2.2 milyar dolarlık soru: Sanat piyasasındaki astronomik rakamların perde arkasında ne var?

Sanat piyasası, birkaç yıldır süregelen durgunluğun ardından, piyasanın rotasını belirleyen Kasım 2025 New York satışlarıyla birlikte yeniden toparlanma sinyalleri verdi. New York Times’ın "sarsıntının atlatılıp taşların yerine oturduğu" bir dönem olarak nitelediği ve toplam hacmi 2.2 milyar doları bulan bu kritik haftada Gustav Klimt’in Portrait of Elizabeth Lederer tablosu 236.36 milyon dolara satılarak sanatçı rekorunu kırarken Frida Kahlo’nun El sueño (La cama) eseri 54.6 milyon dolara alıcı buldu. 

• Ancak bu rekor satışların yarattığı iyimserlik dalgası, beraberinde kadim bir tartışmayı da getirdi: Bu rakamlar piyasanın rasyonel bir şekilde iyileşmesi mi, yoksa ustalıkla kurgulanmış bir finansal ve kurumsal strateji mi?

Tam da bu noktada, sanat piyasasının rasyonel olmayan yapısına ve bu astronomik rakamların perde arkasındaki dinamiklerine dair sosyal medyadaki (X/Twitter) eleştirel analizleriyle dikkatimizi çeken akademisyen ve sanat tarihçisi Osman Erden’e ulaştık. Erden ile Klimt satışından Pera Müzesi’nin Kaplumbağa Terbiyecisi hamlesine, sanatın “güvenli liman” olma iddiasından piyasanın hiç de şeffaf olmayan gri bölgelerine bu devasa endüstrinin gerçeklerini konuştuk.

Sanat piyasası rekorlarını dünya savaşları gibi tarihsel felaketlerle ilişkilendirebilir miyiz? Bu rekorlarla belli başlı krizlerin çakışmasını bir neden-sonuç ilişkisiyle açıklayabilir miyiz?

Sanat piyasası rekorlarını dünya savaşlarıyla temellendiremeyeceğimizi düşünüyorum. Örneğin 1914’te 1. Dünya Savaşı başlamadan önce Raphael’in bir resmine 700.000 dolar veriliyor ama 2. Dünya Savaşı sürecine baktığımızda böyle bir ilgi görmüyoruz. 1931 yılında, Stalin’in mali sıkıntılar nedeniyle Hermitage koleksiyonunu el altından satmasıyla bir rekor kırılıyor; Amerikalı bir koleksiyoner Raphael için 1.160.000 dolar ödüyor. Bu rekor ancak savaştan 16 sene sonra, 1961 yılında geçilebiliyor. Dolayısıyla 2. Dünya Savaşı’nın kırılan rekorlarla hiçbir alakası yoktur. Sırf 1914 yılında bir resme yüksek fiyat verildi diye rekorların bir dünya savaşının habercisi olduğunu iddia etmek bana temelsiz ve mesnetsiz geliyor.

^{Gustav Klimt’in Portrait of Elizabeth Lederer tablosu 236.36 milyon dolara satılarak sanatçı rekorunu kırdı.}

Güncel rekorlara baktığımızda, Klimt’in 236 milyon dolarlık satışı gibi yüksek meblağlar, sanat piyasasının yeniden ivme kazandığını gösteriyor. Sanat eserleri, özellikle küresel ekonomideki bu belirsizlik döneminde, paranın değerini korumak isteyen ultra zenginler için bir güvenli liman görevi mi görüyor, yoksa bu sadece bir spekülasyon mu?

Sanat piyasasını tek bir alan olarak görmemek lazım; içinde çok farklı dinamikler barındırıyor. Picasso, Van Gogh gibi “blue-chip” dediğimiz, fiyatı hiçbir zaman düşmeyen garanti sanatçılar vardır. Ekonomik krizlerin öncesinde değil, kriz başladığı ve devam ettiği esnada yatırımcılar parayı korumak için bu isimlere yönelir, dolayısıyla kriz anında blue-chip eserlerin fiyatı artar. 

Ancak piyasanın geneli için bu geçerli değildir; yaşayan veya finansal olarak o seviyede olmayan sanatçıların fiyatlarının arttığını görmüyoruz. 2008 finans krizinin patlak verdiği akşam Damien Hirst’ün doğrudan düzenlediği müzayedede rekorlar kırılmış, 100 küsur milyon pound kazanılmıştı. Birçok yatırımcı ona güvenip büyük paralar ödedi ancak Hirst bir blue-chip değil. Aradan 17 sene geçmesine rağmen o müzayedede verilen paralar hâlâ o seviyeye gelmiş değil.

