AI’ın görünmeyen faturası: Yapay zeka hayatı nasıl daha pahalı hâle getiriyor?

Yapay zeka teknolojisi, uzun yıllardır aynı vaatler etrafında yükseliyor: Daha yüksek hız, artan verimlilik ve dolayısıyla daha ucuz ürün ve hizmetler. Fakat verimlilik ve fiyatlar arasındaki ilişki, her zaman bu kadar doğrusal işlemiyor. Zira yeni teknolojiler, yalnızca maliyetleri düşürmekle kalmıyor; aynı zamanda beklentileri, tüketim alışkanlıklarını ve rekabet koşullarını da değiştiriyor.

Şirketler, yapay zeka altyapılarına yüzlerce milyar dolar yatırım yaparken kullanıcılar, yapay zeka patlamasının domino etkilerini gündelik hayatın ilk bakışta farkına varılamayacak alanlarında deneyimliyor. Pahalanan tüketici elektroniği ürünleri, artan elektrik faturaları ya da yükselen abonelik ücretleri, hayatın pek çok alanında zaman tasarrufu yaratan yapay zekanın gizli vergisi olarak tüketicinin karşısına çıkıyor. 

AI’ın hayatı daha pahalı hâle getirdiği 5 alan 

Silikon Vadisi, milyarlarca dolar yatırım yaptığı yapay zeka teknolojisinin ekonomik büyümeyi artıracağını, işgücünün daha az emek sarf ederek daha çok iş yapmasını sağlayacağını ve nihayetinde fiyatları düşüreceğini söylüyor. Fakat bu kazanımların birçoğu, çok daha uzak bir gelecekte hayata geçme potansiyeli taşıyor. 

Kullanıcılar ise aksine yapay zekanın fitilini ateşlediği fiyat artışlarının etkisini hissediyor. Günün sonunda yapay zeka, henüz vadettiği tüm kazanımları sunamadan hayatı çok daha pahalı hâle getirerek önemli bir dezavantaj yaratmış oluyor. Analistlere göre yapay zekanın hayatı çok daha pahalı kıldığı beş alan bulunuyor. 

1) Tüketici elektroniği fiyatlarının artması

Yapay zeka, klasik bir Google arama sorgusundan çok daha fazla bilgi işlem gücü gerektiriyor. Bu nedenle yapay zekaya güç veren veri merkezleri, binlerce çiple donatılıyor. Yapay zeka patlaması nedeniyle veri merkezlerinde işlemci, grafik işlem birimi ve RAM türevi çiplerin kullanımının artması, tüketici elektroniği pazarında geniş çaplı bir çip krizi yaşanmasına yol açıyor. 

Dizüstü bilgisayar, akıllı telefon, televizyon, oyun konsolu ve otomobil üreticileri, ihtiyaç duydukları miktarda çipe erişemiyor. Talebin artması da mevcut arzda ciddi bir fiyat artışına sebep oluyor. Bu nedenle tüketici elektroniği üreticileri, erişebildikleri çipleri bir sene önceye göre çok daha yüksek fiyatlara satın alıyor. 

Bazı üreticiler, bu kıtlığın yarattığı fiyat artışlarını ürünlerinde zam yaparak doğrudan tüketiciye yansıtırken bazıları, ürün sevkiyatlarında ertelemeye gitmek zorunda kalıyor. 

Örneğin: Nintendo, bu yıl en yeni taşınabilir oyun konsolunun fiyatlarında artışa gideceğini açıkladı. Çip maliyetlerindeki artış ve Donald Trump yönetiminin gümrük vergileri nedeniyle şirkete 624 milyon dolar ek maliyet doğduğunu vurgulayan Nintendo, başka seçeneği kalmadığına işaret etti. 

Benzer şekilde Apple da en uygun fiyatlı Mac Mini modelini bu yıl satıştan kaldırmak zorunda kaldı. Bu hamle, Mac mini’nin Türkiye’deki başlangıç fiyatını 37 bin 999 liradan 50 bin 499 liraya çıkardı.

