof bir ileri bir geri turlardı. Kendisi o zamanlarda Lebon’a gelip giden turist ekipleri gezdirerek para kazanmaya çalışırdı. Daha sonra tulumbacı olduğu ve bir dönem kaçak para işleriyle uğraştığı da aktarılanlar arasındadır. En sonunda ise para kazanamayacağını düşünerek, İstanbul’u terk ettiği; önce İngiltere daha sonra Yunanistan’a giderek burada 1. Dünya Savaşı sırasında bir boşluktan yararlanarak tüm dünyaya silah kaçakçılığı yapmaya başladığı ve büyük bir servet edindiği bilinir.Lebon’a dönersek, özellikle edebiyatçıların durağı olan Lebon masaları, sık sık buraya gelen Namık Kemal ve Ziya Paşa’nın arkadaşlarıyla sohbetlerine tanıklık etti. Beyoğlu’nun sessizlerinden ve Beyoğlu kitabını yazan Said Naum Duhani de sık sık buraya gelirdi; bunun dışında ise Lebon bir dönem Servet-i Fünuncuların beşiğiydi.&nbsp;Markiz’e gelince, Salah Birsel’in aktarımıyla:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Markiz, Haldun Taner’in deyişiyle en bireysel kahvelerden biridir. Burada her masa kendi başına bir adadır. Haldun Taner kahvelere başkalarıyla buluşmak, konuşmak, tartışmak için değil de kendi kendisiyle kalabilmek, kitap gazete okuyup notlar çıkarmak için gittiğinden, buraya sık sık damlar.”&nbsp;</blockquote>Markiz’in müdavimleri arasında ise Abdülhak Şinasi Hisar, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Yahya Kemal, Yakup Kadri ve Haldun Taner gibi birçok edebiyatçı yer alıyordu. 1970’li yılların sonlarına doğru kapanan Markiz, Beyoğlu tarihi açısından önem teşkil etmiş ve günümüzde kocaman bir soru işaretiyle akıbetini beklemektedir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Vitrinin önündekiler&nbsp;</h2>Beyoğlu, her zaman konuşulan ve tartışılan bir yer olmuştur. Daha doğrusu, yaşam formları, kültürel hayatı, siyasi ve sermaye etkisi her zaman göz önüne alınarak bu tartışma ve konuşmalar genişletilmiştir. Tarihsel süreç içerisinde birçok infiale ve olaya tanıklık eden Markiz’in durumunun belirsizliği, son zamanlarda Beyoğlu belleğini silmek üzere yapılan bir dizi hatanın sonucu—ki burada “kimliksizleştirmek” ifadesi daha iyi oturuyor—endişe yaratmaya başlamıştır.&nbsp;Yaşayanlar, hikaye bırakanlar, mekanlar, vitrinler, süslemeler… Hepsi birer hafıza yaratmış olmasına rağmen yaşayan bu mekanlar birbirinden soyutlanarak, buharlaştırılmıştır. Çevresinde birçok yapının değişikliğine şahit olmuş, tabelası ve vitrini hâlâ duran Markiz ise tüm bu sürecin bir hafıza noktası, bir düğümüdür. Son zamanlarda “açılacak”, “açılmak üzere” gibi söylentiler bir bellek endişesi yaratırken, dönüşümün olumsuz kendiliğinden getirisi ise bir kimliğin elimizden alınması olacaktır. &nbsp; &nbsp;İstanbul kötü örneklerin olduğu bir dönüşüm ve yapılaşma kenti. Yapılan dönüşümler özellikle bir mekanın kimliğini ve hikayelerini yok etme gibi sonuçlar doğuruyor. Haliç Tersanesi, Galataport, Narmanlı Han, Emek Sineması, Boğaz hattı üzerinde insanla ilişkisi kesilen kıyılar… Saymakla bitiremeyeceğimiz farklı dönüşüm örneklerini çoğaltabiliriz. Bu tür dönüşümlere rağmen hâlâ devam eden bir anlayışın gölgesi bile yeni projeler için bir endişeye neden olabiliyor. Kent hakkı olarak toplum hafızası, markaların ön plana çıkması ve bellek mekanının bu markalar adı altında tüketilmesiyle ortaya çıkan “markalaştırma”ya kurban ediliyor. Markiz’e de semtlere, mekanlara hikayeyi yükleyen ve bu hikayeyi tüketenin insanın kendisi olduğu gerçeğini değiştirmeyen bir perspektifle bakmak niyetiyle.Beyoğlu hikayesi üzerine düşünen, yazan ve okuyan birçok insanın ucundan ya da bütünüyle ele aldığı Said Naum Duhani ile sonlandıralım.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(52, 125, 121); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İşte işin sonuna geldik. Tuttuğum yolu coşkuyla izlemiş olanları sevindirecek biçimde, üçüncü ve sonuncu merhalemize de ulaştık. Bende bir çorap, ayakkabı, sucuk ve muhallebi fuarı etkisi uyandıran Beyoğlu’ndaki ve onun belli başlı ana caddesindeki gezintim sona erdi.”&nbsp;</blockquote><hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kaynakça</h2><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Salah Birsel Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu, Sel Yayıncılık. İstanbul 2016</li></ul><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;" type="disc"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Brendan Freely - John Freely Galata, Pera, Beyoğlu: Bir Biyografi YKY. İstanbul, 2016.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mustafa Cezar XIX. Yüzyıl Beyoğlusu, Akbank Kültür ve Sanat. İstanbul, 1991.</li></ul><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Prof. Dr. Nur Akın 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera, Literatür Yayınları, İstanbul, 2002.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Said Naum Duhanı̂ “Eski İnsanlar Eski Evler” 19. Yüzyılda Beyoğlu’nun Sosyal Topografyası,&nbsp;Kırmızı Kedi Yayınevi, İstanbul, 2017.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Turan Akıncı “Beyoğlu” Yapılar, mekânlar, insanlar (1831-1923).</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ebru Boyar – Kate Fleet Osmanlı İstanbul’unun Toplumsal Tarihi, Çev. Serpil Çağlayan. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul, 2017.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Henri Lefebvre Şehir Hakkı, Çev. Işık Ergüden. Sel Yayıncılık, İstanbul, 2016</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kapak fotoğrafı: Salt Araştırma, TMKTH0111</li></ul>