Sanat piyasası rekorlarının ekonomik çöküşlerin habercisi olduğu tezine geri gelelim... Veriler, rekorların kriz öncesinden çok, kriz esnasında veya sonrasında kırıldığını gösteriyor. Sizce rekorlar, yaklaşan bir çöküşü mü haber veriyor, yoksa zaten mevcut olan küresel likidite fazlasının ve enflasyonun bir yansıması mı?

Uluslararası müzayede şirketlerinde kırılan rekorlara her yerden; Japon iş insanlarından Çinlilere kadar herkes katılabiliyor. Genel bir krizden bahsediliyorsa rekorları bunun habercisi olarak görmek tarihsel açıdan çok doğru değil. Ancak kriz çıktıktan sonra sanat piyasasında bir hareketlilik söz konusu oluyor. Burada rekorlardan ziyade piyasanın genel hacminin yükselip yükselmediğine bakmakta fayda var. Klimt’e 236 milyon dolar verilmiş olması veya Frida Kahlo’ya ödenen fiyatlar önemli olsa da bunlar istisnai de olabilir.

Sanat piyasası, özel satışların yoğunluğu nedeniyle hâlâ pek düzenlenmemiş bir alan. Bu yüksek meblağlı uluslararası işlemlerin, özellikle kara para aklama veya yasa dışı sermaye transferi için kullanıldığı iddialarını ne kadar ciddiye almalıyız?

Sotheby’s ve Christie’s bu konuda çok temiz değildir; yöneticileri yargılandı, hapse girenler oldu. Ancak borsaya kote olup denetlenmeye başlayınca daha şeffaf hâle geldiler. Yine de asıl rekorların kırıldığı müzayede dışı özel satışlar hâlâ kapalı kutu. Da Vinci’ye 450 milyon dolar ödeniyor ama resim nerede, şu an kimde bilmiyoruz.

Burada bir reklam ve imaj stratejisi mi var?

Katar örneği burada çok önemli. Batılılaşma sürecindeki Katar, Cezanne veya De Kooning gibi isimlere çeyrek milyar dolarlar ödeyerek, milyarlarca dolarlık reklamın yapamayacağı bir uluslararası etki yarattı. Ancak o para gerçekten gitti mi, vergisi ödendi mi? Bilmiyoruz, çünkü bunlar el altından yürütülüyor. Çin de benzerini yaptı; devlet ve ordu tarafından kurulan POLY şirketiyle piyasayı yükseltti. Fakat sonradan bu milyon dolarlık satışların yarısından fazlasının aslında hiç ödenmediği haberleri yayıldı. Sanat piyasası genel olarak şeffaf değil.

Japonya örneği bu durumu nasıl açıklıyor?

Japon ekonomisi de enteresandır; 1980-90 arası zenginleşen aileler Van Gogh gibi isimleri toplamaya başladılar. 1991’de ekonominin bir balon olduğu ortaya çıkıp şirketlerin koleksiyonlarına el konulunca resim piyasasının Japonya’da bir kara para aklama ve rüşvet aracı olduğu anlaşıldı. 

O dönemde eseri bildirme zorunluluğu yoktu; bir yönetici bir bakana rüşvet vereceği zaman Van Gogh resmi hediye ediyordu. Bu yüzden büyük yöneticiler hapse girdi ve Japonya ancak ondan sonra piyasayı regüle etti. Bu eminim Türkiye’de de olan bir şeydir; sanat piyasası hâlâ hiç şeffaf olmayan bir alan.

Klimt rekorunun sadece müzayede rekoru olduğu, özel satışlarda Cezanne (250 milyon $) ve De Kooning (300 milyon $) gibi çok daha yüksek fiyatlara ulaşıldığı bilgisi, genel algıyı nasıl çarpıtıyor?

Sanat piyasası aslında çok rasyonel işleyen bir piyasa değil. Evet, arz-talep dengesi şüphesiz çok önemli ama iktisadın temel unsuru olan o aklın, rasyonalitenin sanat piyasasında çok fazla yer almadığını görüyoruz.

Peki, bu astronomik rakamlar ne zaman ve nasıl hayatımıza girdi?

