Çözümsüz problem: Cezayir - Fas

Geçtiğimiz günlerde Cezayir Dışişleri Bakanı Ramtane Lamamra, Cezayir'in Fas ile diplomatik ilişkileri Fas'ın "düşmanca eylemleri" sebebiyle sonlandırdığını açıkladı. Fas Başbakanı Sadeddin el-Osmani ise karardan "derin üzüntü duyduğunu ve yakın zamanda bu sorunu aşmayı temenni ettiklerini" belirtti.

Cezayir ve Fas arasındaki gerginliğin kökleri, on yıllar öncesine uzanıyor. 

Neler oldu?

Dışişleri Bakanı Lamamra, kararı Fas'ın Cezayir yetkililerini izlemek için Pegasus casus yazılımını kullanması, Batı Sahra bölgesinde ayrılıkçı grupları desteklemesi ve karşılıklı taahhütlerde başarısız olmasıyla gerekçelendirdi. 

• Pegasus iddiaları: Geçtiğimiz ay Forbidden Stories ve Uluslararası Af Örgütü, 16 medya organizasyonuyla Pegasus projesi adını verdiği bir kapsamlı dosya hazırlamış ve ülkelerin İsrail merkezli NSO Group tarafından geliştirilen Pegasus casus yazılımıyla devlet görevlilerini, insan hakları aktivistlerini, gazetecileri hedeflediğini öne sürmüştü. Fransa merkezli Le Monde gazetesi de Fas'tan, Cezayir'den ve Fransa’dan toplamda 10 bini aşkın telefon numarasının NSO müşterisi Fas tarafından hedeflendiğini iddia etmişti. Fas ise iddiaları reddetmişti.

• El-Kabail hareketi: Yine temmuz ayı içinde Cezayir; Fas'ın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Ömer Halil'in Cezayir'in doğusunda Berberilerin yaşadığı bölgenin bağımsızlığını talep eden ayrılıkçı El-Kabail hareketinin meşruiyetini destekleyen açıklamaları üzerine Fas'ın başkenti Rabat'taki büyükelçisini geri çağırmıştı. 

• Yangın suçlamaları: Cezayir; iki hafta önce yaşanan ve en az 65 kişinin ölümüyle sonuçlanan yangınlardan ülkede bu yıl terörist organizasyon olarak tanımlanmaya başlanan Reşad ve MAK isimli iki grubu sorumlu tutmuş ve bu grupların Fas ve resmî açıklamalarda yalnızca "siyonist grup" olarak tanımlanan İsrail tarafından desteklendiğini iddia etmişti. 

Batı Sahra sorunu

Afrika kıtasının kuzeybatısında konumlanan, zengin fosfat ve petrol kaynaklarıyla tanınan 266 bin kilometrekarelik bir alanı tanımlayan Batı Sahra, eski bir İspanya sömürgesi. 

• 1975'de Polisario Cephesi isimli bir bağımsızlık yanlısı silahlı hareket tarafından verilen mücadele sonucunda İspanya'nın çekilmesiyle bölge, Fas ve Moritanya arasında paylaşılmıştı. Fakat 1976'da Polisario Cephesi tarafından ilan edilen Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti Fas tarafından tanınmamış ve Cezayir tarafından desteklenen Polisario hareketiyle ABD ve Fransa tarafından desteklendiği bilinen Fas ve Moritanya tarafları arasında bir savaş başlamıştı. 

• 1979'da Moritanya bölgeden çekilmiş, Fas ise Moritanya'nın çekildiği alanı da ilhak etmişti. 1991'de Birleşmiş Milletler Batı Sahra Referandumu Misyonu (MINURSO) ara buluculuğunda bir ateşkes imzalanmasına rağmen bölgenin durumunu belirleyecek referandum hakkında uzlaşılamamasıyla süreç askıda kalmıştı. 

• 2007'de "bağımsızlık" seçeneğini barındırmayan ve "genişletilmiş özerklik" olarak tanımlanan çözüm de Polisario tarafından kabul edilmemişti. Bölgedeki sükûnet, Fas'ın Ekim 2020'de tampon bölgede Polisario Cephesi'nin Fas ile Moritanya arasındaki sınır kapısını geçişlere kapattığı gerekçesiyle başlattığı askerî operasyonla son bulmuştu. Kasım 2020'de ise sınır kapısının kontrolü Fas yönetimine geçmişti.

• Donald Trump yönetimi, Fas ile İsrail arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden başlaması koşuluyla Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenliğini geçtiğimiz yıl aralık ayında tanımıştı. İsrail Dışişleri Bakanı Yair Lapid de geçtiğimiz haftalarda ülkeye ilk resmî ziyareti gerçekleştirmişti.

Şimdi ne olacak?

Nigar Neşe Kemiksiz tarafından kaleme alınan ve Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Dergisi'nde yayımlanan bir makale, bölgede kimsenin "çözüm" için çalışmadığı tezini savunuyor. Makaleye göre Cezayir; Fas'ın güçlenmesini engellemek için Batı Sahra sorununun daimî bir mesele olarak kalmasını istiyor. Fas ise müzakere süreci uzadıkça egemenliğini pekiştiriyor. İki ülke arasında seçim yapmak istemeyen ABD, Fransa ve Rusya gibi ülkelerin de çözümü değil, müzakereleri destekleyen bir tutum içinde kaldığı belirtiliyor.