Aposto İstanbul

Markiz'in kısa ama etkileyici hikayesi ve son dönemde akıbetine dair dolanan söylentilerin yarattığı endişeler.

Bir bellek ve bekleyiş mekanı: Markiz Pastanesi

Geçtiğimiz haftalarda başladığım müzik okumaları önerilerine devam ediyorum. Bu hafta Doç. Dr. Evren Kutlay’ın “Osmanlı’nın Avrupalı Müzisyenleri” kitabıyla birlikte “Dersaadette Avrupa Müziği” albümünden bahsedip zamanında beni çok etkileyen padişah V. Murad’a uzanıyorum.&nbsp;Evren Kutlay hocanın ilk basımı 2010’un Nisan ayında Kapı Yayınları tarafından yapılan kitabı “Osmanlı’nın Avrupalı Müzisyenleri”, yazarın kendi tabiriyle Osmanlı’nın “ikinci nesil” Batı müzikçilerine odaklanıyor. Bu “ikinci nesil” kavramı ise Osmanlı’da Batı müziği konusundaki ilk çalışmaları yapan <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Giuseppe_Donizetti" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Donizetti</a> ve <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Callisto_Guatelli" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Guatelli</a> paşalardan sonra bu alanda çalışan müzisyenleri ifade etmek için kullanılmış. Kitapta Osmanlı'nın diğer İtalyan müzisyenleri, Alman müzisyenler, Franz Liszt ekolü ile 19. ve 20. yüzyılda Osmanlı’da gerçekleşen konserler gibi başlıklarla dönemin Batı müziği çerçevesi ciddi bir araştırma ve özenle aktarılmış. Müzik okuyucularının yanı sıra tarihseverleri de fazlasıyla mutlu edecek bir çalışma, ayrıca arşivsel yanıyla da kıymetli bulduğum için aslında herkese tavsiye edebilirim.&nbsp;Bir kısmımıza yabancı gelecek isim ve konseptleri zikretmişken, bu noktada biraz tarih konuşmak gerekecek. Osmanlı’da yüzyıllar boyunca hem saray hem halk tarafından icra edilen müzikler tek sesli ve makamsal Türk müziği ağırlıklı olmuş, bu müziğin icra ve aktarımı da “meşk” ile sözlü olarak gerçekleşmiş. Saray, çeşitli dönemlerde Batı müziği ile karşılaşmış olsa da esas etkileşim 2. Mahmud döneminde kaldırılan Yeniçeri Ocağı ve haliyle Mehteran yerine gelen <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/M%C4%B1z%C4%B1ka-y%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“Mızıka-ı Hümayûn”</a>&nbsp;ile olmuş. “Mızıka-ı Hümayun”un başına 1828 yılında Giuseppe Donizetti’nin getirilmesiyle de Osmanlı sarayında Avrupa müziği dönemi net bir şekilde başlamış diyebiliriz. Gerek Donizetti Paşa gerekse halefi Guatelli Paşa hem askeri bandoyu çalıştırmış hem de devlete marşlar bestelemişler. Örneğin; Donizetti Paşa’nın Padişah I. Abdülmecid’in tahta çıkışı için bestelediği <a fr-original-style="" href="https://youtu.be/AbyINGu0EOw" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“Mecidiye Marşı”</a>, devletin milli marşı olarak 22 sene boyunca kullanılmış. İşte Evren hocanın kitabından hemen sonra yine 2010 senesinde çıkan albümü “Dersaadette Avrupa Müziği” de bu marşlar ile 19. ve 20. yüzyılda yaşamış çeşitli padişah, şehzade ve sultanların bestelerini içeren benzersiz bir arşiv albüm çalışması.&nbsp;Bu albüm ve Evren hocanın çalışmaları vesilesiyle farkına vardığım ve beni çok etkileyen tarihi kahraman ise <a fr-original-style="" href="https://tr.wikipedia.org/wiki/V._Murad" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Padişah V. Murad</a>. 