Sanat piyasasında astronomik rekorlar dönemini asıl başlatan olay, 2006’daki Gustav Klimt satışıdır. Süreç, Nazilerin el koyduğu eserlerin iadesi için mücadele eden Maria Altmann’ın Avusturya devletine karşı kazandığı o meşhur hukuk zaferiyle başladı. Altmann, ailesine iade edilen beş Klimt tablosundan biri olan ‘Adele Bloch-Bauer I’ portresini, o dönem için bir dünya rekoru olan 135 milyon dolara sattı.

Bu rekorun arkasında sadece sanat sevgisi mi vardı peki?

Alıcı, New York’taki Neue Galerie’nin sahibi Ronald Lauder’dı. Lauder, satışın gizli kalmasını ama eğer rekor kırılırsa isminin açıklanmasını şart koştu. Buradaki amacı sadece bir eser almak değil, o güne kadar adı pek duyulmamış olan Neue Galerie’nin reklamını yapmaktı. 

Bu anlattıklarınızın benzerini Türkiye’de de gördük mü?

Aynı şey İstanbul’da, Türkiye’de de oldu. TMSF’nin Erol Aksoy koleksiyonuna el koymasının ardından 2004’te satışa çıkan Osman Hamdi Bey’in "Kaplumbağa Terbiyecisi" için henüz açılmamış olan Pera Müzesi ile yeni açılan İstanbul Modern kapıştılar. Pera Müzesi’nin 5 trilyon liralık rekor bedelle tabloyu İstanbul Modern’in elinden alması, müzenin çok büyük reklam bütçeleriyle dahi yapamayacağı uluslararası çapta bir tanıtım ve prestij sağlamasını sağladı.

Klimt’in portresinin Naziler tarafından el konulma geçmişi var. Tartışmalı geçmişe sahip bu tür eserlerin rekor fiyatlara satılması, esere nasıl bir tarihsel yük getiriyor? 

Bu eserlere değil kurumlara tarihsel bir yük getirebilir. Kurumların işleyişine dair bir sorun söz konusu. Nazilerin işgal ettikleri coğrafyalarda yürüttükleri müthiş organize sanat hırsızlığı ve Yahudi ailelerin koleksiyonlarına el koymaları uzun süre reddedildi; özellikle Avrupa kurumları, eserleri iade etmek zorunda kalmamak için menşe araştırması yapmaktan kaçındı. Bu sorun sadece Avrupa’da değil, Amerika’daki Metropolitan gibi kurumlarda da karşımıza çıktı. 

Örneğin Almanya’da Gurlitt’in evinde bulunan binlerce eser, babasının Nazi döneminde yakmayıp sakladığı modern sanat eserleriydi ve varislerinin tespiti hâlâ büyük bir sorun. Hollanda, şu ana kadar kamu müzelerindeki çalıntı eserleri resmî bir kanunla araştırıp iade eden tek ülke olurken Amerika ve Almanya’da bu düzeye henüz rastlamıyoruz. Dolayısıyla, koleksiyonların geçmişini araştırmak kurumların kendi prestijleri açısından bir sorumluluğu.

Frida Kahlo’nun eserinin satış rekoru kırması, Olga de Amaral ve Cecily Brown gibi sanatçıların yükselişi... Sanat piyasasının modern ve çağdaş sanata yönelimi, küresel elitin sosyal değişime olan ilgisini mi yansıtıyor, yoksa yeni yatırım alanları arayışını mı?

Frida Kahlo’nun kadın sanatçı olarak rekor kırması önemli olsa da, tek bir örnek üzerinden genellemeye varmamak gerekir; 2025 raporları yayımlandığında genel hacme bakıp kadın sanatçılara ödenen payın gerçekten yükselip yükselmediğini görmeliyiz. Günümüzde kadın sanatçıların daha görünür olduğu ve koleksiyonlara daha fazla kabul edildiği gibi bir kanaat yerleşmiş olsa da aslında durum hiç öyle değil. 

Birkaç sene önceki araştırmalar, başat müzayede şirketlerinin genel hacminde kadın sanatçılara ödenen paranın hâlâ %2-3’ü aşmadığını gösteriyor. Dolayısıyla orada henüz bir kazanım yok; sadece rekorlara bakarak kadın sanatçıların piyasasının yükseldiğine dair yanlış bir izlenime kapılmamak konusunda okuyucularınızı uyarmak isterim.