Avrupa’nın genişleme yorgunluğunun bedeli

Shlomo Ben-Ami

On dokuzuncu yüzyıl İngiliz tarihçisi J.R. Seeley, İngiltere'nin imparatorluğunu bir "akıl tutulması" sonucu elde ettiğini söylemiştir. Aynı şey Soğuk Savaş sonrası Avrupa Birliği için de söylenebilir. Bazı açılardan AB'nin Batı Avrupa merkezinin ötesine genişlemesi, SSCB'nin çöküşünden sonraki dikkat dağınıklığına denk geldi. Şimdi ise yorucu bir hâle geldi.

Avrupa'nın sınırları, liderlerinin zihninde her zaman esnek olmuştur. Charles de Gaulle'e göre Avrupa, Rusya'yı Ural Dağları'na kadar kapsıyordu. Fransa'nın şimdiki Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron 2018'de, tartışmalı da olsa daha incelikli bir tanım önerdi: her bir dairenin farklı bir kimlik düzeyini ifade ettiği "eşmerkezli dairelerden" oluşan bir Avrupa. Bu, Doğu ve Güneydoğu Avrupa ülkelerinin yerlerinin bildirildiği, iki tabakadan oluşan bir Avrupa vizyonudur. 

Macron'un fikri hiçbir zaman resmî AB politikası hâline gelmemiş olsa da Avrupa'nın periferini değersizleştiren yerleşik bir zihinsel haritayı yansıtmaktadır. Hâlihazırda AB'de hakim olan dünya görüşüne göre, dış çevreler sadece merkezin onlara ihtiyacı olduğunda veya güvenliğine tehdit oluşturduklarında önemlidir.

2020 AB-Batı Balkanlar zirvesinde, Covid-19 salgınının ilk aşamalarında, Avrupalı liderler Doğu ve Güneydoğu Avrupa için büyük bir yardım paketini onayladı. Rusya ve Çin de ayrı müdahalelerde bulundu. Ancak AB aynı zamanda Arnavutluk, Karadağ, Kosova, Sırbistan, Kuzey Makedonya ve Bosna Hersek'in bloğa katılımına da destek verdi. Dönemin Almanya Başbakanı Angela Merkel bu hamlenin "mutlak bir jeostratejik çıkara" yanıt verdiğini söyledi.

Ancak Rusya'nın Ukrayna'da başlattığı işgal bile bu ülkeleri üyeliğe yaklaştırmadı. Haziran ayında AB'nin Ukrayna ve Moldova'ya adaylık statüsü vermesi, katılım müzakerelerinin durma noktasına geldiği Batı Balkanlar'daki liderler arasında hayal kırıklığı yarattı.

Peki Avrupa neden oyalanıyor?

2022 AB-Batı Balkanlar zirvesinde Avrupalı liderler AB üyeliğinin "inandırıcı reformlara, adil ve sıkı koşullara ve kendi liyakatleri ilkesine" dayanması gerektiğinde ısrar etti. Kısacası, bölgenin hazır olmadığını söylediler. Ancak tüm hikaye bundan ibaret değil.

Avrupa'nın tereddütlerinin temelinde Batı Balkanlar'daki istikrarsızlığın ve zayıf demokratik kurumların yattığına şüphe yok. Bugün Sırbistan ve Kosova toprak ve kültür meseleleri yüzünden anlaşmazlık yaşıyor. Kosova hukukun üstünlüğünün uygulanması ve yolsuzlukla mücadelede ilerleme kaydetmiş olsa da, etnik Sırplar ve Arnavut çoğunluk arasındaki gerilimler bölgenin bölünmüş kalmasına neden oluyor. Bazı AB üyeleri (İspanya, Romanya, Yunanistan, Slovakya ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi) Kosova'nın egemenliğini bile tanımıyor.

Aynı şekilde Makedonya da AB üyelerinin talepleriyle mücadele etti. Yunanistan'ın baskısıyla 2019'da adını Kuzey Makedonya olarak değiştirdi. Bulgaristan Haziran ayında Kuzey Makedonya'nın AB üyeliği üzerindeki vetosunu kaldırmış olsa da Makedoncanın resmî dil olarak tanınmaması konusunda ısrar ediyor.

Ancak bu sorunların hiçbiri AB üyeliğini engellememelidir. Gerçek şu ki Avrupa genişleme yorgunluğu yaşıyor, özellikle de katılmaları hâlinde AB bütçesine katkıda bulunmayacak ülkeler söz konusu olduğunda.

AB ayrıca otoriterliğe karşı da temkinli. Kendisi de AB'nin eleştirilerine hedef olan Slovenya'nın o dönemki başbakanı Janez Janša, durumdan "Sorun şu ki AB kurumlarındaki konuların %90'ı genişlemenin stratejik hedefine adanmış değil. Konu, bazı üyelerin nasıl ihraç edileceği ve böylece AB'nin nasıl genişletileceği değil, nasıl küçültüleceğidir." şeklinde yakınıyordu.

Janša bir anlamda haklıydı. AB liderlerinin Macaristan ve Polonya'daki liberal olmayan hükümetlerle mücadele ettiği bir dönemde, otokratik Cumhurbaşkanı Aleksandar Vuçiç yönetimindeki Sırbistan'ı kabul etmek muhtemelen yorucu olduğu kadar endişe verici de görünüyor. Aynı şekilde AB liderleri de Kremlin yanlısı duygulardan çekiniyor. Kremlin'in Ukrayna işgalini başlatmasından bu yana hem Vuçiç hem de Bosna Hersek'teki Sırp federal oluşumu Sırp Cumhuriyeti'nin başkanı Milorad Dodik, AB'nin Rusya'ya yönelik yaptırımlarını desteklemeyi reddetti. 

Sırp milliyetçileri uzun zamandır Rusya ile müttefik. Ancak Rusya'nın Ukrayna'daki askerî gerilemeleri bölgedeki desteğini kaybetmesine neden oldu. Bugün Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin bölgedeki nüfuzunun sınırlarının farkında. Bu durum, tüm tahminlerin aksine Rusya'nın, Bosna Savaşı'nı sona erdiren 1995 Dayton Anlaşması'nın uygulanmasını denetlemek üzere Bosna'da konuşlandırılan Avrupa askerî gücü EUFOR'un görev süresini uzatan BM Güvenlik Konseyi kararını veto etmemesiyle ortaya çıktı. Hatta Vuçiç ve Dodik vetoya karşı tavsiyelerde bulundu. 

Rusya, EUFOR'un alternatifinin güçlü bir NATO olmasından ve bunun sona ermesinin ittifak için Bosna misyonunu yeniden canlandırabileceğinden korkuyor. Avrupa'nın bu askerî varlığı ve Biden yönetiminin bölgeyle yeniden ilgilenme niyeti göz önüne alındığında, AB liderleri muhtemelen Batı Balkanların birliğe katılımının beklemeye devam edebileceğini düşünüyor.

Arnavutluk, Karadağ ve Kuzey Makedonya zaten NATO üyesi ve Bosna da katılmak istiyor. Bu da yorgun bir AB'nin Batı Balkan ülkelerinin adaylıklarını bekletmesine izin veriyor. Macron'un "eşmerkezli dairelerden oluşan Avrupa"sı resmî AB politikası olmayabilir; ama kesinlikle öyle işliyor.

Eski İsrail Dışişleri Bakanı Shlomo Ben-Ami, Toledo Uluslararası Barış Merkezi Başkan Yardımcısıdır.

© Project Syndicate, 2022.