93 günlük göreviyle tahtta en kısa kalan padişahlardan biri olan ve akli dengesinin bozuk olduğu söylenerek tahttan indirilen bu padişahın hayatı ve dönemi oldukça tartışmalı, hatta komplo teorilerine varan iddialarla dolu. O yüzden bu kısmına hiç girmeyeceğim :) Zaten beni etkileyen kısım da olayın insani ve müziksel boyutu. V. Murad akli dengesinin bozuk olduğu iddiasıyla tahttan indirildikten sonra Çırağan Sarayı’na mahkum ediliyor ve ömrünü orada geçiriyor. Bu süreçte (1876-1904) kendini daha çok müziğe adıyor ve vals, polka mazurka gibi dans formlarıyla askeri marşlar dahil tam 488 eser besteliyor. Devletin en çalkantılı dönemlerinden birinde padişahlık gibi en zor bir görevi yapması planan bir hayat, araya giren “akli denge bozukluğu” ile Çırağan Sarayı’nda müzikle geçen bir hayat dönüştüğünden olsa gerek, V. Murad’ın hikayesi bana hep bir ilginç ve çekici gelmiştir. V. Murad’ın Evren hocanın icrası sayesinden dinleyebildiğim eserlerinde de garip bir şekilde, sanki bu birbirine taban taban zıt iki yaşamın getirdiği değişken duygu durumu ve melankoliyi duyuyorum. Tabii bu benim fazla niyet okumamdan da kaynaklanıyor olabilir, ama tarihten birileriyle tanışma şansım olsaydı, V. Murad kesinlikle ilk 10’umda olurdu. (Dünya çok büyük ve tarih çok çalkantılı olduğu için 10 diye geniş tutmak istedim kümeyi, aç gözlülüğüm affola :) Kendisinin <a fr-original-style="" href="https://youtu.be/be_Zp5QXS7U" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">"Aydın Havası"</a> eserini ve <a fr-original-style="" href="https://youtu.be/QvaYO740Dbs" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">"Polka Mazurka"</a> eserini dinlemenizi öneririm.&nbsp;Albümü de en az kitap kadar şiddetle tavsiye ediyorum ve mutlaka ama mutlaka CD olarak almanızı tavsiye ediyorum. Zira albümün kitapçığı çok kıymetli bilgilerle dolu. Maalesef dijitalde bu kitapçık/kartonet kültürünü kaybetmiş durumdayız, sadece dinlemek için güzel bi mecra; fakat buraya yazdığım bilgileri anca kartonette bulabilirsiniz. Zaten dijitalcilere kötü, benim gibi kartonetçilere de iyi haber, albüm Spotify veya Apple music gibi mecralarda yok :) İlgilisi arayıp bulsun ve hak edilmiş bilgi keyfinin tadını çıkarsın derim. Zira tarihimizde ilk sözlü milli marşın II. Abdülhamid döneminde Yeserizade Ahmed Necip Paşa tarafından bestelenen <a fr-original-style="" href="https://youtu.be/qw1JVztcs9E" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“Hamidiye Marşı”</a> olduğu gibi kıymetli bilgilere her kaynaktan kolay ve doğru bir şekilde ulaşamıyoruz ne yazık ki.Bu yazıdaki tüm bilgiler bahsi geçen kitap ve albümden alınmıştır. Ben çok şanslıyım ki mühendislik okuyor olmama rağmen üniversitemin zengin seçmeli dersleri sayesinde Evren Hoca’dan ders alabilmiş ve Osmanlı’nın bu hiç bilmediğim yüzünü bizzat kendisinden öğrenebilmiştim. Bu vesileyle sevgili hocama ve Koç Üniversitesi’ne de sevgi ve teşekkürlerimi sunarım.&nbsp;Evren hocanın çalışmaları için <a fr-original-style="" href="https://www.evrenkutlay.com/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">web sitesini</a> ziyaret edebilirsiniz.&nbsp;KaynakçaEvren Kutlay, Doğunun Başkentinden Batılı Sesler: Dersaadette Avrupa Müziği, 2010, Anatolian YapımcılıkEvren Kutlay, Osmanlı’nın Avrupalı Müzisyenleri, 2010, Kapı Yayınları

Mecidiye ile ilgili hikayeler