• Dell ve Ford’un da aralarında bulunduğu pek çok şirket, çip kıtlığı konusunda olumsuz bir tablo çizerek artan maliyetleri ürün fiyatlarına yansıtmak zorunda olduklarını açıkladı. 

Ek olarak: Çip kıtlığının yanı sıra birçok cihazın yapay zeka özellikleriyle donatılması da tüketici elektroniği fiyatlarında artışa yol açıyor. Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla birlikte birçok şirket, kaçınılmaz olarak en yeni cihazlarına yapay zeka özellikleri entegre ediyor. Bu da cihazların nöral işlem birimi (NPU) çipleriyle donatılması anlamına geliyor. NPU’ların yarattığı ek maliyet de ürün fiyatlarına yansıyor. 

Ayrıca yapay zeka, tüketicilerin cihaz yenileme döngüsünü de kısaltıyor. Yapay zeka özellikleri, yalnızca yeni nesil cihazlarda çalışıyorsa kullanıcılar çalışan telefonlarını veya bilgisayarlarını bu özelliklere erişmek için daha erken değiştirmek durumunda kalıyor. Bu da dolaylı yoldan tüketiciye yeni bir maliyet olarak geri dönüyor. 

2) Elektrik faturalarının artması

Yapay zeka modellerini eğitmek ve çalıştırmak için kurulan veri merkezleri, devasa miktarda enerji tüketiyor. Elektrik piyasasında fiyatı belirleyen temel unsur arz-talep dengesi olduğu için veri merkezlerinin yüksek enerji tüketimi, sıradan kullanıcıların da elektrik faturalarına yansıyor. Eğer bir bölgede birkaç büyük veri merkezi açılırsa o bölgenin elektrik talebi ciddi şekilde artıyor. Bu ek talep, fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturuyor. 

Özellikle ABD’de veri merkezlerinin bulunduğu bölgelerde tüketiciler, artan elektrik faturalarından sıklıkla şikayet ediyor. 

Örneğin: Maryland eyaletindeki beş elektrik dağıtım şirketinin müşterileri için ortalama aylık fatura tutarının ChatGPT’nin kullanıma sunulduğu 2022 yılındaki 122 dolar seviyesinden bu yıl 181 dolara çıktığı görülüyor. 

• ABD’deki 13 eyaletin elektrik şebekesi operatörü PJM Interconnection, veri merkezlerinin yarattığı talep artışının kurumu yüksek maliyetlerle karşı karşıya bıraktığını söylüyor. Bu maliyet, faturadaki her bir kalemin ücretine yansıtıyor. 

Bununla birlikte: Veri merkezleri, yalnızca elektrik tüketmiyor; yüksek kapasiteli iletim hatları, trafolar ve yeni altyapılar da gerektiriyor. Birçok ülkede bu yatırımların maliyetinin bir kısmı, zaman içinde elektrik tarifelerine dağıtılıyor. Bu da uzun vadede faturaların artmasına yol açıyor. 

Ayrıca elektrik talebi çok hızlı arttığında mevcut üretim kapasitesi yetmediği için operatörler daha pahalı enerji kaynaklarını devreye sokmak veya yeni üretim tesisleri kurmak zorunda kalıyor. Bu yatırımlar da enerji maliyetlerine yansıyor. 

3) Abonelik ücretlerinin artması

Milyonlarca bireysel ve kurumsal kullanıcısı olan yazılımlara artık kaçınılmaz olarak yapay zeka özellikleri entegre ediliyor. Bu özelliklere güç veren modelleri çalıştırmak ciddi bir maliyet doğurduğu için pek çok platformda abonelik ücretleri artıyor. 

Rakamlar: Goldman Sachs’ın Mayıs ayında yayımladığı bir analiz, Microsoft Office, Duolingo ve Adobe gibi yazılımların abonelik ücretlerinin son 18 ayda %50'ye varan oranlarda arttığına işaret ediyor. Rapor, fiyat artışlarının büyük oranda bu yazılımlara entegre edilen yeni yapay zeka özellikleriyle bağlantılı olduğuna dikkat çekiyor. 

