Afet Sonrasında Kültürel Miraslar

Saro Dadyan

6 Şubat günü Cumhuriyet tarihinin en büyük felaketlerinden birini yaşadık, yıkılan binlerce yapı, kaybedilen on binlerce yaşam, evlerini, işlerini kaybeden birçok ailenin yanı sıra her afette olduğu gibi bu sefer de insanlık tarihinin ortak değerleri olan kültürel miraslar da büyük oranda etkilendi. Her afet eserlere büyük zarar vermekle beraber, aynı zamanda mevcut eserlerin korunması ve gelecek nesillere taşınması ile ilgili ders verici ve yönlendirici bir nitelik de taşır. Nitekim, UNESCO ve ICOM gibi Kültürel Miras’ın tanımını yapan, bu eserlerin bir ulusun ve devletin ötesinde tüm insanlığın ortak değeri olduğu olgusunu inşa eden ve bu eserlerin korunması için çalışmalar yürüten uluslararası örgütler de İkinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı ortamında yok edilen eserlerin, Münih Müzesi gibi bombardımana maruz kalan merkezlerin öğrettiği acı tecrübeler neticesinde kurulmuştur. 

Afetler öncesinde, her müzenin afet sırasında uygulayacağı bir eylem planı ve afet sonrasında koleksiyonu bir arada tutabilmek ve eserlerin kimliğini kesin olarak belirleyebilmek için sıkı bir şekilde tuttuğu envanterleri mevcuttur. 

Afetlerde ilk 72 saat büyük önem taşır. Bu süre boyunca müzeler, 

• ellerindeki eserleri mümkün olduğunca güvenli bölgelere taşımak, 
• yağmanın önüne geçmek, 
• eserlerin restorasyonu ve tekrar insanlığa kazandırılması için hasar değerlendirmeleri ve öncelik sıralamaları yaparlar. 

6 Şubat depremi için artık bu aşamaları geçmiş olmakla birlikte, bu süreçler de müzeler ve müze personeli için oldukça önemli deneyimlerdir. Çünkü afet öncesinde hazırlanan acil durum planları ile alandaki çalışmalar örtüşmüyor, planlar ihtiyaçlara cevap vermiyor, yetersiz kalıyor olabilir. Buralarda kazanılan deneyimle gelecek dönemlerde daha kapsamlı ve gerçekçi planlar hazırlanabilir, hatta görülen boşluklar neticesinde ulusal kanunlar ve uluslararası sözleşmeler devreye girebilir. 

Bugün Türkiye’de tamamen yıkılmış, büyük hasar görmüş, rekonstrüksiyona ve restorasyona muhtaç birçok kültürel eser mevcut. 

Bu süreçlerde yerli uzmanların yanı sıra konunun uzmanı yabancı uzmanlar ve uluslararası kuruluşlar da yer alacaktır. Fakat tüm bu sayılanlardan daha da önemlisi tüm bu süreçlerde eserlerin korunması, olası başka tehditlere karşı daha güçlü hale getirilmesi için yapılması gereken çalışmalardır. Bunun için;

• yeni kentler inşa edilirken kültürel mirasların çevresinde kentleşmeye izin verilmemesi, 
• etrafının bir meydan haline getirilmesi, 
• hem eserin ön plana çıkarılması, hem de olası tehditlere karşı korunması  hayati öneme sahiptir.

Afetten sonra yapılacak risk değerlendirme ve azaltma çalışması önemlidir. 

Bu noktada dünya miras alanlarından biri olan İran’ın Bam şehri güzel bir örnek teşkil edebilir. 2003 yılında yaşanan ve iç kaleye zarar veren depremin ardından kalenin restorasyon sonrası planlamaları için altı ay çalışılmış ve dünyanın birçok yerinden uzmanlara başvurulmuştur. Neticede iç kalenin etrafında yapılaşma yasaklanmış ve kültürel mirasın etrafı bir park haline getirilerek hem eser ön plana çıkarılmış, hem de yapıda oluşabilecek kalabalık dağıtılmıştır. Çarpık kentleşme kadar fazla ziyaretçi sayısı da kültürel mirasları tehdit etmektedir. Bunun için ziyaretçileri dağıtmak düşüncesiyle kalenin farklı köşelerinde de sergi alanları düzenlenmiş ve günlük ziyaretçi kotaları getirilmiştir. 

Özellikle Hatay gibi zemini tehlike arz eden deprem bölgesindeki eserlerin de restorasyon ve yeniden ziyarete açılma süreçlerinde bu gibi uygulamaların göz önüne alınması ve gelecekteki olası tehditlere karşı önlemler alınması arzu edilmektedir.