domates

Osmanlı İmparatorluğu kurulduğu dönemde, çorbası içemez, biber dolması yiyemez, kışın sıcak çikolata yudumlayamazdınız.

Domates, biber, çikolata gibi günümüz mutfağının bazı vazgeçilmezleri, aslında Yeni Dünya olarak da bilinen Amerika kıtasına özgüdür. 16. ve 17. yüzyıllarda bu bitkilerin zamanla Avrupa’ya ithal edilmesi ile ancak bu yiyecekler sofralarımızda yerlerini buldular. Kendileri gibi adları da Amerika’dan gelmektedir.

Ancak ondan önce, Türkçeye gelmeden çikolata kelimesi küçük bir Avrupa turuna çıkmıştır. Türkçe yazılışı ve okunuşundan, İtalyanca cioccolata sözcüğünden geldiği anlaşılıyor. İtalyanca sözcük ise İspanyolca chocolate’den gelmiştir.

Amerika’daki sömürgeleri yoluyla Yeni Dünya bitki ve yiyeceklerini Avrupa’ya tanıtanların İspanyollar ve Portekizliler olduğu düşünülünce sözcüğün de Avrupa’ya iniş yaptığı limanın İspanyolca olması şaşırtıcı değildir.

Nahua halkı ve kültürünün ardından Nahuatl diye de adlandırılan Aztekçe dili çikolata sözcüğünü İspanyolcaya bağışlar. Aztekçe yazılış şekli chocolātl, cacahuātl, veya chicolātl şeklindedir.

Modern soğutma teknikleri olmadan çikolatayı katı muhafaza etmek zordu. Bu sebeple eski zamanlarda çikolata, genelde bir içecek olarak tüketilirdi. Orta Amerika ve Meksika bölgelerinde çikolatanın bir içecek olarak M.Ö. 1900’lü yıllardan beri tüketildiğine dair izler bulunmuştur. Yani Avrupalıların gelmesinden yaklaşık 3500 yıl önce.

Peki Aztekçe chocolātl ne demektir? Kelimenin nihai köküne dair birkaç olasılık karşımıza çıkıyor. En azından kelimenin son kısmının Aztekçe ātl “su” sözcüğünden geldiği doğrultusunda görüş birliği vardır, çikolatanın içildiğini ifade eden bir şekilde.

Bir ihtimal Mayaca “sıcak” anlamına gelen chocol ile Aztekçe ātl “su” sözcüklerinin birleşimidir, “sıcak su” anlamında. İkinci bir olasılık ise Aztekçe xocolia “acı/ekşi” ile Aztekçe ātl “su” sözcüklerinin birleşimi. “Acı su” anlamı, yüksek kakao içeren çikolatanın kahve acısı gibi bir acı tadından (hani bitter deriz ya) türemiş olabilir. Aztekçe /x/ harfi, Türkçe /ş/ harfinin sesi ile okunduğundan xocolia sözcüğü de şokolia diye okunur.

Aztekçeden Türkçeye geçen kelimeler sadece domates ve çikolata ile sınırlı değildir. Örneğin son zamanların bir başka popüler yiyeceği, avokado da Aztekçeden gelir. Büyük ihtimalle ilk adımda Türkçe avokado, İngilizce avocado sözcüğünden alınmıştır, İngilizce sözcük de İspanyolca avocado’dan.

İspyanolca avocado sözcüğünün eski yazılışı aguacate şeklindedir, ve Aztekçe āhuacatl kelimesinden gelir. Bütün bu yolculuk boyunca kelimenin anlamı hep aynı kalmıştır, büyük çekirdekli, yağlı Persea americana meyvesi. Şekil benzerliğinden dolayı erkek testislerine de āhuacatl denilirmiş, Türkçede yumurta(lık) kelimesinin kullanımı gibi, ancak kelimenin kökeninin bu olduğunu belirtmek yanlıştır.

Görünüşe göre kışın sıcak çikolata içmek, yaklaşık 4000 yıllık bir gelenektir. Bitter çikolata sevenler ise, kelimeye hakkını veriyorlar...

Kelime Köşesi'nden Ata Leblebici

Instagram'da @kelime_kosesi

Twitter'da @KelimeKosesi