• Örneğin Duolingo’nun, en popüler abonelik paketinin yıllık fiyatını yakın zamanda 85 dolardan 96 dolara çıkardığı ifade ediliyor.

• Mayıs ayındaki Google I/O etkinliği sonrası bir dizi yapay zeka özelliğiyle donatılan YouTube’un Premium abonelik ücretlerine de yakın zamanda zam geldiği biliniyor. 

Bunun yanında: Yapay zeka şirketleri de giderek artan oranda aboneliği bir iş modeli olarak benimsiyor. Bugün ChatGPT, Claude, Gemini, Midjourney ve Perplexity AI gibi yapay zeka platformlarının neredeyse tamamı, fiyatları geniş bir yelpazeye yayılan abonelik planları sunuyor. Bu seçenek artışı, ciddi bir abonelik enflasyonu yaratıyor. 

Eskiden yalnızca internet ve Netflix için ödeme yapan kullanıcıların aylık abonelik harcaması artık binlerce liraya ulaşabiliyor.

4) Dinamik fiyatlandırmanın yaygınlaşması

Yapay zeka sistemlerinin gelişmesiyle birlikte e-ticaret platformları ve markaların çevrimiçi satış kanallarında dinamik fiyatlandırma ve öneri algoritmaları da yaygınlaşıyor. Kullanıcının ne zaman zayıf düştüğünü, neye özendiğini ya da hangi fiyatı ödemeye razı olduğunu giderek daha iyi tahmin edebilen yapay zeka, tüketiciyi ihtiyaç duymadığı ürünleri de satın almaya yönlendirebiliyor.

Aynı zamanda bir havayolu şirketi veya e-ticaret sitesi, yapay zeka sayesinde kullanıcının bir ürün veya hizmeti kesin olarak alıp almayacağını anlayabiliyor. Bu tür platformlarda satın alımı teşvik etmek için yapay zeka destekli dinamik fiyatlandırma sistemleri kullanılıyor ve her tüketiciye ayrı bir fiyat gösteriliyor. Kişiye özel fiyatlandırma, kimi zaman ihtiyaç duyulmayan bir ürünü almaya teşvik ederek, kimi zaman ise bir ürünü çok daha yüksek bir fiyata satın almaya yol açarak hayatı daha pahalı hâle getirebiliyor. 

İlk örnekler: Bugün bu sistemin ilk örnekleri, otel rezervasyonlarında, uçak biletlerinde ve çevrimiçi mağazalarda görülüyor.

5) İnsan emeğinin lüks hâle gelmesi 

Yapay zeka, tekrarlayan ve otomasyona bağlanabilen görevleri çok daha ucuz hâle getirirken insan dokunuşunu lüks hâle getiriyor. Bu da gerçek bir insan tarafından çizilmiş bir illüstrasyonun, insan üretimi bir makalenin veya gerçek bir müşteri temsilcisinin ücretini artırabiliyor. Tıpkı el yapımı ürünlerin fabrikasyon ürünlerden pahalı olması gibi yapay zeka müdahalesi olmadan sunulan hizmetler de premium hâle geliyor. 

Yapay zeka, müşteri hizmetleri, terapi ön görüşmeleri, eğitim, seyahat planlaması ve satış temsilciliği gibi görevleri giderek artan oranda üstlenirken danışmanlık gerektiren herhangi bir konuda gerçek bir insanla görüşmek, ekstra ücret gerektiren bir seçenek oluyor. Bu nedenle tüketiciler, eskiden bir standart olan, fakat bugün "premium bir deneyim" olarak sunulan insan etkileşimi için birkaç yıl öncesine göre çok daha yüksek ücretler ödüyor. 

• Editörün önerisi: Daha yavaş, daha pahalı: Teknoloji ürünlerinde AI vergisi mi ödüyoruz? | Quando, Doğa Yurduneri